Rolnictwo jest to jedna z najstarszych i podstawowych dziedzin gospodarki. Jest to wytwórczość materialna, której głównym celem jest dostarczenie człowiekowi żywności do bezpośredniej konsumpcji lub po przetworzeniu w zakładach przemysłu spożywczego, ponadto wyprodukowanie różnorodnych surowców przemysłowych (np. włókna roślinnego i zwierzęcego, skór surowych, używek), po to, by zaspokoić inne (nieżywnościowe) potrzeby człowieka. Rolnictwo, korzystając z produktywności przyrody ożywionej, jest uzależnione od jej praw. O ile jednak w wyniku wielowiekowych doświadczeń i postępu nauki człowiek może w zasadniczy sposób wpłynąć na przyrodę ożywioną zwiększając jej produktywność, o tyle jego oddziaływanie na takie czynniki przyrody nieożywionej, jak temperatura, opady, wiatry, jest znikome. Produkcja rolna jest, zatem bardziej uzależniona od sił przyrody niż jakakolwiek inna dziedzina gospodarki.

Pojęciu "rolnictwo" nadaje się różny zakres. W węższym znaczeniu obejmuje ono produkcję roślinną z upraw polowych i plantacyjnych, z sadownictwa, warzywnictwa oraz produkcję zwierzęcą uzyskiwaną w chowie zwierząt gospodarskich, pszczelarstwie i rybactwie słodkowodnym. W szerszym znaczeniu rolnictwo obejmuje również przetwórstwo: domowe, wiejskie, produktów roślinnych i zwierzęcych oraz działalność jednostek obsługi rolnictwa: przedsiębiorstwa i zakłady usługowe. Występuje również pojęcie kompleksu gospodarki żywnościowej, czyli agrobiznesu, utożsamiane z rolnictwem w najszerszym znaczeniu, obejmujące ponadto przemysły wytwarzające środki produkcji dla rolnictwa (np. ciągniki, maszyny, narzędzia rolnicze, nawozy sztuczne, chemiczne środki ochrony roślin), przetwórstwo rolno-spożywcze, handel rolny (skup i zaopatrzenie), obrót artykułami żywnościowymi oraz gastronomię.

Wraz z rozwojem gospodarki zmieniała się rola rolnictwa w wytwarzaniu żywności. We wcześniejszych okresach żywność była produkowana prawie całkowicie przez rolników. Wkład innych działów gospodarki, w formie dostarczanych narzędzi oraz w zakresie przetwarzania płodów rolnych, był niewielki. Obecnie w krajach wysoko rozwiniętych w wytwarzaniu żywności uczestniczy, poza rolnictwem, wiele innych działów gospodarki, a w wartości finalnej produktów żywnościowych dostarczanych konsumentowi wkład rolnika wynosi (zależnie od produktu) zaledwie od połowy do jednej piątej. Reszta wartości jest efektem pracy innych działów. Praca rolnika stała się tylko jednym z wielu ogniw kompleksu gospodarki żywnościowej. Rolnictwo, jako dziedzina produkcji, determinuje też, w dużym stopniu, sposób życia ludności w niej zatrudnionej. Jest to widoczne zwłaszcza w rodzinnych gospodarstwach rolnych (chłopskich i farmerskich), które są najpowszechniej występującą na świecie formą gospodarowania w rolnictwie. W gospodarce chłopskiej gospodarstwo rolne było ściśle powiązane z gospodarstwem domowym. W nowoczesnym rolnictwie w pełni skomercjalizowanych gospodarstwach farmerskich, gospodarstwo rolne, będące formą przedsiębiorstwa, oddzielone jest już, organizacyjnie i finansowo, od gospodarstwa domowego farmera.

Rolnictwo wykorzystuje stale rozszerzający się zespół dyscyplin nauk rolniczych. Są to: gleboznawstwo i chemia rolna, hodowla roślin, uprawa roli i roślin, fitopatologia, hodowla i chów zwierząt, weterynaria, melioracje, maszynoznawstwo rolne, budownictwo wiejskie, ekonomika i organizacja przedsiębiorstw rolnych, ekonomika rolnictwa, polityka agrarna, socjologia wsi itp. Podstawą nauk rolniczych są nie tylko nauki przyrodnicze jak: chemia i biochemia, zoologia i botanika, fizjologia i genetyka, geologia i fizyka, oraz osiągnięcia techniki, ale także nauki społeczne, jak ekonomika i organizacja przedsiębiorstw, ekonomia, polityka gospodarcza, socjologia.

