I. PODSTAWOWE POJĘCIA DOTYCZĄCE MIGRACJI LUDNOŚCI

  • MIGRACJĄ - nazywamy wędrówkę, przemieszczanie się ludności w celu zmiany miejsca stałego pobytu lub okresowo, zarówno w granicach kraju, jak i poza jego granicami.
  • EMIGRACJĄ - nazywamy opuszczanie kraju rodzimego, na okres stały lub czasowy oraz osiedlenie się za granicą
  • IMIGRACJĄ - nazywamy napływanie ludności obcej do innego kraju dla osiedlania się na pobyt czasowy lub stały

Rodzaje migracji:

  • zewnętrzne - wyjeżdżanie za granicę oraz przyjazd z kraju zagranicznego,
  • wewnętrzne - przemieszczenia się na pobyt stały lub okresowy w granicach danego kraju.

Ze względu na trwałość migracji wyróżniamy:

  • stałe - zmiana miejsca zamieszkania na pobyt stały;
  • okresowe - zmiana miejsca zamieszkania na pewien okres czasu, ale nie na stałe;
  • codzienne - zmiana miejsca zamieszkania w formie dojazdów do pracy i do szkoły.

Z uwagi na przyczyny zmiany miejsca zamieszkania wyróżniamy migracje:

  • ekonomiczne - uwarunkowane chęcią polepszenia bytu;
  • pozaekonomiczne - uwarunkowane względami rodzinnymi, religijnymi, politycznymi, narodowościowymi lub społecznymi.

II. MIGRACJE POWOJENNE

Słowo migracja wywodzi się z języka łacińskiego od słowa "migrare", co oznacza w języku polskim: "wędrować", "przesiedlać się". Wędrówki i przesiedlenia Polaków bardzo często uwarunkowane było przymusem.

Do 1946 roku około 18,8 mln polskich obywateli zamieszkiwało ziemie tzw. dawne (przed 1938 i po 1945 roku należące do Polski), a 4,8 mln - Ziemie Odzyskane (do 1944 roku stanowiące fragment terytorium III Rzeszy Niemieckiej, a od 1945 - Polski).

Migracje repatriacyjne (słowo pochodzi z języka łacińskiego od "repatriare" - powracać do ojczyzny) zapoczątkował się w 1944 roku migracjami ponad 117 tys. osób z obszarów ówczesnej Socjalistycznej Republiki Ukraińskiej, które przed wybuchem II wojny światowej były obszarem polskich Kresów Południowo - Wschodnich. Ruch ten rozwijał się w szybkim tempie. Zjawiskiem uzupełniającym były ruchy repatriacyjne i reemigracyjne, a więc powroty oswobodzonych jeńców i uchodźców wojennych jak również osób deportowanych, oraz powroty emigrantów przebywających przed wybuchem wojny poza granicami kraju.

W Polsce prawie wszystkie procesy migracyjne wiązały się z ówczesną sytuacją polityczną. Rozbiory Polski, które miały miejsce w latach: 1772, 1793 i 1795 r. spowodowały wcielenie ziem polskich w granice Rosji, Prus i Austrii, a przeprowadzenie germanizacji i rusyfikacji miało zaowocować zanikiem wszelakich przejawów polskości wśród obywateli polskich. Kiedy w 1815 roku ustanowiono Królestwo Polskie zależne jednak od Rosji z ziem tworzących ówczesne województwa: kaliskie, płockie, sandomierskie, krakowskie, mazowieckie, podlaskie, lubelskie, augustowskie tereny te zamieszkiwane były z początku przez około 3,3 mln obywateli, zaś w 1827 r. liczba ta wzrosła już do 4 140 000 osób.

Polacy kilka razy organizowali się by podjąć próby odzyskania niepodległości dla siebie i własnej ojczyzny. Po upadku 3 największych powstań: listopadowego, krakowskiego i styczniowego wielu wybitnych działaczy politycznych i patriotów wyjechało na emigrację, szczególnie do krajów Europy Zachodniej, chroniąc się tam przed nieuniknionymi w Polsce represjami ze strony władz carskich. Na emigracji wielu z nich zagazowało się w dalszą działalność polityczną, propagandową czy kulturalną na rzecz Polski. Ci, co pozostali w kraju, spotkali się z nieuniknionymi karami ze strony władz rosyjskich, najczęściej byli oni zsyłani do obozów pracy głąb Syberii.

