PROTISTA

Pierwotniaki oddychają tlenowo lub beztlenowo jeżeli są pasożytami. Wymiana gazowa zachodzi na całej powierzchni ich komórki.

BEZKRĘGOWCE

Jamochłony nie mają wykształconego układu oddechowego. Prowadzą zazwyczaj osiadły tryb życia, są mało aktywne. Mają niski poziom metabolizmu. Wymiana oddechowa odbywa się na drodze dyfuzji całą powierzchnią ciała przez powłoki.

Płazińce również nie mają układu pokarmowego. Tempo przemiany materii nie jest wysokie, ale około dziesięć razy większe od tempa metabolizmu jamochłonów. Zazwyczaj występuje oddychanie tlenowe. Beztlenowo oddychają pasożyty.

U wolno żyjących gatunków wymiana gazowa zachodzi przez powłoki całą powierzchnią ciała.

Obleńce nie posiadają układu oddechowego. Wymiana gazowa zachodzi na całej powierzchni organizmu. Beztlenowo oddychają tylko pasożyty wewnętrzne.

Pierścienice zazwyczaj nie mają wykształconych żadnych narządów oddechowych. W takim przypadku oddychają cała powierzchnią ciała. Natomiast wyjątek stanowią niektóre wieloszczety, które posiadają parapodia składające się z dwóch gałązek grzbietowej i brzusznej. Na tej pierwszej gałązce czasami występują wyrostki skrzelowe. Oprócz tego obecność parapodiów zwiększa powierzchnię wymiany gazowej. Aby móc oddychać przez powłoki ciała pierścienice muszą posiadać bardzo cienki skórek, który nie chroni przed wysychaniem. Z tego powodu pierścienice zamieszkują środowiska wodne lub wilgotne.

Stawonogi w zależności w jakim środowisku żyją wykształciły różnego rodzaju narządy oddechowe. Zwierzęta wodne mają skrzela usytuowane u przy odnóżach krocznych. Skrzela te to wyrostki skóry, cienkościenne, blaszkowate, bardzo dobrze ukrwione. Stawonogi lądowe wykształciły system tchawkowy. Pajęczaki posiadają płucotchawki. Są zlokalizowane w odwłoku. Są to spłaszczone odgałęzienia pni tchawkowych przypominające grzebyk. System tchawkowy występujący u owadów zbudowany jest z sieci rozgałęzionych rurek, które oplatają całe ciało. Najcieńsze z nich to tracheole. W nich zgromadzony jest płyn, w którym rozpuszcza się tlen. U stawonogów z tak rozwiniętym systemem oddechowym, hemolimfa nie transportuje tlenu.

Mięczaki żyjące w wodzie wykształciły skrzela pierzaste. U mięczaków lądowych funkcje układu oddechowego przejęła jama płaszczowa, a dokładnie płuco, które jest silnie ukrwionym fragmentem ściany jamy płaszczowej.
KRĘGOWCE

Ryby wykształciły narząd oddechowy. Są nim skrzela zbudowane z łuków skrzelowych, na których znajdują się listki skrzelowe z blaszkami skrzelowymi. Krew z serca doprowadzana jest tętnicą do skrzeli. Tam rozgałęzia się na drobne naczynia włosowate. Skrzela opłukiwane są przez wodę. Na zasadzie przeciwprądów (krew płynie w przeciwnym kierunku niż woda) dochodzi do wymiany gazowej. Natleniona krew wraca do żyły głównej i rozprowadzana jest po wszystkich narządach ciała.

U ryb kostnoszkieletowych skrzela znajdują się we wspólnym zagłębieniu, przykryte od zewnątrz wieczkiem skrzelowym. Spodouste nie posiadają wieczka skrzelowego.

Skrzela mają bardzo dużą powierzchnię wymiany gazowej. Prawidłowo funkcjonować mogą jednak tyko w wodzie. Na powietrzu delikatne blaszki ulegają zlepieniu w brykę i tracą funkcje oddechowe.

Ryby mogą również oddychać całą powierzchnią ciała przez skórę. Oddychanie przez skórę występuje u ryb o zredukowanych łuskach np. u węgorza.