Współczesne badania naukowe datują początki rolnictwa na okres górnego paleolitu (40 000-15 000 lat p.n.e.). Było to rolnictwo, którego podstawę stanowiły ręczne narzędzia drewniane i kamienne. W okresie neolitu została opanowana uprawa większości roślin uprawianych współcześnie, jak również chów zwierząt. Wynalezienie pługa drewnianego oraz zastosowanie siły pociągowej bydła umożliwiły przejście do rolnictwa ornego (ok. 4000 lat p.n.e.). Stopniowo też opanowano różne techniki nawadniania. W okresie neolitu i epoce brązu powstały ośrodki stosunkowo wysoko rozwiniętego rolnictwa, m.in. w dolinach Nilu, Tygrysu, Eufratu, Indusu, na Nizinie Chińskiej. W epoce żelaza obszar użytkowany roli rozpościerał się od 50 równoleżnika na północ do 20 równoleżnika na południu. Wraz z powstawaniem w cesarstwie rzymskim wielkich majątków ziemskich (latyfundiów) zwiększył się popyt na siłę roboczą, nastąpił rozwój niewolnictwa. Oprócz latyfundiów istniały także drobne gospodarstwa chłopskie. Od I w. n.e. W starożytnym Rzymie rozpowszechnił się kolonat rekrutujący się z drobnych rolników, później także niewolników. Jako podstawa funkcjonowania latyfundiów, stanowił on formę przejściową do pełnej feudalizacji chłopów. W feudalnej gospodarce rolnej nadrzędna, pełna własność ziemi koncentrowała się w rękach feudałów, a poddani feudałom chłopi korzystali z prawa dziedzicznego użytkowania ziemi. W zamian za pracę na folwarku i obowiązek innych świadczeń. W zach. części Europy w X-XVII w rozwinął się system czynszowej gospodarki chłopskiej bądź z połownictwa, przy znacznym ograniczeniu lub likwidacji poddaństwa. W środkowej i wschodniej części Europy, zwłaszcza od XV w, rozpowszechnił się system folwarczno-pańszczyźniany z zaostrzonym poddaństwem chłopów. Feudalna gospodarka rolna rozwinęła się również w innych regionach świata (pn. Afryka, Bliski i Daleki Wschód). Postęp technologiczny w rolnictwie feudalnym wiązał się z upowszechnieniem trójpolówki, wprowadzeniem różnorodnych narzędzi rolniczych z elementami żelaza, znacznym zwiększeniem powierzchni uprawnej oraz wykorzystaniem energii wody i wiatru (np. w młynach wodnych, wiatrakach).

Rozwój kapitalizmu w rolnictwie nastąpił najwcześniej w drugiej połowie XVI w, w Anglii i Holandii, a w XVIII i XIX w. objął pozostałe kraje Europy, Amerykę Pn., Japonię i Australię. Systemy ekonomiczne, formy i struktury gospodarstw oraz ich organizacja były i są determinowane zarówno dostępnością podstawowych zasobów produkcyjnych: ziemi, pracy i kapitału, jak i czynnikami społeczno - polityczne oraz kulturowymi. Zarówno w przeszłości, jak i obecnym systemie ekonomicznym w rolnictwie cechowała wielka różnorodność, w zależności od regionu świata i kraju. W regionach o względnej obfitości ziemi uprawnej w stosunku do zasobów siły roboczej, np. w Ameryce Pn., Australii oraz w niektórych krajach Ameryki Pd., rozwinęły się wielkoobszarowe gospodarstwa rolne, zarówno rodzinne, jak i plantacyjne, oparte w przeszłości na pracy niewolniczej (np. w południowych stanach Ameryki Pn.) oraz kapitalistyczne, wykorzystujące najemną siłę roboczą. W zachodniej Europie od końca średniowiecza rozwój rolnictwa opierał się w coraz szerszym zakresie na gospodarstwach rodzinnych, najpierw chłopskich, a później farmerskich. Jedynie w Anglii i na pewnych obszarach innych krajów Europy (obecnie Holandii, północne. Włochy) dominującą rolę odgrywały gospodarstwa kapitalistyczne. Reformy rolne, przeprowadzane w ostatnich dziesięcioleciach XX w. w różnych regionach świata, sprzyjały na ogół upowszechnianiu się gospodarki rodzinnej, a więc takiej formy gospodarstwa, w której podstawą produkcji rolnej jest praca członków rodziny rolnika. Inny kierunek i charakter miały reformy rolne w krajach, gdzie do władzy doszły partie komunistyczne, zwłaszcza w ZSRR, w Chinach, we wschodniej Europie, na Kubie. Przeprowadzono tam szeroko zakrojoną kolektywizację ziemi ( kolektywizacja rolnictwa) oraz innych środków produkcji wykorzystywanych w rolnictwie. Gospodarstwa prywatne zostały przekształcone w wielkoobszarowe gospodarstwa spółdzielcze lub państwowe. Komunistyczny model funkcjonowania rolnictwa, podobnie jak i model gospodarowania narzucony przez komunistów innym działom gospodarki, okazał się, w dalszej perspektywie, niesprawny i nieefektywny. W większości byłych krajów komunistycznych trwa proces przebudowy systemu ekonomicznego i politycznego, także rolnego, prowadzący do ukształtowania gospodarki rynkowej i dominacji własności prywatnej.

