WARUNKI NATURALNE

Hiszpanie kontemplując zarysy półwyspu Iberyjskiego, zazwyczaj określają go mianem "una piel de toro" co oznacza skóra byka. Półwysep Iberyjski tworzy nieregularny pięciokąt ze słabo zaznaczającą się linią brzegową, oblany z trzech stron wodami Morza Śródziemnego, Oceanu Atlantyckiego i Zatoki Biskajskiej. Najbardziej rozwiniętą linię brzegową ma wybrzeże północno - zachodnie, gdzie lejkowato uchodzące do morza rzeki sprzyjają budowie portów. Wybrzeże morskie Hiszpanii ma długość 3286 km. Na odcinku 663 kilometrów graniczy Hiszpania z Francją i Andorą. Z Gibraltarem i Portugalią lądowa granica Hiszpanii ma długość 1075 kilometrów. Najdalej wysuniętymi punktami Hiszpanii są: na północy to przylądek Estaca de Bares (?), na południu to przylądek Marroqui (?), na wschodzie to przylądek Creus (?), na zachodzie (?). Rozciągłość południkowa wynosi 815 kilometrów, równoleżnikowa natomiast 1055 km. Obszar Hiszpanii to ponad 492 592 km2, co stanowi ponad 5/6 powierzchni półwyspu. Od Hiszpanii większą powierzchnię mają tylko Rosja i Francja. Hiszpania posiada także terytoria położone w Afryce Północnej (Ceta, Melilla, wyspy: Alhucemas, Chafarinas i Penon de Falez de la Gomera) a także tzw. Sahare Hiszpańską, stanowiącą obszar kolonialny.

Hiszpania jest krajem górzystym, przeciętna wysokość to 600 m n.p.m. W centralnej części Hiszpanii wznosi się płaskowyż kastylijski, otoczony dookoła łańcuchami górskimi. Północne zwieńczenie stanowią Góry Kantabryjskie, na południowym zachodzie wznoszą się góry Sierra Morena. Na południowym - wschodzie rozsiadł masyw Gór Betyckich, a na północnym - wschodzie Góry Iberyjskie. Góry Leon a także masyw galicyjski stanowią północno - zachodnie zamknięcie płaskowyżu. W środkowej części przebiega łańcuch Kordyliery Centralnej, na który składają się takie systemy górskie jak Sierra de Guadarrama, Sierra de Gredos i Sierra de Gata. Granicę między Kordylierą Centralnej a łańcuchami Gór Toledańskich i Sierra de Guadelupe stanowi rzeka Tag. Dolina Gwadiany oddziela z kolei te góry od pasma Sierra Morena.

Średnio rocznie na obszar Hiszpanii spada 300 - 500 mm wody. W północno - zachodniej części kraju spada ponad 1000 mm. Największe opady występują w górach, a sumy opadów wynoszą często powyżej 2000 mm. Największą rzeką Hiszpanii jest Ebro, uchodząca do Morza Śródziemnego. Do Oceanu Atlantyckiego uchodzą Tag, Duero, Gwadalkiwir i Gwadiana.

Roślinność śródziemnomorska występuje głównie w południowej i środkowej części kraju ( są to głównie szczątkowe, wiecznie zielone lasy w których występują oliwka, dąb korkowy, oliwka czy pinia. Zbiorowiska wtórne to głównie makia, wyżyny porastają suche murawy a w górach piętrowo wykształcona roślinność. Lasy zajmują ponad 31 % powierzchni.

HISTORIA

Kolonizacja Hiszpanii rozpoczęła się od zasiedlenia około X w p.n.e. jej południowych wybrzeży przez Fenicjan, którzy prowadzili ożywioną działalność handlową w basenie Morza Śródziemnego. Około 230 r. p.n.e. Fenicjanie zostają wyparci przez Kartagińczyków, którzy rozpoczęli kolonizację centralnych partii Półwyspu Iberyjskiego.