Płazy żyją w środowisku lądowym, dlatego oddychają płucami. Jest to narząd parzysty, u gatunków beznogich jedno płuco uległo redukcji. Płuca płazów są cienkościennymi, workowatymi narządami. Ich powierzchnia nie jest pofałdowana lub jest bardzo słabo pofałdowana. U prymitywnych płazów może dojść do zupełnej redukcji płuc. Kijanki oddychają skrzelami.

Główna wymiana gazowa zachodzi przez skórę, całą powierzchnią ciała, dlatego płazy muszą żyć w środowisku wilgotnym.

Płazy nie posiadają klatki piersiowej. Wymiana gazowa jest więc utrudniona. Powietrze tłoczone jest do płuc dzięki ruchom jamy gębowej.

Gady mają zrogowaciały naskórek więc nie mogą oddychać przez skórę. Funkcje oddechowe pełnią parzyste płuca. Nowością w układzie oddechowym jest usprawnienie mechaniki oddychania. Gady mają klatkę piersiową. Jej rytmiczne ruchy zapewniają stały przepływ powietrza. Ponieważ wymiana gazowa zachodzi tylko w płucach musiały się one lepiej wykształcić niż u płazów. Płuca zostały podzielone na komory pęcherzykowe. W ten sposób zwiększyła się powierzchnia wymiany gazowej. Taki typ płuc nazywamy gąbczastymi.

Ptaki układ oddechowy też dostosowały do umiejętności latania. Ponieważ ptaki mają bardzo wysoki metabolizm musiały bardzo usprawnić system oddechowy. Płuca są niewielkie, mało elastyczne. Powierzchnia płuc jest bardzo duża. Do każdego z płuc dochodzi oskrzele główne, które rozgałęzia się na mniejsze oskrzela II rzędu i oskrzeliki III rzędu oplecione gęstą siecią kapilar. Do płuc dochodzą worki powietrzne. Jest ich dziewięć, przednie: szyjne, obojczykowe i piersiowe przednie oraz tylne: brzuszne i piersiowe tylne. Wnikają one do jamy ciała i do jam kości.

W czasie lotu następuje synchronizacja wymachów skrzydeł i oddychania. Uniesienie skrzydeł powoduje wdech, opuszczenie wydech. Powietrze dostaje się nozdrzami zewnętrznymi do nozdrzy wewnętrznych, krtani, tchawicy. Następnie rozdziela się na dwa oskrzela główne. Stąd część powietrza wędruje do płuc, część natomiast do worków powietrznych tylnych. Przy wydechu powietrze z płuc przepływa do worków powietrznych przednich, skąd jest kierowane na zewnątrz. Natomiast zmagazynowane świeże powietrze w workach tylnych przepływa do płuc. Dzięki temu w płucach cały czas jest świeże powietrze. Jest to tzw. podwójne oddychanie.

Worki powietrzne pełnią również znaczącą rolę termoregulacji i ochronie narządów wewnętrznych. Obniżają ciężar właściwy ptaka.

Ssaki oddychają za pomocą płuc. Płuca są bardzo dobrze rozwinięte. Powietrze dzięki ruchom klatki piersiowej i pracy mięśni międzyżebrowych i przepony dostaje się przez nozdrza zewnętrzne do jamy nosowej, gdzie następuje ogrzanie i oczyszczenie powietrza. Następnie płynie ono do krtani i tchawicy. Tchawica rozgałęzia się na dwa oskrzela główne, a te na mniejsze oskrzela i oskrzeliki. Wymiana gazowa zachodzi w pęcherzykach płucnych, które są oplecione gęstą siecią naczyń włosowatych. Pęcherzyki zwiększają bardzo powierzchnię czynną płuc.

Krtań górna jest u ssaków narządem głosu. Szkielet krtani zbudowany jest z chrząstek. W środku znajdują się struny głosowe. Od góry osłonięta jest nagłośnią, inaczej fałdem śluzówki. Zamyka on krtań, kiedy połykany jest pokarm. Tchawica wyglądem przypomina rurę odkurzacza. Zbudowana jest z wielu chrząstek.