W rolnictwie krajów z gospodarką rynkową nie upowszechniły się na szerszą skalę państwową i spółdzielczą gospodarstwa rolne. Wyjątek stanowi Izrael, gdzie gospodarstwa kolektywne - kibuce i moszawy odgrywają nadal znaczną, chociaż stopniowo malejącą rolę. W gospodarkach rynkowych spółdzielczość rolna ma bardzo duże znaczenie nie w bezpośredniej produkcji rolnej, lecz w dziedzinach wspierających i uzupełniających rolnictwo, jak usługi rolne, bankowość, handel, przetwórstwo płodów rolnych i przechowalnictwo.

Rozwój nauk rolniczych, przemysłu, urbanizacji oraz znaczne przyspieszenie wzrostu demograficznego w XIX w. przyczyniły się do kapitalistycznej przebudowy rolnictwa. Trójpolówka została wyparta przez system płodozmienny, znacznie zwiększył się udział roślin okopowych (ziemniaki, buraki cukrowe, brukiew) oraz pastewnych, co stworzyło podstawy do intensyfikacji chowu zwierząt gospodarskich, zwłaszcza bydła, trzody chlewnej i drobiu. Bydło jako siła pociągowa zostało zastąpione przez konie. Rozwijająca się fabryczna produkcja maszyn i narzędzi rolniczych przyczyniła się do zmiany technik rolnych. Konstruowano coraz doskonalsze narzędzia żeliwne (pługi, brony, różne typy kultywatorów itp.) i maszyny rolniczych: siewniki (prototyp J. Cooke, 1783), młocarnie (1784), żniwiarki (A. Meikle, P. Bell, C.H. McCormick), kopaczki gwiazdowe do ziemniaków, pługi parowe i lokomobile rolnicze, silosokombajny (USA, 1874), kombajny zbożowe konne, następnie ciągnikowe oraz kombajny do zbioru ziemniaków (USA, 1902-04) i buraków cukrowych (Niemcy, 1913). W 1914 w USA została uruchomiona seryjna produkcja ciągników rolniczych. W latach 40. XIX w. zapoczątkowano import saletry chilijskiej. W 1846 w Wielkiej Brytanii powstała pierwsza fabryka superfosfatu, a w latach 60. XIX w. zaczęto produkować sole potasowe, w latach 80. - tomasynę, zaś na przeł. XIX i XX w. - nawozy azotowe (Niemcy). Chemiczna ochrona roślin najwcześniej rozwinęła się we Francji, gdzie przy uprawie winorośli i hodowli jedwabników po raz pierwszy zastosowano roztwór siarczanu miedzi, tzw. ciecz bordoską. Pierwszy instytut nauk ochrony roślin został założony 1897 w Niemczech. Intensywnie rozwijały się melioracje wodne. Postępowi technicznemu towarzyszył postęp w hodowli nowych odmian roślin uprawnych i ras zwierząt gospodarskich. Poczynając od XIX w. zaczęły się rozwijać stacje rolniczo - doświadczalne i wyższe uczelnie rolnicze. Powstawały też rolnicze towarzystwa nauk. Nieco później rozwinął się system niższego i średniego szkolnictwa rolniczego. W drugiej połowie XIX w szybko upowszechniła się spółdzielczość rolna (kredytowa, zaopatrzenia i zbytu, przetwórstwa produktów rolnych). Powstawały zawiązki organizacji rolniczych i rozwinął się przemysł rolno-spożywczy.

