Morze Bałtyckie klasyfikowane jest jako morze śródlądowe, półzamknięte. Z racji swej niewielkiej głębokości uważa się go za morze szelfowe. Położone jest w Europie Północnej pomiędzy Półwyspem Skandynawskim a środkową i wschodnią częścią kontynentu europejskiego. Wymiana wód Bałtyku odbywa się przez tzw. Cieśniny Duńskie, tj.: Wielki Bełt, Mały Bełt, Sund, Kattegat i Skagerrak. W basenie tego morza położonych jest 9 państw: Dania, Szwecja, Finlandia, Estonia, Litwa, Łotwa, Rosja, Polska, Niemcy. Ponadto stanowi ono zlewisko dla: Norwegii, Czech oraz Słowacji. Zbiornik zajmuje powierzchnię 415,3tys. km2, a jego całkowita objętość wynosi 22mln km3.

Bałtyk jest morzem płytkim; jego średnia głębokość wynosi 52m, a maksymalna zmierzona została w Głębi Landsort i osiąga 459m. Cechą charakterystyczną tego morza jest silnie rozwinięta linia brzegowa, którą urozmaicają liczne zatoki (największe: Botnicka, Fińska, Ryska, Gdańska, Pomorska, Meklemburska, Liońska, Hanu) oraz wyspy (m. in. Gotlandia, Olandia, Sarema, Hiuma, Uznam, Wolin). Bardzo duża jest również różnorodność samych wybrzeży. Generalnie można stwierdzić, że wybrzeża południowe są raczej niskie, piaszczyste, często mierzejowe, z występującymi dosyć często pasami wydmowymi oraz sporadycznie pojawiającymi się klifami. Północne wybrzeża z kolei są zdecydowanie wyższe i raczej skaliste aniżeli piaszczyste. Najczęściej są to wybrzeża typu szkierowego bądź fiordowego.

Zlewisko Morza Bałtyckiego ma powierzchnię około 1,7mln km2, co stanowi mniej więcej 17% powierzchni kontynentu europejskiego. Do omawianego zbiornika uchodzi około 250 rzek, spośród których największymi są: Newa, Wisła, Dźwina, Niemen, Odra.

Bałtyk jest morzem bardzo młodym, którego historia nie jest dłuższa niż 12 tys. lat. W swoich dziejach przechodził on przez różne fazy; w pewnych nie miał on dostępu do Oceanu Atlantyckiego i stanowił zbiornik jeziorny, w innych natomiast zachodziła swobodna wymiana wód. Kolejnymi etapami w historii Bałtyku były: Bałtyckie Jezioro Lodowe (12- 10tys, lat temu), Morze Yoldiowe (10- 9tys. lat temu), Jezioro Ancylusowe (9- 8tys. lat temu) Morze Litorynowe (8- 4 tys. lat temu).

Dynamika wód Morza Bałtyckiego

Ogólna cyrkulacja wód w Bałtyku ma kierunek przeciwny do ruchu wskazówek zegara. Wywołane jest to dominującymi w tej szerokości geograficznej wiatrami zachodnimi. Wzdłuż polskich wybrzeży obserwuje się występowanie prądu powierzchniowego, którego prędkość osiąga kilka- kilkanaście cm/s. U wybrzeży szwedzkich natomiast prąd ten przemieszcza się w kierunku zachodnim, dzięki czemu możliwe jest wydostawanie się wód bałtyckich do Morza Północnego. Prądy tego rodzaju nie występują jedynie u wybrzeży morskich, ale charakterystyczne są także dla środkowej części akwenu. szczególnie silne zawirowanie obserwuje się w czasie pogody sztormowej. Potężne wiry sprawiają, ze dochodzi do intensywnego mieszania się wód, co wpływa pozytywnie na żyzność wód.

Mimo tego, że Bałtyk jest morzem śródlądowym, półzamkniętym, nie należy on do zbiorników spokojnych. Często występują na nim sztormy, w czasie których powstają fale o długości dochodzącej do 9m.