Kartagińczycy zostają pokonani przez w czasie wojen punickich przez Rzymian, którzy włączają obszar półwyspu do swojego imperium. Z początkiem VIII wieku Arabowie zajmują obszar dzisiejszej Hiszpanii, sprawując władzę aż do XIII wieku. W południowej części, w Grenadzie utrzymali się nawet do XV w.

Procesy integracyjne które miały miejsce pod koniec średniowiecza, doprowadziły do powstania w XVI w. dwóch dużych państw; Hiszpanii i Portugali. Położenie kraju miało pozytywny wpływ na rozwój żeglugi i handlu w Hiszpanii.

Koniec XV wieku to początek epoki wielkich podróży morskich i co za tym idzie odkryć geograficznych, grabieży i podbojów krajów zamorskich. W 1492 roku, kierowana przez Krzysztofa Kolumba wyprawa dociera do wybrzeży Ameryki a wielka wyprawa dowodzona przez Ferdynanda Magellana opływa dookoła kulę ziemską. Rywalizacja Hiszpanii i Portugalii na nowo odkrywanych ziemiach rozstrzyga podpisany układ, który został zawarty w 1494 r., który podzielił nie odkryte jeszcze obszary na strefy wpływów: Hiszpańską i portugalską. XVI wiek to epoka wielkich podbojów dokonywanych przez Hiszpanów. W 1521 roku podbijają Meksyk, a Peru zdobywają w 1532. Argentyna zostaje zdobyta przez Hiszpan w 1536 r.

W Azji Hiszpanie podbijają między innymi Filipiny. Podboje kolonialne doprowadzają do rozkwitu państwa, będąc jednak powodem późniejszego zacofania gospodarczego kraju. Hiszpania stopniowo traci znaczenie, jej imperium kolonialne się rozpada. Dawne kolonie usamodzielniają się lub zostają przejmowane przez inne, silne gospodarczo państwa. W II połowie XX wieku, Hiszpania posiadała jeszcze tereny w Afryce. Dzisiejszym śladem po dawnej potędze są rozproszone na marokańskim wybrzeżu niewielkie enklawy (Ceuta i Melilla).

Hiszpania na początku XX w. to kraj rozbity wewnętrznie i gospodarczo zacofany. Jej stabilizacje polityczna próbował zaprowadzić w 1923 roku Migiel Primo de Rivera, wprowadzając na siedem lat rządy dyktatorskie.

Po ustąpieniu dyktatury w Hiszpanii znów zapanował chaos, a Alfons XIII - król Hiszpanii - opuścił kraj.

W 1936 roku władzę w Hiszpanii przejął Front Ludowy, co spowodowało wojskowy zamach stanu, dowodzony przez generała F. Franco. Generał Franco zwyciężył republika i wprowadził system rządów autorytarnych. Dzięki sprawnej polityce zagranicznej, Hiszpania zachowuje podczas II wojny światowej polityczną neutralność natomiast po jej zakończeniu przełamuje swoją międzynarodową izolację.

Stabilizacja polityczna sprzyjała rozwojowi gospodarczemu, a pod koniec rządów generała Franco życie polityczne uległo wyraźnej liberalizacji. W 1948 roku powrócił do Hiszpanii Juan Carlos pochodzący z dynastii Burbonów. W 1975 roku w Hiszpanii jako ustrój państwowy zostaje przywrócona monarchia a Juan Carlos zostaje królem. W 1982 roku Hiszpania wstępuje do NATO a w 1985 roku do EWG. 27 kwietnia 2000 premierem został Jose Maria Aznar.

KUCHNIA

Hiszpanie odziedziczyli po ludach zamieszkujących niegdyś półwysep bogate tradycje kulinarne.

Każdy z regionów ma wykształconą swoją, odrębną kuchnię opartą na lokalnych tradycjach, dostępnych i popularnych lokalnie produktach. W rejonach nadmorskich gustuje w owocach morza, natomiast Katalonia jest słynna z pomidorowej bouillabaise, potrawki z langusty. Na typowe składniki hiszpańskiego śniadania składają się cafe solo lub cortado (kawa czarna lub z mlekiem). Największą popularność ma jednak cafe con leche - kawa ze śmietanką. Inne to bollos, tj. bułeczki i churros - mające jasne zabarwienie racuszki.