Po II wojnie świat. w USA, a następnie w Zachodniej Europie i Japonii nastąpiła rewolucja technologiczna w rolnictwie, polegająca na rozpowszechnieniu się kompleksowej mechanizacji, prawie całkowitym zastąpieniu konnej siły pociągowej przez napęd mechaniczny, wielostronnej chemizacji rolnictwa (nawozy chemiczne, środki ochrony roślin, farmaceutyki), rozwoju hodowli roślin i zwierząt. Zjawiskom tym towarzyszył duży odpływ siły roboczej, koncentracja gospodarstw rolnych, wzrost wydajności pracy i produktywności ziemi.

W 1960-90 upowszechniono tzw. zieloną rewolucję, polegającą na wprowadzaniu do uprawy wysokoplennych odmian, zwłaszcza zbóż (pszenica, ryż, kukurydza), wraz z coraz szerszym wykorzystaniem biotechnologii, stosowaniem różnych systemów nawadniania (ok. 16% gruntów uprawnych w świecie), intensywnego nawożenia i zintegrowanego systemu ochrony roślin. Obecnie coraz więcej zwolenników pozyskuje koncepcja rolnictwa, uwzględniająca wymogi ekologiczne środowiska oraz zmierzająca do poprawy jakości i zdrowotności produktów rolnych i artykułów żywnościowych. Istnieją liczne formy rolnictwa alternatywnego, np. rolnictwo biodynamiczne, rolnictwo ekologiczne, rolnictwo naturalne, rolnictwo integrowane, rolnictwo organiczno -biologiczne. W 2000 światowa powierzchnia gruntów ornych stanowiła ok. 1,4 mld ha (10,4% powierzchni lądowej). Ludność rolnicza stanowiła 42,4% ogółu ludności, ludność czynna w rolnictwie - 21,8 %. Kraje ekonomicznie rozwinięte zużywały ponad 60% środków produkcji pochodzenia przemysłowego wytwarzanych na świecie i dysponowały największymi nadwyżkami produktów rolnych. W pozostałych krajach utrzymuje się niski poziom inwestowania i wielokrotnie niższe zużycie środków produkcji pochodzenia przemysłowego oraz niedobór artykułów żywnościowych. Zróżnicowane reakcje budzi zastosowanie inżynierii genetycznej do modyfikacji roślin i zwierząt hodowlanych.

W krajach wysoko rozwiniętych, zwłaszcza w USA i w państwach zachodniej Europy produktywność pracy w rolnictwie rosła po II wojnie świat. Szybciej niż średnio w całej gospodarce. Procesowi temu sprzyjał szybki postęp technologiczny, biologiczny oraz organizacyjny, a także duży przepływ środków finansowych do rolnictwa w ramach interwencjonizmu agrarnego. Interwencjonizm agrarny i związane z nim subsydiowanie rolnictwa osiągnęły największe rozmiary w zachodniej Europie, Japonii i w USA. Dzięki niemu zachodnia Europa, która jeszcze na początku lat 60 importowała znacznie więcej artykułów rolnych niż ich eksportowała, stała się regionem wytwarzania trwałych nadwyżek (ponad własne potrzeby) wielu podstawowych produktów rolnych. Po utworzeniu 1957 EWG polityka rolna krajów członkowskich została stopniowo ujednolicona i następnie zastąpiona tzw. wspólną polityką rolną. Ograniczenie interwencjonizmu agrarnego oraz barier w międzynarodowego handlu produktami rolnymi jest jednym z najważniejszych zadań Układu Ogólnego w Sprawie Ceł i Handlu (GATT) i utworzonej XII 1993 w Marrakeszu Świat. Organizacji Handlowej.