Repatriacja i reemigracja do Polski

Rok

Z Zachodu

Z ZSRR

Miesiące

Osoby

Miesiące

Osoby

1944

-

-

VII - XII

117 212

1945

VII - XII

656 182

I - XII

723 488

1946

I - XII

533 603

I - XII

644 437

1947

I - III

28 385

I - III

466

ogółem

1 218 170

ogółem

1 485 603

Dane: GUS

Z Niemiec wróciło około 225 tys. osób, z Anglii i Francji - około 17 tys. osób z każdego kraju z osobna. Z terenu ZSRR, a zwłaszcza z Ukrainy, wróciło około 788 tys. osób, z Białorusi - około 272 tys., z Litwy - około 177 tys., z terenów innych republik - ponad 250 tys. osób.

W tym samym czasie przeprowadzana jest trwała repatriacja Niemców, ludności z Ukrainy, Białorusi i Litwy z polskich terenów. W latach 1944 - 1947 wróciło do Polski ponad 2,7 mln Polaków, a wyemigrowali w liczbie około 2,2 mln głównie Niemcy i obywatele ówczesnego ZSRR. Większość repatriantów i reemigrantów dotarła do Ziem Odzyskanych i do byłego Wolnego Miasta Gdańska. Po tym okresie ruch repatriacyjny i migracyjny słabnął na sile. Do ponownego jego nasilenia doszło w roku 1957 oraz w 1958 i było to rezultatem kolejnej fali powrotów Polaków z ZSRR (w sumie powróciło około 182 tys. osób) oraz akcji łączenia rodzin niemieckich (wyjechało około 281 tys. osób, które zadeklarowały pochodzenie niemieckie).

Repatriacja ludności niepolskiej za granicę

Rok

Na Zachód

Do ZSRR

Miesiące

Osoby

Miesiące

Osoby

1945

-

-

I - XII

341 715

1946

II - XII

1 616 555

I - VIII

176 504

1947

I i IV

65 822

-

-

Ogółem

1 682 377

Ogółem

518 219

Dane: GUS

Poprzednia historia narodu polskiego nie zna podobnie wielkich oraz silnych migracji. W okresie od 1981 do 1990 roku wyjechało z Polski około 1,5 mln Polaków. Najliczniejszą grupą emigrantów były kobiety i osoby młode w wieku od 20 do 29 lat. Wynikiem nasilającej się migracji i przyrostu naturalnego ludności stały się dysproporcje w gęstości zaludnienia, jaka zachodzi pomiędzy poszczególnymi rejonami w Polsce.

Zjawisko emigracji w naszym kraju posiada długą przeszłość. Proces ten zapoczątkował się w XVIII wieku. Największe tempo emigracji (wywołane przyczynami politycznymi) miało miejsce w okresach po powstaniach narodowych i w okresie transformacji ustrojowych. W XIX wieku doszło do masowej emigracji zarobkowej (wywołanej przyczynami ekonomicznymi). Dla znalezienia nowych i lepiej płatnych posad Polacy wyjeżdżali do Niemiec, USA, Kanady, Brazylii, Argentyny oraz Belgii. Była to głównie emigracja ludzi młodych, odważnych, zdrowych - z nadzieją na poprawienie własnych warunków życia, posiadania ziemi, lepiej płatnej i bardziej satysfakcjonującej pracy oraz możliwości szybszego awansowania. Kolejna fala emigracji, wywołana przyczynami politycznymi i ekonomicznymi miała miejsce w Polsce po zakończeniu II wojny światowej, w latach czterdziestych, pięćdziesiątych i osiemdziesiątych. Duża liczba Polaków, którzy przebywali na Zachodzie podczas II wojny światowej, nie zdecydowała się na powrót kraju. Z drugiej zaś strony wielu Polaków, którzy zostali wywiezieni w głąb Związku Radzieckiego, na Syberie i do Kazachstanu, nie miały jakichkolwiek szans na powrót do ojczyzny.

Do Polski wróciła lub z niej wyjechała znaczna liczba Polaków, a to w ramach przeprowadzenia procesu łączenia rodzin.

Imigracja ludności obcej na teren Królestwa Polskiego w XIX wieku wywołana była rozwojem przemysłu, który był w tych czasach wspierany ustawodawczo przez rząd. W celu pozyskania fachowców z zaboru pruskiego bądź państw sąsiednich (Czech, Saksonii) rząd Królestwa Polskiego na mocy dekretu namiestnika z dnia 2 III 1816 r. przyznawał oczekiwanym osadnikom szeroką gamę ulg i przywilejów. Rozwinięciu uległo wówczas wiele ośrodków przemysłowych, doszło do wzrostu liczby ludności w miastach, głównie za sprawą osiedlających się imigrantów. Na terenie dużych okręgów przemysłowych: łódzkiego, warszawskiego ( z rozwiniętym przemysłem włókienniczym), staropolskiego (z rozwiniętym przemysłem metalowym i hutnictwem) pojawili się kapitaliści narodowości niemieckiej i żydowscy, którzy rozpoczęli inwestycje rozwijające przemysł na tym obszarze. Imigrantami byli również obywatele zaboru pruskiego, Czech, Śląska, Niemiec oraz Żydzi, którzy zostali zatrudnieni w prężnie rozwijających się manufakturach i mieszkania przeważnie ośrodkach miejskich.