W skład tradycyjnego obiadu wchodzą: danie główne, najczęściej mięsne lub rybne. Deser składa się z sera i owoców. Do dania głównego odrębnie zamawia się surówkę.

W Hiszpanii, w szczególności w Katalonii kolację spożywa się w porze późniejszej niż w Polsce. Restauracje podają najczęściej kolację złożoną z trzech lekkostrawnych dań.

KULTURA

Na cywilizację Hiszpanii składa się synteza wielu kultur różnych ludów. Napływały one na Półwysep Iberyjski, tworząc jego dzieje. U podstaw leży w głównej mierze kultura Rzymu na podłożu celtycko - iberyjskim, wzbogacona germańsko - wizygockimi i arabsko - berberyjskimi odniesieniami. Hiszpanię często nazywana jest "panią czterech kultur".

Zanim doszło do podboju półwyspu przez Imperium Rzymskie, jej śródziemnomorskie wybrzeże pozostawało pod wpływem Greków, Fenicjan a w końcu Kartagińczyków.

Kulturę wnętrza półwyspu z tamtego okresu, dotąd nieznaną, odkrywają odkrycia archeologiczne. W 1897 roku odkryto pod Elche iberyjską rzeźbę popiersia kobiety. W mieście Tarragona a także w Sagunto do dziś zachowały się mury z czasów celtycko - iberyjskie.

Z czasów rzymskich do dziś pozostało wiele budowli. Mosty rzymskie zachowały się w Meridzie, Cacares, Salamance i Cangos de Onis a latarnie morskie m.in. w La Corunie. Wspaniałe akwedukty znajdują się w Segowii i Tarragonie, a amfiteatry w takich miastach jak Sagunto i Sewilli. Łuki tryumfalne warto zobaczyć w Tetragonie i Meridzie. Od I do IV w. w Hiszpanii było wielu wybitnych uczonych m.in. Lucjusz Seneka - filozof, Lucjusz Columella - astronom i Pomponiusz Mela - geograf).

Po upadku Imperium rzymskiego na tereny dzisiejsze Hiszpanii wkroczyli Wizygoci, ale nie zdołali oni osiągnąć wysokiego poziomu kulturalnego. Zachowały się nieliczne zabytki (np. kościół św. Jana w Banos). W tym okresie działał także św. Izydor z Sewilli.

Wizygoci zostali podbici przez Maurów, i to właśnie im zawdzięcza Hiszpania wspaniały rozwój kulturalny, który przyswajał sobie dziedzictwo kultury Persji, Azji Środkowej i Bizancjum.

Przez ponad trzysta lat teren półwyspu znajdował się pod wpływem kultury chrześcijańskiej i arabskiej. Stan ten trwał aż do upadku Kalifatu Kordobańskiego, kiedy to Hiszpania znalazła się już tylko w strefie oddziaływania kultury europejskiej. W języku hiszpańskim po dziś dzień używa się ponad 3 tysięcy słów, a działalność Alfonsa X wpłynęła pozytywnie na rozwój nauki w Hiszpanii.

LUDNOŚĆ

Hiszpania to państwo wielonarodowościowe. Ponad 73 % ludności stanowią Hiszpanie, 16 % Katalończycy zamieszkujący północno - wschodnią część kraju oraz Walencje i Baleary. Galisyjsczycy zamieszkują północno - zachodnią część Hiszpanii a Baskowie region Nawarry i Baskonii. Katolicy stanowią 98 % mieszkańców kraju. Przyrost naturalny ma tendencję spadkową. Jeszcze w 1965 roku wynosił on 12,5 ‰ a w 1995 roku już tylko 0,3 ‰.. Średnia gęstość zaludnienia w Hiszpanii wynosi 77 mieszkańców / 1 km2. Największą gęstością zaludnienia cechują się wybrzeża ( 519 osób / km2 w prowincji Vizcaya), najmniejszą wnętrze kraju (9 osób / km2). Rośnie imigracja przy stale zmniejszającej się emigracji. Większość imigrantów pochodzi z Portugalii i krajów Afryki. W miastach mieszka ponad 64 % mieszkańców. Największymi miastami są Madryt, Barcelona, Sewilla i Walencja. W strukturze zatrudnienia ponad 61 % czynnej zawodowo ludności pracuje w usługach, 30 % w przemyśle a w rolnictwie 9%.