Uprawa roli:

Uprawa roli to całokształt kolejnych zabiegów (upraw), zmierzających do uzyskania sprawności gleby, odpowiadającej potrzebom uprawianych roślin, oraz do podniesienia kultury roli. To także dyscyplina naukowa zajmująca się optymalizacją środowiska glebowego dla produkcji roślinnej. Uprawa roli wiąże się ściśle z innymi dyscyplinami naukowym takimi jak gleboznawstwo, chemia rolna, mechanizacja produkcji roślinnej, fitosocjologia. Zadaniem uprawy roli jest nadanie glebie właściwej struktury, odchwaszczenie, stworzenie odpowiednich warunków do wschodów roślin, utrzymanie wierzchniej warstwy gleby w stanie zabezpieczającym ją przed zaskorupieniem i nadmierną utratą wody, także erozją, pogłębienie warstwy uprawnej. Uprawa roli pod rośliny ozime i jare obejmuje zespół upraw pożniwnych, na który składają się podorywka lub kultywatorowanie i zabiegi pielęgnacyjne po podorywce. Zespół upraw przedzimowych pod rośliny jare kończy orka głęboka. Zespół upraw przedsiewnych, poprzedzony orką siewną, polega na ostatecznym doprawieniu gleby przez bronowanie, wałowanie itp. W dziejach rolnictwa kolejne zastępowanie prymitywnych narzędzi, np. zaostrzonego kija, motyki, płużycy, sochą i pługiem doprowadziło do powstania sposobu ornej uprawy roli. W nowoczesnym, płodozmiennym systemie rolnictwa uprawę roli przeprowadza się najczęściej za pomocą wieloczynnościowych maszyn, narzędzi rolniczych i środków chemicznych. Rozwój mechanizacji rolnictwa, coraz większy stopień zagregatowania prac polowych, wprowadzenie nowoczesnych środków chemicznych przyczyniają się do powstawania uproszczonych systemów uprawy roli, w których liczba stosowanych upraw jest ograniczona, jak również znacznie jest skrócony czas ich wykonania. Prace badawcze nad uprawą roli są prowadzone na wyższych uczelniach rolniczych i w instytutach rolniczych.

Uprawa roślin:

Uprawa roślin to całokształt zabiegów stosowanych w produkcji roślinnej w celu uzyskania możliwie najwyższych plonów, o jakości najbardziej odpowiadającej ich zamierzonemu użytkowaniu. Uprawa roślin obejmuje w praktyce zabiegi z zakresu uprawy roli, nawożenia, przygotowania nasion do siewu, siew lub sadzenie roślin, pielęgnowanie roślin, zbiór, omłot, czyszczenie i przechowywanie. Także dyscyplina naukowa, w której obrębie rozróżnia się ogólną i szczegółową uprawę roślin. Ogólna uprawa roślin zajmuje się badaniem wpływu różnych zabiegów uprawowych i zmianowania roślin na środowisko glebowe, ogólnymi zjawiskami wzrostu roślin, zasadami układania płodozmianów, opracowywaniem sposobów przygotowania i oceny materiału siewnego, badaniem różnych metod pielęgnowania, zbioru i przechowywania, metodami zwalczania chwastów, także rejonizacją gatunków i odmian roślin, ochroną ekosystemów; szczegółowa uprawa roślin zajmuje się opracowywaniem różnych metod agrotechnicznych dla poszczególnych gatunków, a nawet odmian roślin. Oprócz polowej uprawy roślin, dotyczącej produkcji roślinnej na dużych areałach, rozróżnia się ogrodową uprawę roślin, m.in. inspektową i szklarniową. W Polsce prace naukowo -badawcze z zakresu uprawy roślin są prowadzone w wyższych uczelniach rolniczych oraz instytutach resortowych (Instytut Uprawy, Nawożenia i Gleboznawstwa, Instytut Hodowli i Aklimatyzacji Roślin, Instytut Melioracji i Użytków Zielonych w Falentach k. Warszawy).