W 1948 roku utworzono państwo Izrael i pewna grupa Polaków narodowości żydowskiej tam wyemigrowała. Po wydarzeniach z marca 1968 roku, z Polski wyjechało do Izraela i krajów zachodnioeuropejskich wielu wykształconych Żydów. Zaś lata osiemdziesiąte, w czasie transformacji ustrojowej w Polsce, to okres wyjazdu z kraju około jednego miliona osób. Byli to również ludzie z wyższym wykształceniem i bardzo przedsiębiorczy.

Ostatnie lata to okres osłabienia tempa emigracji, a to za sprawą poprawy sytuacji gospodarczej w Polsce, a także w narastającego bezrobocia na rynkach pracy w krajach wysoko rozwiniętych. Za powrotem opowiadają się w ostatnich czasach Polacy przesiedleni z kraju w głąb byłego Związku Radzieckiego, szczególnie na tereny Kazachstanu. Dodatkowo część Polaków w młodszych przedziałach wiekowych, m.in. potomków wywiezionych, myśli o powrocie do ojczyzny przodków. Z krajów Europy Zachodniej powracają emigranci z lat osiemdziesiątych.

Przyrost rzeczywisty ludności w Polsce w latach 1980 - 1998

Wyszczególnienie

1980

1985

1990

1997

1998

W tys. osób

Przyrost naturalny

343

296

157

32

20

Saldo migracji

-21

-19

-16

-11

-13

Przyrost rzeczywisty

322

277

141

20

7

Dane: GUS

W wyniku zmian ustrojowych po 1989 roku doszło do otwarcia granic Polski dla osadników z krajów o mniejszym stopniu rozwoju, głównie z krajów wschodnich. Przez jakiś czas wprowadzali ona na polski rynek tańsze produkty ze wschodu kształtując konkurencję dla rodzimej produkcji. Jednocześnie wielu Polaków, którzy wyjechali z powodu przesłanek politycznych powraca do kraju.

Saldo migracji w latach 1989 - 1997

Saldem migracji nazywamy różnicę między imigracją a emigracją, oraz przyrost naturalny kształtujący przyrost rzeczywisty ludności. Dla Polski saldo migracji jest ujemne, a więc wielkość emigracji przewyższa wielkość imigracji. Stopa przyrostu rzeczywistego w Polsce jest mniejsza niż stopa przyrostu naturalnego.

Rozwój wolnego rynku i demokracji przyspieszył w Polsce proces imigracji ludności i przybywania w celach osiedleńczych na stałe obcokrajowców.

Migracje w Polsce w latach 80. i 90. wg dominujących kierunków

Region/Kontynent/Kraj

Emigracja

Imigracja

Emigracja

Imigracja

1981-1985

1986-1990

1991-1995

1991-1995

Europa

98607

120488

90559

18086

Austria

2515

6187

1951

947

Francja

4230

4962

1494

1419

Niemcy

73362

87631

79723

7842

Szwecja

3787

3916

2111

618

Wielka Brytania

1853

1697

587

1184

Włochy

2755

6615

823

788

Azja

1104

1008

220

1827

Afryka

930

875

343

904

Ameryka Pn. i Pd.

16585

21982

20036

7671

Kanada

4273

6989

7286

2066

USA

11924

14654

12658

5254

Australia

2307

2098

1553

893

Migracjami wewnętrznymi nazywamy przemieszczanie się ludności w granicach danego państwa, w postaci zmiany gminy zamieszkania bądź, jeśli chodzi o gminę miejsko-wiejską jest to opuszczenie terenów miejskich dla terenów wiejskich tej gminy w celu osiedlenia się lub w odwrotnym kierunku. Do migracji wewnętrznych zaliczamy:

  • migracje międzywojewódzkie - przemieszczenia ludności między dwoma województwami,
  • migracje wewnątrzwojewódzkie - przemieszczenia ludności wewnątrz tego samego województwa,
  • migracje międzypowiatowe - przemieszczenia ludności między dwoma różnymi powiatami,
  • migracje wewnątrzpowiatowe - przemieszczenia ludności w granicach tego samego powiatu.

Do najważniejszych kierunków migracji należą:

  • ze wsi do miasta,
  • z miasta na wieś,
  • z miasta do miasta,
  • ze wsi na wieś (migracja w granicach obszarów wiejskich).