GOSPODARKA

Gwałtowne zmiany gospodarcze doprowadziły w latach sześćdziesiątych zacofaną rolniczo - przemysłową gospodarkę Hiszpanii do rozwoju i przekształcenia jej dotychczasowego charakteru na przemysłowo - rolniczy. W latach pięćdziesiątych przemysł koncentrował się w okręgach (Asturia, Baskonia i Katalonia). Wcześniejsze działania drugiej wojny światowej i związana z tym późniejsza izolacja polityczna doprowadziły do zastoju gospodarczego. Dopiero zwiększenie działań państwa w niektórych dziedzinach gospodarki doprowadziło do opanowania sytuacji. Celem utworzonego w 1941 roku Krajowego Instytutu Przemysłu było stymulowanie oraz ukierunkowywanie rozwoju gospodarki. Instytucja ta podlega Ministerstwu Przemysłu, ma rozbudowane zaplecze naukowe oraz 10 procentowy udział w Banku Zagranicznym Hiszpanii. W 1969 roku posiadało 57 wielkich przedsiębiorstw zatrudniających 170 tysięcy pracowników. Były to głównie stocznie, elektrownie, zakłady petrochemiczne Escomberas w Kartagenie, kombinaty metalurgiczne, kopalnie rudy i węgla w Asturii oraz fosforatów na terytorium Sahary Zachodniej.

Hiszpania należy do grupy krajów wysoko rozwiniętych. Kapitał zagraniczny odgrywa coraz większą rolę, szczególnie poprzez inwestycje w turystyce i przemyśle. Mimo wysokiego poziomu rozwoju gospodarczego, występują duże dysproporcje w regionalnym poziomie gospodarczym. Najlepiej rozwinięte gospodarczo są regiony Baleary, Katalonia i Madryt, najgorzej Kastylia - La Mancha i Estremadura.

W gospodarce Hiszpanii dużą role odgrywa turystyka. W 1993 roku Hiszpanię odwiedziło 57 mln osób, a wpływy wyniosły 19 mld $. Głównymi regionami turystycznymi są wybrzeża Morza Śródziemnego, Zatoki Biskajskiej, łańcuch wysp Baleary, wybrzeża Wysp Kanaryjskich, a także Sierra Nevada, Barcelona, Madryt Grenada i Sewilla. Hiszpania posiada silnie rozwiniętą bazę hotelową.

Z przemysłu środków transportu, maszynowego i metalowego pochodzi 31 % wartości przemysłu przetwórczego. Głównymi gałęziami przemysłu w Hiszpanii są: przemysł samochodowy (zakłady w Barcelonie i Vallaoid), stoczniowy (stocznie w Kadyks, El Ferro i Vigo), chemiczny i petrochemiczny (Huelva i Tarragona), hutnictwo żelaza i metali nieżelaznych, włókienniczy (Katalonia). Przemysł spożywczy odgrywa również ważną rolę. Największymi ośrodkami przemysłowymi są Barcelona , Madryt i Walencja. Ponad 34 % energii produkowane jest w elektrowniach jądrowych.

Do najważniejszych surowców mineralnych należy wydobycie: węgla kamiennego (Góry Kantabryjskie), soli potasowych (Katalonia), rud żelaza (w Baskonii), rtęci (Sierra Morena), cynku i ołowiu (Góry Kantabryjskie i Sierra Morena).