Orka:

Orka jest to podstawowy zabieg w systemie uprawy płużnej roli, wykonywany za pomocą pługa odkładnicowego. Podczas orki pług odcina pasy roli (skiby) od calizny, podnosi je i odwraca całkowicie lub częściowo, jednocześnie kruszy i miesza oraną warstwę roli. Orka zapoczątkowuje przygotowywanie gleby do siewu i sadzenia roślin uprawnych, służy także do przykrycia (wprowadzenia) i wymieszania z glebą nawozów organicznych i mineralnych, resztek pożniwnych, słomy, do zwalczania chwastów (zwłaszcza trwałych) i szkodników roślin. Powoduje wydobycie do warstw powierzchniowych gleby przemieszczonych głębiej cząstek koloidalnych i składników pokarmowych oraz przyspiesza ich mineralizację. Orka, spulchniając warstwę orną, polepsza stosunki wodno-powietrzne gleby, poprawia jej zdolność do zatrzymywania i gromadzenia wody opadowej, zwiększa objętość gleby o 30-50%, w zależności od głębokości orki i rodzaju gleby. Orki dzieli się na: płytkie (8-12 cm), średnie (12-20 cm), głębokie (25-35 cm) i pogłębione (głębsze niż 30-35 cm); na jakość wykonanej orki wpływa stosunek głębokości do szerokości skiby w orce płytkiej ( podorywka) stosunek ten wynosi 1 : 2,3; w przedzimowej orce głębokiej (ziębla) wysztorcowanie skib osiąga się przy stosunku 1 : 1,1. Średniej głębokości są przeważnie orki przedsiewne, np. pod rośliny ozime, wykonywane w wąskie skiby, na 3-5 tygodni przed siewem, także pod rośliny jare późno siane (np. kukurydza), oraz orki niepoprzedzone podorywką, tzw. razówki, np. pod rośliny wysiewane bezpośrednio po zbiorze wcześnie dojrzewających zbóż. Orka przedsiewna wiosenna, pod rośliny jare wcześnie siane, jest stosowana w razie niewykonania orki przedzimowej, także na glebach zlewnych, które uległy zbiciu, po łagodnej i obfitującej w roztopy zimie. Orką średniej głębokości przyoruje się obornik wiosną, jesienią przeprowadza się w tym celu tzw. orkę odwrotkę, na 2-3 tygodnie przed orką przedzimową. Orkę wykonuje się różnymi technikami: w składy (na polach o kształcie kwadratowym lub prostokątnym położonych na terenach równinnych), w figurę (na polach nieforemnych i małych) i orkę jednostronną (w terenie górskim). Obecnie orkę wykonuje się najczęściej wieloskibowymi pługami odkładnicowymi zawieszanymi i wieloskibowymi pługami obracalnymi lub wahadłowymi. Orkę zaczęto stosować ok. 4000 lat p.n.e., była to orka prymitywna (bez odwracania skiby), wykonywana za pomocą drewnianego radła ciągnionego przez woły, częściowe odwracanie skiby umożliwia socha, wprowadzona we wczesnym średniowieczu.

Nawożenie i nawozy:

Nawozy są to substancje pochodzenia mineralnego lub organicznego, których użycie w uprawie roślin, czyli nawożenie ma na celu zwiększenie wysokości i jakości plonów dzięki dostarczeniu roślinom składników pokarmowych oraz polepszeniu właściwości fizycznych, fizykochemicznych, chemicznych. i biologicznych gleb. Działanie nawozów może trwać w roku nawożenia lub w ciągu następnych kilku lat. Nawozy zawierają składniki pokarmowe albo w formie przyswajalnej dla roślin bezpośrednio, albo po przemianach zachodzących w glebie. Składniki pokarmowe przyswajalne dla roślin mogą w glebie ulegać licznym przemianom, powodującym przejście w postać trudniej przyswajalną lub całkowicie nieprzyswajalną. Nawozy dzieli się na:

  • Mineralne - są to wysokoprocentowe nawozy, tzw. sztuczne, zawierające składniki pokarmowe w postaci związków chemicznych przyswajalnych przez rośliny bezpośrednio lub po przemianach w glebie. Nawozy mineralne dzieli się zwykle na jednoskładnikowe: azotowe, potasowe, fosforowe, wapniowe, magnezowe oraz na wieloskładnikowe - mieszane i kompleksowe. Stosowane są także inne podziały, np.: nawozy mineralne stałe (pyliste, granulowane, krystaliczne), ciekłe i gazowe - mikronawozy, nawozy mineralne przedsiewne (stosowane przed siewem) i pogłówne (nanoszone na glebę lub liście w czasie wzrostu roślin), a także nawozy mineralne szybko- i wolnodziałające. Surowcami do produkcji nawozów mineralnych są kopaliny (np. złoża soli potasowych, fosforytów), rudy oraz odpady przemysłu hutniczego i inne.
  • Wapniowe -magnezowe
  • Organiczne - są to nawozy zawierające wszystkie niezbędne dla roślin składniki pokarmowe, głównie w postaci związków organicznych. Składniki te mogą być wykorzystane przez rośliny dopiero po mineralizacji związków organicznych. Ze względu na powolne działanie są stosowane pod rośliny o długim okresie wegetacji (np. ziemniaki, buraki). Stanowią źródło próchnicy polepszającej właściwości fizyczne, chemiczne i biologiczne gleby, wzbogacają jej mikroflorę. Wykorzystanie azotu z nawozów organicznych dochodzi po kilku latach do 50% (z nawozów mineralnych 80%). Do nawozów organicznych należą: obornik, gnojówka, gnojowica, pomiot ptasi, nawozy zielone i bakteryjne, kompost, słoma, torf i węgiel brunatny - używane w celach nawozowych, ścieki i osady ściekowe wymagają przeorania.
  • Niekonwencjonalne.

Wśród nawozów mineralnych wyróżniane są nawozy:

  • Azotowe - zawierające azot dostępny dla roślin bezpośrednio lub po przemianach w glebie i który jest głównym składnikiem pokarmowym roślin, niezbędny do syntezy białek i innych związków azotowych. Mają największe znaczenie gospodarcze wśród nawozów mineralnych. Nawozy azotowe dzielą się na: saletrzane (np. saletra sodowa, wapniowa, potasowa), amonowe (np. siarczan amonu, chlorek amonu, woda amoniakalna), saletrzano-amonowe (np. saletra amonu, saletrzak), amidowe (np. azotniak, mocznik); do nawozów azotowych bywają zaliczane niektóre mączki nawozowe.
  • Fosforowe - zawierają jako główny składnik fosfor, który niezbędnym pierwiastkiem pokarmowy roślin, składnikiem białek, fityny (związku występującego w organach spichrzowych i nasionach wielu roślin), orto- i metafosforanów, kwasów nukleinowych. Do ważniejszych nawozów fosforowych należą: superfosfaty, termofosfaty, precypitat, metafosforany, polifosforany, mączki nawozowe (np. mączka fosforytowa).
  • Potasowe - zawierające potas, jeden z głównych składników pokarmowych roślin. Potas jest niezbędny do asymilacji dwutlenku węgla i w procesach syntezy związków organicznych. Jego niedobór zmniejsza wytwarzanie monosacharydów i skrobi. Nawozy potasowe dzieli się na chlorkowe (zawierają potas w formie chlorku potasu, np. kainity, sole potasowe; są stosowane pod rośliny niewrażliwe na nadmiar chloru) i siarczanowe (zawierają potas w formie siarczanu potasu, np. kalimagnezja. Są stosowane pod rośliny wrażliwe na nadmiar chloru, oraz na nisko- i wysokoprocentowe (zawierają 32-51% potasu, np. sole potasowe, siarczan potasu, metafosforan potasu). Do nawozów potasowych zalicza się też nawozy potasowo-magnezowe. Znaczna część potasu jest wprowadzana do gleby w postaci nawozów wieloskładnikowych. Większość polskich gleb jest uboga w potas i wymaga nawożenia tym składnikiem.
  • Magnezowe - są to nawozy mineralne zawierające magnez jako podstawowy składnik pokarmowy roślin, niezbędny m.in. do budowy chlorofilu. Są to zwłaszcza uwodniony siarczan magnezu (9,6% magnezu) i kizeryt (17-19% magnezu) stosowane zarówno doglebowo, jak i dolistnie, Rolmag 60 (MgCO3 i MgO) zawierający 33-36% magnezu oraz Rolmag 40 (23-25% magnezu), magnezyt (MgCO3, 25% magnezu), serpentynity (24% magnezu) stosowane doglebowo; używane są także nawozy magnezowe płynne do dolistnego nawożenia (w postaci azotanu lub chlorku magnezu).
  • Siarkowe - są to nawozy mineralne stosowane w celu uzupełnienia w glebie strat siarki, pobieranej przez rośliny uprawne (10-35 kg/ha rocznie) oraz wymywanej poza zasięg korzeni (25-60 kg/ha rocznie). Jako nawóz siarkowy stosowany jest gips oraz zawierające siarkę nawozy fosforowe i potasowe: superfosfat, siarczan potasu, kalimagnezja i in.
  • Mikroelementowe,
  • Wieloskładnikowe - są nawozy mineralne zawierające, co najmniej 2 z głównych składników pokarmowych roślin, tzw. makroelementów (azot, fosfor, potas). Rozróżnia się: nawozy wieloskładnikowe mieszane, otrzymywane przez mechaniczne zmieszanie 2 nawozów, np. w gospodarstwie. Nawozy wieloskładnikowe złożone, produkowane fabrycznie z 2 lub 3 związków chemicznych., np. amofosy, superfosfat amoniakowany. Nawozy wieloskładnikowe kompleksowe, wytwarzane w jednym procesie technologicznym, zawierające wszystkie potrzebne roślinom makroelementy lub także większość mikroelementów, które są równomiernie rozmieszczone w granulkach nawozu, np. nitrofoska, amofoska, polifoska. Są również produkowane Nawozy wieloskładnikowe płynne w formie suspensji, zawierające makro- i mikroelementy lub tylko makroelementy; część z nich jest przystosowana do nawożenia dolistnego.