Na ogólną dynamikę wód bałtyckich składają się także pływy, które jednak osiągają tu niewielkie rozmiary. Największe są one w zachodniej części zbiornika, w której zaznacza się oddziaływanie Morza Północnego, zmniejszają się natomiast w kierunku posuwania się na wschód. W Cieśninie Kattegat wysokość fali pływowej dochodzi do 40cm, w Zatoce Kilońskiej wynosi około 10cm, a w Zatoce Botnickiej (zwłaszcza w jej północnych krańcach) jest prawie niezauważalna (0,5cm)

Charakterystyka wód Bałtyku

Pod względem rocznej temperatury Bałtyk jest morzem zmiennym. Najniższa temperatura wód notowana jest w lutym; kształtuje się ona na poziomie 1oC. W lipcu i sierpniu natomiast w południowej i południowo- wschodniej części akwenu dochodzi ona nawet do 19oC; na północy w tej samej porze roku jest niższa o około 6- 7oC. Średnia roczna temperatura bałtyckich wód wynosi 8- 9oC. Wody Bałtyku, przynajmniej w pewnej części tego zbiornika, zamarzają w najzimniejszej porze roku. Pokrywa lodowa osiąga największe rozmiary i utrzymuje się najdłużej (od listopada do maja) w Zatoce Botnickiej oraz w Zatoce Ryskiej. Znacznie mniejszy jest zasięg tego zjawiska na południu Bałtyku. U polskich wybrzeży obserwuje się zamarzanie Zalewu Szczecińskiego oraz Wiślanego, które rozpoczyna się przeważnie w grudniu.

W czasie najbardziej srogich zim pokrywa lodowa rozciąga się nawet na 250tys. km2, czyli zajmuje ponad połowę całkowitej powierzchni zbiornika. W takich okresach bardzo utrudniona staje się żegluga morska, zwłaszcza że lód osiąga wówczas grubość dochodzącą do 70cm.

Oprócz termiki inną właściwością wód morskich jest ich zasolenie. Pod tym względem Bałtyk klasyfikowany jest jako morze słonawe (największe na świecie tego typu morze). Średnie zasolenie wód bałtyckich wynosi 7- 8 promili, przy czym w Zatoce Fińskiej jest ono znacznie mniejsze (ok. 2-3 promili). Trzeba zaznaczyć, że zawartość soli w wodzie wzrasta wraz z głębokością; dla przykładu w przydennej warstwie Głębi Bornholmskiej zasolenie wynosi 15 promili; w Głębi Gdańskiej- 13 promili. Dzieje się tak dlatego, iż wody mniej słone jako lżejsze unoszą się ku powierzchni, natomiast słone wody o większej masie opadają na dno.

Mniejsze zasolenie wód Bałtyku wytłumaczyć można kilkoma powodami. Po pierwsze do Bałtyku uchodzi bardzo wiele rzek niosących znaczne ilości wód słodkich. Gdy dostaną się do wód morskich automatycznie zmniejszają stężenie soli. Gdyby Morze Bałtyckie było większe, wówczas wpływ wód rzecznych nie byłby aż tak duży. Do niedużego zasolenia przyczyniają się również warunki klimatyczne. W klimacie gorącym, gdzie parowanie jest duże, zasolenie jest zdecydowanie większe. Natomiast w umiarkowanej strefie klimatycznej parowanie nie jest aż tak silne, przez co stężenie soli utrzymuje się na stosunkowo niskim poziomie. Jeszcze innym powodem niedużego zasolenia wód Bałtyku jest ograniczona wymiana wód z otwartym oceanem. Gdyby przepływ wody pomiędzy Atlantykiem a Morzem Bałtyckim następował swobodnie, wówczas zasolenie obu akwenów byłoby zbliżone. Wąskie Cieśniny Duńskie uniemożliwiają jednak łatwą wymianę wód.

