Park Narodowy Bory Tucholskie powstał w 1996 roku w województwie pomorskim, na Równinie Charzykowskiej, w dorzeczu górnej Brdy. Obejmuje powierzchnię 4789 ha plus 10286 ha otuliny. Park ten został wyodrębniony z Zaborskiego Parku Krajobrazowego, z części tego parku powstała otulina. Symbolem Parku Narodowego Bory Tucholskie jest głuszec - do niedawna licznie występujący w Borach Tucholskich. Na krajobraz parku składają się formy polodowcowe (równiny sandrowe), zbiorowiska leśne i torfowiskowe.

Obszar Parku Narodowego Bory Tucholskie został ukształtowany przez lądolód skandynawski podczas zlodowacenia bałtyckiego, dlatego dominują w nim piaszczyste równiny sandrowe, tworzone przez erozyjno-akumulacyjną działalność wód lodowcowych (np. Wielki Sandr Brdy). Obszar urozmaicony jest przez wydmy, wytopiska i rynny polodowcowe (obecnie jeziora rynnowe). W okolicach Jeziora Charzykowskiego znajduje się największe w Borach Tucholskich skupisko wydm śródlądowych. Na terenie PNBT przeważają gleby ubogie, są to głównie gleby bielicowe i pseudobielicowe, brunatne właściwe, a w okolicach jezior gleby torfowe i murszowo-torfowe.

Wody

Obok szaty roślinnej i rzeźby terenu ważnym elementem krajobrazu są wody powierzchniowe. Sieć wód powierzchniowych jest bardzo dobrze rozwinięta. Obszar znajduje się w dorzeczu Wisły. Rzeki odprowadzają swe wody zgodnie z dawnymi szlakami odpływu wód lodowcowych. Ponieważ obszar sandrowy charakteryzuje się stosunkowo dużym nachyleniem, rzeki mają duży spadek i swym charakterem przypominają bardziej rzeki górskie niż, nizinne. Najważniejsze rzeki odwadniające obszar Parku to Brda i Wda. Rzeki tego terenu charakteryzują się wyrównanym stanem wód i przepływów w ciągu roku.

W porównaniu z innymi rzekami Niżu Polskiego, rzeki Parku mają względnie wysoką jakość wody. Dzięki systemowi kanałów irygacyjnych (Wielki Kanał Brdy i Wdy) nawadniane są łaki. Na Brdzie i Wdzie utworzono szlaki kajakowe.

Na terenie parku znajduje się 39 jezior. Największe to jezioro Ostrowite. Wiele jest jezior lobeliowych (oligotroficznych) z krystalicznie czystą wodą. Dużo jest jezior dystroficznych otoczonych roślinnością torfowiskową. Dominują jeziora rynnowe - długie, wąskie i głębokie. Na sandrach często spotykane są jeziora wytopiskowe, powstałe z wytopienia brył martwego lodu, przykrytego osadami, charakteryzują się one niewielką głębokością i procesem zanikania, przykładem jeziora wytopiskowego jest jezioro Krudzyńskie. Występują też jeziora morenowe, mają one postać zaokrąglonych niecek np. jezioro Wielewskie.

Jeziora, głownie rynnowe, tworzą systemy powiązane wspólnym odpływem, np. jeziora na szlaku Brdy i Zbrzycy.

Zwierzęta

Na terenie Parku stwierdzono występowanie:

  • 43 gatunków ssaków (m.in. borsuk, dzik, jeleń, jenot, kuna, lis, łoś, sarna, wydra oraz nietoperze: gacek brunatny, karlik większy, nocek duży, nocek rudy i nocek Natterera). W 1978 roku reintrodukowano na terenie "Strugi Siedmiu Jezior" bobra europejskiego;
  • 144 gatunków ptaków, w tym 108 lęgowych (m.in. orzeł bielik, gągoł, puchacz, zimorodek, żuraw). W planach jest reintrodukcja kuraka. Park jest ostoja rzadkich gatunków ptaków (np. bociana czarnego, kormorana, głuszca, cietrzewia), jest tu kolonia czapli siwej;
  • 6 gatunków gadów (m.in. żmija zygzakowata i bardzo rzadki żółw błotny);
  • 13 gatunków płazów (m.in. ropucha szara, ropucha zielona, traszka grzebieniasta, traszka zwyczajna, żaba moczarowa, żaba trawna);
  • 25 gatunków ryb (m.in. koza, leszcz, lin, miętus, okoń, różanka, sieja, sielawa, węgorz)

Zmiany, jakie na przestrzeni czasu zachodziły w środowisku tego obszaru, wiele gatunków ptaków występuje tu bardzo rzadko, np.: bocian czarny, czapla siwa, głuszec, łabędź niemy, orzeł bielik, puchacz, żuraw.

Roślinność

Na terenie Parku stwierdzono 37 zbiorowisk roślinnych. Pierwotny drzewostan Borów Tucholskich stanowiły lasy sosnowo-bukowe. W wyniku nieprawidłowej gospodarki leśnej i pożarów nastąpiła degradacja siedlisk. Obecnie siedliska borowe stanowią około 95% tego terenu. W skład drzewostanu, obok dominującej sosny, wchodzą brzoza, buk, dąb, grab, w miejscach podmokłych olsze. W podszyciu borów występuje zimoziół północny i chrobotki.

Flora porostów to około 200 gatunków, dominują chrobotki, brodaczki i włostki. Bardzo cennych elementem tutejszej flory jest roślinność jezior lobeliowych: brzeżyca jednokwiatowa, lobelia jeziorna i poryblin jeziorny. Brzegi jezior lobeliowych porośnięte są przez widłaka torfowego i widłaka gwiaździstego. W innych jeziorach spotkać można grzybienia białego i północnego, grężel żółtą, a na brzegach kłoć wierzchowatą.

Łąki śródleśne są siedliskiem dla wielu gatunków traw (m.in. trzęślic, wiechlin, perłówek, kostrzew) i turzyc. Rośnie tam też dziewanna wielokwiatowa, macierzanka piaskowa, nawłocie, ostrożnie, podbiały, złocienie.

Występujące w Parku torfowiska przejściowe i wysokie są siedliskiem między innymi dla czermieni błotnej, przygiełki brunatnej rosiczek (długolistnej, okrągłolistnej i pośredniej), turzycy bagiennej.

W Parku zachowało się wiele reliktów okresu borealnego - brzoza niska, zimoziół północny i chamedafne północna. W wyodrębnionych rezerwatach objęto ochroną stanowisko jarzębu brekinii oraz największe w Polsce skupisko cisa.

Obszar posiada nie tylko walory przyrodnicze, ale też historyczne. W czasie Powstania Wielkopolskiego działała tu partyzantka powstańcza. We wrześniu 1939 roku toczyły się tu ciężkie walki. W latach 1939-45 obszar działań Armii Krajowej i Tajnych Organizacji Wojskowych: "Gryfu Pomorskiego" i "Gryfu Kaszubskiego".