Grunty orne i sady stanowią 2 / 3 powierzchni użytków rolnych. W latyfundiach znajduje się ponad 50 % powierzchni. Latyfundia rozmieszczone są głównie w Andaluzji i na Mesecie Iberyjskiej, natomiast małe gospodarstwa (minifundia) dominują w południowej części kraju (Baskonia i Galicia). Produkcja roślinna to ten sektor rolnictwa w którym specjalizuje się rolnictwo hiszpańskie. Dominuje uprawa oliwek (w 1995 roku Hiszpania znajdowała się na drugim miejscu pod względem jej produkcji na świecie). Oliwki uprawia się w południowej części Hiszpanii. Winorośl uprawia się w Andaluzji, Katalonii i Walencji, cytrusy w Murcji oraz Walencji. Zboża mają największy udział w zajmowanej powierzchni gruntów ornych. Pszenica uprawiana jest głównie na obszarze Mesety Iberyjskiej. Żyto i kukurydzę uprawia się w północnej części kraju, ryż na południu.

W południowej części uprawia się także warzywa, ziemniaki oraz buraki cukrowe. Uprawa trzciny cukrowej i bananów dominuje na Wyspach Kanaryjskich. Produkcja zwierzęca obejmuje hodowle owiec (na Mesecie Iberyjskiej), bydła (w północnej części Hiszpanii).

Hiszpania posiada rozwinięte rybołówstwo morskie (połowy tuńczyków i sardynek). Głównymi portami rybackimi są: Vigo, Huelva i La Coruna.

Hiszpania posiada rozwinięty transport samochodowy, kolejowy i lotniczy. Główne porty morskie Hiszpanii znajdują się w Algeciras - La Linea, Barcelonie, Bilbao i Terragonie.

Eksportuje się głównie produkty przemysłu maszynowego, środki transportu, owoce i artykuły spożywcze, w imporcie dominują urządzenia i sprzęt transportowy oraz paliwa. Głównymi partnerami handlowymi są Francja, Włochy, Niemcy Wielka Brytania.

USTRÓJ POLITYCZNY

Hiszpania to dziedziczna monarchia parlamentarna, z konstytucją pochodzącą z 1978 roku. Król jest głową państwa. Władzę ustawodawczą stanowi urząd Kortezów Generalnych, na który składają się dwie izby - Kongres Deputowanych i Senat. Senat wybierany jest na 4 - letnią kadencję, natomiast Kongres pochodzi z wyborów powszechnych. Senat jest izbą reprezentacji terytorialnej. Władza wykonawcza należy do rządu i reprezentującego go premiera. Rząd politycznie odpowiada przed Kongresem i zostaje mianowany przez króla. Premier to najczęściej przywódca ugrupowania (lub koalicji) mającej przewagę głosów w Kongresie. Każdy z 17 regionów ma własny parlament, rząd i statut.

FLAMENCO

Muzyka ta to najbardziej znana i najpopularniejsza z rodzajów muzyki etnicznej na świcie. Pochodzi ona z Andaluzji, regionu położonego w południowej Hiszpanii. Niegdyś Andaluzja stanowiła krainę Fenicjan i Kartagińczyków, kolonie grecką i prowincje w Imperium Rzymskim, później zaś fragmentem cesarstwa wizygockiego i kalifatu arabskiego. Mieszkali tu sefardyjscy Żydzi i Cyganie. Każda z cywilizacji, grup społecznych posiadała własną muzykę, zwyczaje i instrumenty. W ciągu wielu lat wzajemnego przenikania się wpływów i elementów, z początkiem XIX wieku powstaje muzyka, zwana dziś Flamenco.

CORRIDA

Corrida to okrutne walki byków, przebiegająca zgodnie z określonymi regułami. Zazwyczaj bierze udział w niej trzech matadorów, z których każdy zabija sześć byków. Matadorom towarzyszą banderilleros z banerillas (groty zwieńczone chorągiewkami), picadores na koniach i pomocnicy z kapami - peones.