Wśród migracji wewnętrznych przeważający kierunek stanowią migracje z miasta do miasta. Najmniejsza liczba ludności migruje ze wsi do innych terenów wiejskich. Saldo migracji w kierunku miasto -wieś jest dodatnie dla obszarów miejskich.

Największa stopa imigracji i emigracji ludności obserwowana jest w województwach: mazowieckim, śląskim i wielkopolskim. Wynika to głównie z największej liczby zamieszkujących je ludności. Najczęściej migrują mieszkańcy województwa pomorskiego (12%), następnie województw: warmińsko-mazurskiego i lubuskiego (po 11,5%). Zaś ludność województw centralnych i południowych, a zwłaszcza województwa świętokrzyskiego (8,4%) i łódzkiego (8,5%), cechuje wysoka zasiedziałość - migrują najsłabiej. Patrząc pod względem udziału ludności napływowej w całkowitej liczbie ludności w miastach i na wsiach stwierdza się, że w miastach największy odsetek imigrantów odnotowano na Lubelszczyźnie - 12,2%, najniższy zaś w województwie łódzkim - tylko 7,5%. Na wsiach wskaźnik ten miał najwyższą wartość w województwie lubuskim - 14,0%, najniższą natomiast na terenie województwa świętokrzyskiego - 8,1%. Średnia stopa odsetka imigrantów w miastach w Polsce wynosi 10,0%, a na wsi 10,7%.

Współczesne migracje wewnętrzne w kraju charakteryzują się:

- przewagą w ludności migrującej kobiet (52%)

- przewagą udziału ludności w wieku produkcyjnym (ok.68%)

- ukierunkowaniem migracyjnym do roku 2000 do miast, współcześnie saldo migracji do miast ma wartość ujemną i wynosi -6,5 tys.

- skutkiem migracji jest zwiększenie liczby mieszkańców województw: mazowieckiego, wielkopolskiego, śląskiego, pomorskiego, małopolskiego i lubuskiego, oraz widoczne zmniejszenie liczby ludności w województwach: podkarpackim, lubelskim, łódzkim, dolnośląskim.

Jeśli rozpatrujemy podział administracyjny Polski na powiaty możemy stwierdzić występowanie ujemnego salda migracji w 243 powiatach, a dodatniego zaledwie w 130. Tylko trzy powiaty w Polsce posiadają dodatnie i to nawet o wysokiej wartości saldo migracyjne - 2000 osób. Były to: powiat poznański (w woj. wielkopolskim), powiat warszawski i piaseczyński (w woj. mazowieckim). Ujemne saldo migracji charakteryzuje powiaty województw: warmińsko - mazurskiego, podlaskiego, lubelskiego, podkarpackiego, dolnośląskiego, łódzkiego, świętokrzyskiego.

Jeśli chodzi o migracje wewnętrzne w Polsce tu zdecydowanie największym udziałem odznaczają się migracje wewnątrzwojewódzkie - około 73% ogółu migracji. Zaznaczają się ona na niezbyt dużych odległościach, często w granicach tej samej lub do sąsiedniej gminy (około 38% ogółu migracji). Następną grupę stanowią migracje międzypowiatowe (około 37% ogółu migracji). Największym udziałem migracji wewnątrzwojewódzkich charakteryzuje się województwo lubelskie (81,7% ogółu migracji), najmniejszym zaś województwo opolskie (65,6% ogółu migracji).

Migracje wewnątrzwojewódzkie w latach 1989 - 2002 wg poprzedniego miejsca zamieszkania

W Polsce migracje wewnątrzwojewódzkie zdominowane są na kierunku wieś - miasto. Najwyraźniej zaznacza się on w dziesięciu województwach (najbardziej w województwie podlaskim - 44,7%). Województwa: dolnośląskie, mazowieckie, pomorskie i śląskie charakteryzuje się występowaniem migracji na kierunku: miasto - miasto (najsilniej zaznacza się to w województwie śląskim - 54,7%), a na terenie województw: lubuskiego i małopolskiego - na kierunku: miasto - wieś.

Migracje międzywojewódzkie (napływ ludności) najsilniej wystąpiły w województwach: mazowieckim, śląskim i małopolskim. Te dwa pierwsze województwa wraz z województwem dolnośląskim charakteryzował równocześnie największy odpływ ludności.

Największy przepływ ludności miał miejsce w województwie lubelskim w kierunku województwa mazowieckiego (około 32,5 tys. osób, z czego 50% na kierunku miasto - miasto). Wysoka stopa migracji wystąpiła również pomiędzy województwami śląskim i małopolskim. Były to migracje międzywojewódzkie do województwa sąsiedniego.