Świat roślinny i zwierzęcy Bałtyku

Flora Bałtyku właściwa jest dla warunków termicznych oraz zasolenia panujących w tym zbiorniku morskim. Dominują gatunki słonawowodne, słonowodne, aczkolwiek spotykane są również organizmy oceaniczne. W Bałtyku żyją trzy grupy roślin osiadłych. Są nimi glony: zielenice, brunatnice oraz krasnorosty. Oprócz tego w niektórych obszarach Bałtyku spotykane są również skupiska roślin kwiatowych, które tworzą podwodne łąki. Są one bardzo ważne z punktu widzenia wielu gatunków zwierzęcych, dla których stanowią miejsce schronienia w razie niebezpieczeństwa. łąki podwodne są również dogodnym miejscem tarliskowym dla wielu ryb, jednak w ostatnim czasie powierzchnia tych łąk została w znacznej mierze ograniczona, na skutek coraz większego stopnia zanieczyszczenia wód.

Oprócz dużych organizmów roślinnych w Bałtyku występuje również fitoplankton, który jest raczej ubogi, ze względu na nieokreślone warunki zasolenia (dla organizmów słodkowodnych woda Bałtyku jest zbyt słona, zaś dla typowo morskich i oceanicznych- niedostatecznie zasolona). W skład fitoplanktonu wchodzą przede wszystkim okrzemki; liczne są także zielenice oraz sinice.

Jeszcze uboższy od świata roślinnego Bałtyku jest świat zwierzęcy. Powód jest taki sam, jak i w przypadku roślin- warunki niesprzyjające zarówno dla typowo słono- jak i typowo słodkowodnych. Zwierzętami Morza Bałtyckiego są zarówno organizmy morskie, które przystosowały się do życia w warunkach zmniejszonego zasolenia (m. in. meduzy, wieloszczety, krewetki, szproty, śledzie, morświny, foki), jak i zwierzęta słodkowodne potrafiące żyć także w wodzie słonawej (stułbie, wypławki, szczupaki, sieje, okonie, sandacze). Brakuje natomiast w Bałtyku zwierząt typowo morskich, egzystujących w warunkach znacznego zasolenie. Nieliczne tego typu gatunki pojawiają się jedynie na zachodnich krańcach zbiornika (rozgwiazda, wężowidło białe, trąbik atlantycki).

Problem zanieczyszczenia wód bałtyckich

Morze Bałtyckie należy do bardzo zanieczyszczonych. Źródeł zanieczyszczeń jest wiele. W największych ilościach do zbiornika tego trafiają:

  • sole biogenne, czyli związki azotu, fosforu (stosowane miedzy innymi w rolnictwie), które wywołują zjawisko eutrofizacji wód
  • związki toksyczne (np. metale ciężkie), które mają skłonność do magazynowania się w organizmach żywych
  • substancje ropopochodne (dostające się do morza miedzy innymi podczas awarii)
  • substancje radioaktywne (trafiają do wód morskich z opadami atmosferycznymi)
  • różnego rodzaju inne zanieczyszczenia i śmieci

Obecnie największe zagrożenie dla Bałtyku stanowią pierwsze z wymienionych zanieczyszczeń, czyli tzw. związki biogenne. Są one odpowiedzialne za występowanie procesu eutrofizacji wód. Proces ten polega na nadmiernej produkcji biomasy w zbiorniku wodnym, wywołanej dostarczaniem do niego substancji odżywczych (azotu, fosforu, potasu, sodu). W wyniku tego dochodzi do zjawiska eutrofizmu, które objawia się tym, że życie w zbiorniku wodnym rozwija się niezwykle bujnie, powstają zawity. Zbiornik eutroficzny odznacza się niedoborem tlenu, gdyż występujące w nadmiarze organizmy żywe wykorzystują całkowitą jego zawartość. Braki tlenu zaznaczają się zwłaszcza w warstwie przydennej, w której to strefie dochodzi również do koncentracji toksycznych substancji wydzielanych przez żywe bądź obumarłe zwierzęta. Woda morska, w której zachodzą procesy eutrofizacji odznacza się charakterystyczną intensywną barwą, specyficznym zapachem. W zbiorniku takim na znaczeniu zyskują organizmy beztlenowe. Na Morzu Bałtyckim najgorsza sytuacja pod tym względem występuje na obszarze Głębi Bornholmskiej, Gdańskiej oraz Gotlandzkiej.