Nim rozpocznie się walka, drużyny obchodzą całą arenę przy tradycyjnej muzyce w rytmach pasodoble, pozdrawiając władze siedzące w lożach i widzów. Walka podzielona jest na trzy części tzw. Tercios. Walkę rozpoczynają peonem, absorbując uwagę byka kapami i zmuszając go do ciągłego ruchu. Pikadorzy pikami ranią byka, a banderilleros rozdrażniają go, poprzez wbijanie mu w kark chorągiewek. Walkę kończy tercio de muerte - część śmierci. Matador z małą kapą szkarłatnej barwy i szpadą, podchodzi do władz z zapytaniem o zgodę na uśmiercenie byka. Wykonując eleganckie manewry, matador wymachuje przed bykiem kapą drażniąc go. Jednym z wykonywanych kroków jest pasodoble, krok jaki przeszedł do kultury i jako iberoamerykańska forma tańca. W pasodoble jako tańcu to mężczyzna jest torreadorem a kobieta podrażnionym bykiem.

Matador porusza się po arenie niemal jak w tańcu, mimo że to walka. Dzięki temu pokazowi, każdy matador może zdobyć podziw publiczności. Nim upłynie 5 minut, matador musi zabić byka dobrze mierzonym pchnięciem szpady. W przypadku gdy matador chybi, byk musi zostać dobity szybko sztyletem. Martwego byka wyciąga się przy pomocy grupy mułów, przy wesołych rytmach pasadoble. Dzielnie walczący matador jest obdarowywany uchem, czasami ogonem byka. Jeżeli byk walczył wyjątkowo dzielnie, w geście szacunku, jego zwłoki okrążają arenę. Całemu widowisku towarzyszy głośny aplauz publiczności.

BALEARY

Baleary (Islas Baleares, Balearic Islands) to łańcuch wysp położony w części zachodniej Morza Śródziemnego. Majorka, Minorka oraz Pituiza to główne wyspy archipelagu. Łączna powierzchnia całego archipelagu to 5014 km2. Baleary zamieszkiwało w 1994 roku 779 tysięcy mieszkańców. Stolica regionu jest Palma de Mallorca. Wyspy są górzyste, największą wysokość osiąga szczyt Puig Major (1445 m n.p.m. na Majorce ), posiadają skaliste, trudno dostępne wybrzeża. Klimat jest łagodny, śródziemnomorski.

Wyspy stanowią region turystyczny o międzynarodowym znaczeniu. Na to składa się obecność licznych kąpielisk morskich oraz uzdrowisk klimatycznych. Miejscowa ludność utrzymuje się nie tylko z usług turystycznych ale i z hodowli owiec, bydła i trzody chlewnej a także rolnictwa (głównie uprawa zbóż, cytrusów, migdałowców, winorośli i figowców) i rybołówstwa. Rozwinięty jest także przemysł spożywczy, skórzany oraz rzemiosło artystyczne. Wyspy posiadają dobrze rozwiniętą sieć połączeń zarówno lotniczych jak i promowych między półwyspem oraz miedzy samymi wyspami.

W czasach starożytnych Baleary zamieszkiwali Iberowie, którzy zostali wyparci przez Fenicjan. Następnie pojawili się na wyspach Kartagińczycy, Grecy i Rzymianie. Rzymianie władali tymi ziemiami od 123 r. p.n.e. do V w n.e. Po upadku cesarstwa przejściowo znajdowały się pod wpływami Wandalów, Wizygotów i Bizancjum. Pod koniec VIII wieku zostały zajęte przez Maurów, stając się jednocześnie bazą dla piratów.

Maurowie zostają w 1235 roku wypędzeni przez króla Aragonii - Jakuba I Zdobywcę, jednak do 1287 roku na Minorce pozostawał emirat arabski, zależny od władcy Aragonii. W XV wieku Baleary należały już do zjednoczonej Hiszpanii. W XVIII wieku Minorka przejściowo należała do Wielkiej Brytanii i Francji. W czasie wojny domowej w latach 30 - tych XX wieku, część wysp należała do nacjonalistów, a część do republikanów.

W 1983 roku Baleary uzyskały status regionu autonomicznego.