Kierunki migracji wewnątrzwojewódzkich w latach 1989-2002

  • Na kierunku wieś - miasto : 28,7%,
  • na kierunku miasto - miasto: 26,4%
  • na kierunku miasto - wieś: 25,0%,
  • na kierunku wieś - wieś: 19,9%

Jeśli chodzi o migracje międzywojewódzkie to najczęściej zanotowano przemieszczenia na kierunku: miasto - miasto. Wynosiły one około 53% ogółu migracji międzywojewódzkich. Migracje ludności na kierunku: wieś - miasto wynosił niemalże 22%, zaś najsłabiej przebiegała migracja odnotowana na kierunku: wieś - wieś (ok. 11% całości migracji).

Migracje międzywojewódzkie w latach 1989-2002

  • na kierunku wieś - miasto: 21,8%,
  • na kierunku miasto - miasto: 52,9%,
  • na kierunku miasto - wieś:14,3%,
  • na kierunku wieś - wieś: 10,9%

Ludzkość od wieków przemieszczała się z miejsca na miejsce a więc migrowała. Człowiek, aby poprawić swój byt, nieustannie migrował Zjawisko to również jest aktualne współcześnie. Emigrantem jest człowiek opuszczający swą ojczyznę. Imigrantem jest osoba przybywająca na obszar obcego kraju. Ten sam człowiek może więc być i emigrantem i imigrantem.

Wielkie migracje zostały wywołane wybuchem II wojny światowej. Podczas okupacji ludność polska była wywożona na przymusowe roboty do III Rzeszy. Z kolei do Polski zjeżdżali masowo osadnicy z Niemiec. W krótkim czasie po zakończeniu wojny po przeprowadzeniu zmian przebiegu granic państwowych maił miejsce największy w dziejach Polski okres przemieszczania się ludności. Z tułaczki po świecie przybywali jeńcy wojenni oraz robotnicy przymusowi. Wielu Polaków jednak nie dostąpiło możliwości powrotu do kraju. Okres wielkich migracji skończył się około 1950 roku.

Po roku 1956 przeprowadzona została szeroko zakrojona akcja " łączenia rodzin", co spowodowało nasilenie się emigracji. Do Niemiec powróciło około 250 tysięcy mieszkańców Śląska, Warmii i Mazur. Ta emigracja powtarzana była również, ale już na mniejszą skalę w latach 1960 i 1975.

Migracje zewnętrzne w Polsce w wybranych latach:

ROK

IMIGRACJA (W TYS. OS.)

EMIGRACJA (W TYS. OS)

1946

1181,1

1835,9

1947

228,7

542,7

1948

62,9

42,7

1949

19,1

61,4

1956

27,6

21,8

1957

91,8

133,4

1958

92,8

139,3

1968

2,2

19,4

1978

1,5

29,5

1988

2,1

36,3

2000

7,3

26,9

2002

6,5

24,5

Dane: GUS

Każdego roku Polska odwiedzana jest w ramach tzw. "turystyki handlowej" około 8 mln obywateli Wspólnoty Niepodległych Państw (w 1994 r. -3,2 mln z Ukrainy, 2,4 mln z Białorusi, 2,4 mln z Rosji).

Od 1 stycznia 1998 r. notuje się spadek liczby imigrantów z Rosji o 48,5%, z Białorusi - o 35%. Jest to związane z zaostrzeniem zasad przekraczania polskiej granicy na Wschodzie. Rezultatem tego jest drastyczne załamanie się handlu bazarowego. Największymi tego typu bazarami w Polsce były trzy targowiska łódzkie: Tuszyn, Głuchów i Centrum Handlowe "Ptak" w Rzgowie, które w sektorze produkcyjnym i handlowym oferowały około 170 tys. miejsc pracy w rejonie Łodzi. Zastanawiając się nad problemem migracji zarobkowych ze Wschodu w latach 90-tych należy dodać, że między ludnością polską a emigrantami z WNP nie doszło do jakichkolwiek spięć na tle narodowościowym. Polacy przeżyli już okres niekorzystnej sytuacji ekonomicznej w latach 80-tych XX wieku, i dobrze znają problemy Białorusinów, Rosjan i Ukraińców. Polska jest dla nich "przedsmakiem Zachodu", tutaj porównują oni standardy życia ze standardami zachodnimi i to wyrabia w nich chęć wyjazdu i poprawy własnych warunków życia. Polacy dobrze to znają - dla nas wyjazdy na zachód w latach 70-tych i 80-tych XX wieku były jedyną możliwością poprawy własnych standardów i realizacji ukrytych marzeń o lepszej przyszłości.