Wśród nawozów wapniowo-magnezowych wyróżniane są nawozy:

  • Nawozy tlenkowe,
  • Nawozy węglanowe,

Wśród nawozów organicznych wyróżnia się nawozy:

  • Nawozy pochodzenia zwierzęcego
  • Nawozy pochodzenia roślinnego,

Wśród nawozów niekonwencjonalnych wyróżnia się:

  • Nawozy pochodzenia komunalnego,
  • Nawozy pochodzenia przemysłowego.

Nawozy organiczne są to na ogół nawozy o małej zawartości składników pokarmowych (niskoprocentowe). Są wykorzystywane przez rośliny głównie w formie zmineralizowanej. Większość z nich polepsza trwale strukturę gleby dzięki zawartości próchnicy i innych związków organicznych. Największe znaczenie gospodarcze z tej grupy nawozów mają obornik, gnojówka i gnojowica. Nawozy mineralne są to nawozy wysokoprocentowe, zawierające proste związki chemiczne. Są łatwo przyswajalne przez rośliny bezpośrednio lub po niewielkich przemianach w glebie. Surowcami do produkcji nawozów mineralnych są kopaliny, rudy, odpady przemysłu hutniczego, a także odpady pochodzenia zwierzęcego. Wśród nawozów mineralnych najważniejszymi są nawozy azotowe. Nawozy te dzielą się na: nawozy saletrzane, amonowe, saletrzano-amonowe, amidowe, roztwory azotowe, nawozy azotowe o spowolnionym działaniu. Wraz z intensyfikacją rolnictwa coraz więcej produkuje się nawozów wieloskładnikowych; zawartość pierwiastków będących składnikami pokarmowymi roślin przyjęto umownie wyrażać (w nawozach) w przeliczeniu na procentową zawartość azotu (%N), pięciotlenku fosforu (%P2O5), tlenku potasu (%K2O), tlenku wapnia (%CaO), tlenku magnezu (%MgO), trójtlenku siarki (%SO3). Stosowanie nawozów mineralnych oprócz korzyści powoduje także szkody w środowisku (m.in. zanieczyszczenie wód powierzchniowych i gruntowych, zakwaszenie, odkwaszenie lub zasolenie gleb).

Polska jest producentem dużej ilości produktów rolnych, ogrodniczych, produkcji owoców jagodowych, głównie malin i porzeczek. Polska od kilku lat jest jednym z czołowych producentów cebuli, kapusty, kalafiorów, a także truskawek i jabłek. W produkcji żyta i ziemniaków Polska zajmuje czołowe miejsce w świecie. Jedną z ważniejszych upraw w Polsce stanowią zboża, których udział w strukturze zasiewów wzrósł w 2002 roku.

Uprawą zmniejszaną są ziemniaki, gdyż spada ich udziału w żywieniu trzody chlewnej a ograniczony eksport, kierowany jest głównie do Rosji. W części produkowane ziemniaki przerabiane są na skrobię. W 2002 r. zmniejszyła się powierzchnia uprawy buraków cukrowych, jednak w wyniku znacznego wzrostu plonów, zbiory były znacząco wyższe i wpłynęły na wzrost produkcji cukru