Obecne migracje w naszym kraju uwarunkowane są chęcią poszukania lepszych warunków do życia, wyższych zarobków i atrakcyjniejszej pracy, zaś wiele młodych ludzi udaje się za granicę poszukiwaniu lepszych uczelni, chęci nauki i uzyskania nowych życiowych doświadczeń. Jest to wywołane wysokim stopniem bezrobocia w Polsce i obawą przed brakiem nowych miejsc pracy. Pomimo przystąpienia do struktur Unii Europejskiej trzeba jeszcze wiele lat trudu i pracy by poradzić sobie z polskim problemem bezrobocia.

Migracje zewnętrzne Polaków w latach 1998 - 2003

W Polsce po okresie wojennym reperkusje polityczne i antysemityzm wywołał falę emigracyjną aktywnych działaczy politycznych oraz ludności narodowości żydowskiego. Pewna część osób wyemigrowała z powodów ekonomicznych.

Historia migracji

Ludzie migrują od niepamiętnych czasów. Od początków istnienia ludzkości (przed neolitem), człowiek uprawiał głównie koczownictwo. Jego całe życie wypełniała wędrówka. Dopiero po neolitycznej rewolucji rolniczej zaczął wieść osiadły tryb życia. Ta droga została wkrótce przyjęta przez większą część ludzkiej populacji. Koczownictwo jednak uniknęło zapomnienia i po dzisiejszy dzień można spotkać zbiorowiska ludzkie uprawiające ten typ wędrówki - Beduinów, Buszmenów, Lapończyków. Mimo dominacji osiadłego trybu życia ludność nie wyzbyła się pociągu do przemieszczania się w różne rejony świata.

Historia uczy nas o spektakularnych, często długotrwałych wędrówkach, kształtujących oblicza etnicznych grup różnorodnych obszarów. Jeśli popieramy teorię o afrykańskim pochodzeniu człowieka to jedyna drogą wytłumaczenia zaludnienia pozostałych kontynentów jest migracja. Przebiegał on bardzo długo. Do dziś nie poznaliśmy wszystkich mechanizmów, które decydowały o przemieszczaniu się człowieka. Jak doszło do zasiedlenia wysp Oceanii przez Polinezyjczyków, czy jak wyglądała wędrówka ludów na przełomie starożytności i średniowiecza? Te pytania do dziś zadawane są przez badaczy i tak samo usilnie próbują oni na nie odpowiedzieć. Jeśli chodzi o zasiedlenie Nowego Świata przez miliony emigrantów z kontynentów: europejskiego, afrykańskiego i azjatyckiego to należy wspomnieć, że te migracje (procesy migracyjne) zmieniły oblicze demograficzne całych kontynentów.

Do przyczyn, dla których człowiek decyduje się opuścić własne miejsce zamieszkania i udać się na poszukiwanie nowego miejsca pobytu należą względy możliwości poprawy bytu bądź poczucie niebezpieczeństwa. W ostatnich pojawiły się również względy ekonomiczny lub polityczne. Oba czynniki często występują wspólnie lub jeden wpływa na drugi. Nie zawsze jest to migracja dobrowolna. Często jest to przymusowe opuszczenie swego miejsca zamieszkania. Tak działo się w przypadku całych narodów na terenie objętym granicami Związku Radzieckiego, które z mocy rozkazu Stalina z europejskiej części państwa uległy przymusowemu przesiedleniu w rejon Syberii i republik azjatyckich. Podobnie działo się z ludnością niemiecką, która po przegraniu wojny i przesunięciu granic uległa przesiedleniu na terytoria m.in. w granicach Polski. Tak samo działo się w czasie czystek etnicznych w krajach byłej Jugosławii. Na szczęście to nie są jedyne powody, dla których ludność decyduje się zmieniać swe miejsce pobytu. Ponad 50% tych decyzji uwarunkowane jest dobrowolną chęcią zmiany miejsca pobytu oraz dotychczasowego sposobu bycia. Na migrację decydują się głównie pojedynczy ludzie lub całe rodziny, te ostatnie zaś to część bardziej masowego zjawiska. Nie traktujmy tego jednak jak migracji zwartych społeczności.

Różne typy migracji różnią się od siebie punktami wyjścia i docelowym, dlatego wyróżniamy migracje wewnętrzne i zewnętrzne (zagraniczne). Powyższe punkty często różnią się wielkością. Więc za efekt migracji nie traktujemy jedynie przemieszczanie się w przestrzeni, ale tez migracje o znaczeniu jakościowym. Większe procesy migracyjne wpływają na zmianę losów jednostek, jak i na jakościowe zmiany całych społeczności. Migracje na kierunku wieś - miasto jednocześnie zwiększają udział ludności miejskiej w społeczeństwie i powodują zmianę stylu życia.

W ostatnich czasach coraz częstszym zjawiskiem w skali światowej jest uchodźstwo, wywołane różnorodnymi kataklizmami. Mogą one zachodzić na skutek wojen, klęsk żywiołowych, powodzi, itd. Przykładem takich uchodźców są Palestyńczycy, którzy zostali siłą zmuszeni do opuszczenia obszarów zajętych przez wojska izraelski. Podobnie działo się na terenach byłej Jugosławii, a mieszkańcy tych obszarów zmuszeni zostali do zamieszkania w krajach sąsiednich. Ta forma migracji jest najbardziej powszechna na kontynencie azjatyckim i afrykańskim. Ale aby stać się uchodźcą, nie jest konieczne opuszczanie własnego kraju. Klęski żywiołowe bądź wydarzenia polityczne są powodem, dla których mieszkańcy przeprowadzają się do sąsiedniego regionu. Ludzie doświadczeni przez taki los też nazywani są mianem uchodźców.

Udział cudzoziemców ubiegających się o nadanie statusu uchodźcy w RP w okresie 1.01.1994-30.06.1997 (wg głównych krajów pochodzenia):

Rok

Państwo

Inne:

1994

Armenia 48%; Bośnia-Hercegowina 6,5%; Irak 6,5%

3-4%

1995

Armenia 18%; Indie 13%; Rosja 10%

4-8,5%

1996

Sri Lanka 20%; Afganistan 15%; Armenia i Irak 11%

5,5-7%

1997 (1.01.-30.06.)

Sri Lanka 30%; Afganistan 16%; Armenia 14 %

3-5%

Dane: GUS

W 1994 roku o status uchodźcy w naszym kraju ubiegała się większa liczba cudzoziemców, (bo aż 65%) niż w 1995 roku (50%). Najliczniejsza grupę stanowili Armeńczycy (48%). W 1996 roku zaś zauważa się znaczny wzrost cudzoziemców w Polsce, ( bo aż 53%), a największą grupę stanowili obywatele Sri Lanki (20%). Zmniejszył się za to udział Armeńczyków i Irakijczyków (tylko 11%). W 1997 roku udział cudzoziemców wśród ludności Polski powraca do stanu z 1994 (65%), ale cechą charakterystyczna jest inny skład narodowościowy. Najwięcej cudzoziemców pochodzi ze Sri Lanki (30%), a kolejnymi grupami jest ludność z Afganistanu (16%), potem z Armenii (14%), a reszta to pozostałe kraje i jest to jedynie niewielki procent (3 - 5 %).

Przyczyny zmiany miejsca zamieszkania

Najczęstszą przyczyną zmiany miejsca zamieszkania są przyczyny rodzinne w postaci np. zawarcia związku małżeńskiego (około 43% migracji stałych i około 34% czasowych). Kolejne powody migracji zawierają się w trudnych warunkach mieszkaniowych w poprzednim miejscu zamieszkania. Również częsta przyczyna podejmowania decyzji o wyjeździe są przyczyny ekonomiczne - poszukiwanie atrakcyjniejszej pracy bądź widmo bezrobocia. Te powody uznawane są przez 13% migrujących na stałe i 20% migrujących okresowo. Ostatnia przyczyna, którą kierują się emigranci bądź imigranci to edukacja. Była ona powodem przeprowadzki ok. 22% migrantów okresowych i jedynie 3% migrantów stałych.

Przyczyny zmiany ostatniego miejsca zamieszkania ludności migrującej w latach 1989 - 2002 (w %)

Mieszkający stale

Przebywający czasowo

ogółem

mężczyźni

kobiety

ogółem

mężczyźni

kobiety

Sprawy rodzinne

43,1

40,1

45,7

34,1

34,4

33,9

Praca

13,3

15,4

11,5

19,8

21,9

17,6

Warunki mieszkaniowe

35,5

36,9

34,3

19,1

18,9

19,3

Zdrowie

2,5

2,2

2,7

2,7

2

3,5

Edukacja

2,7

2,4

3

22,1

20,5

23,7

Inne

1

1,1

0,9

0,6

0,7

0,5

nieustalone

2

2

2

1,5

1,5

1,5

Dane: GUS

W oparciu o wyniki Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań, przeprowadzonego w 2002 r. ustalono, że większość Polaków nie zmienia swojego stałego miejsca zamieszkania. Około 60% ludności zamieszkuje swoją rodzinną miejscowość od urodzenia i nie pozostawiali jej na dłużej niż rok. Ludność zmieniająca swe miejsce zamieszkania to 39,2% ogółu mieszkańców kraju. Dla niemalże 98% migrantów w latach 1989-2002 opowiedziało się za opuszczeniem poprzedniego miejsca zamieszkania, ale w granicach kraju, a około 2% przyjechało tu z zagranicy.

Ludność wg okresu zamieszkania w obecnej miejscowości

Zamieszkała od urodzenia

59,20%

Nie ustalono, od kiedy mieszka

1,70%

Przybyła w 1988r. lub wcześniej

28,70%

Przybyła w latach 1989-2002

10,50%

Dane: GUS

Większa zasiedziałość w miejscu obecnego zamieszkania cechuje mieszkańców wsi - 67,3% całkowitej liczby ludności wiejskiej, zaś w miastach - 54,2% mieszkańców. Największym udziałem ludności mieszkającej od urodzenia w miejscu zamieszkania odznacza się województwo małopolskie (68,2%) i podkarpackie (67,7%), najmniejszym zaś województwo zachodniopomorskie (49,9%). Dane te świadczą więc o wysokiej zasiedziałości mieszkańców południowo-wschodniej, wschodniej oraz centralnej Polski.

W okresie od 1989 do 2002 roku około 10% obywateli (3,9 mln osób) zmieniło swe dotychczasowe miejsce zamieszkania, tj. wybrało to miejsce jako nowe lub powróciło (po okresie nie dłuższym niż rok) do miejscowości obecnego zamieszkania z innej części kraju w celu osiedlenia się na stałe lub okresowo.

Struktura demograficzno-społeczna migrantów

Największą liczbę migrantów stanowią kobiety - około 53% wszystkich migrujących. Zarówno w grupie kobiet jak i mężczyzn największy udział stanowiły osoby w przedziale wiekowym 20-24 lata. Dlatego przyczyną tejże migracji jest zwykle chęć podjęcia edukacji, nowej pracy czy założenie rodziny. Bardzo często zdarza się, że na zmianę miejsca dotychczasowego zamieszkania decydują się całe rodziny.

Najliczniejsza grupa imigrantów to osoby z uregulowanym stanem cywilnym - około 65% wszystkich migrujących. Druga grupa, równie liczna to kawalerowie i panny (ok. 28% ogółu migrantów).

Wśród ludności osiedlającej się na pobyt stały w miejscowości aktualnego zamieszkania najliczniejszą grupę stanowi ludność z wykształceniem średnim (zwłaszcza z wykształceniem średnim zawodowym), następnie z zasadniczym zawodowym (24% migrantów), podstawowym (około 19% migrantów), osoby posiadające wykształcenie wyższe stanowią około 16% ludności migrującej. Najwięcej przybyłych, posiadających wykształcenie wyższe w stosunku do ogółu ludności z wykształceniem wyższym spotykamy w województwie pomorskim (ok. 21%) i mazowieckim (20%), najmniej jest ich zaś w województwie łódzkim (ok. 13%).

Większość migrantów kieruje się względami ekonomicznymi czerpiąc środki do życia z podjętej pracy. W tej grupie około 58% miało własne źródło utrzymania, udział utrzymywanych wynosił około 42%.

Ponad 1,7 mln. osób zmieniających swe miejsce zamieszkania w okresie od roku 1989 do 2002 było czynnych zawodowo, najwięcej z sektora przetwórstwa przemysłowego. Mniej liczna grupa migrantów to ludność zatrudniona w usługach (głównie w handlu, naprawach pojazdów mechanicznych, motocykli oraz artykułów użytku osobistego i domowego). Odmienna struktura zawodowa charakteryzuje województwa: lubelskie, podlaskie i świętokrzyskie, gdzie najliczniejszą grupę migrantów stanowiły osoby zatrudnione w rolnictwie.

BIBLIOGRAFIA:

T. Krynicka - Tarnacka, G. Wnuk, Z. Wojtkowicz, "Moje miejsce w Polsce i w regionie".

" M. Szubert ,"Planeta - geografia fizyczna i społeczno - ekonomiczna Polski".

"Geografia. Spojrzenie na Ziemię i środowisko", 2002, Encyklopedia PWN, Warszawa.

J. Harasymowicz, Z. Wojtkowicz, "Polska w Europie".

"Wielki Atlas Świata" Encyklopedia Geografii.

T. Kaczmarek, U. Kaczmarek, D. Sołowiej, D. Wrzesiński ,"Encyklopedia Polska 2000 Geografia".

Rocznik Statystyczny 1948, GUS, Warszawa.

Rocznik Statystyczny 1981, GUS, Warszawa.

Mały Rocznik Statystyczny 2000, GUS, Warszawa.

Wyniki NSP 2002, Migracje wewnętrzne ludności, ZWS, Warszawa.

J. Flis, 1999,"Terminy geograficzne - Słownik szkolny".

"Geografia - Słownik szkolny", 2001, Europa.

www.radni.waw.pl

www.comenius.mechanik.edu.pl

www.stat.gov.pl