Sen nocy letniej - geneza i gatunek utworu
„Sen nocy letniej” został napisany przez Williama Szekspira najpewniej w 1595 lub 1596 roku, choć dokładna data nie jest znana. Badacze wskazują dwie główne hipotezy dotyczące celu napisania sztuki. Według pierwszej była to komedia przygotowana na wesele bogatej pary arystokratycznej, co dobrze współgra z tematyką małżeństw oraz harmonijnym, pogodnym finałem dramatu. Druga hipoteza zakłada, że utwór mógł powstać z myślą o dworze królowej Elżbiety I, jako widowiskowa komedia o charakterze dworskim, łącząca elementy fantastyczne z motywami miłosnymi.
Sztuka została opublikowana w Pierwszym Folio w 1623 roku, a wcześniej funkcjonowała także w wydaniu określanym jako Fałszywe Folio.
Komedia buduje świat na styku wyobraźni, folkloru i mitologii. Postaci Oberona i Tytanii mają swoje wcześniejsze tradycje w europejskich podaniach o królach i królowych elfów. Część motywów najpewniej czerpie z „Metamorfoz” Owidiusza, które Szekspir znał z edukacji szkolnej. Widać to zwłaszcza w wątku Pyrama i Tyzby oraz w połączeniu miłości z przemianą i iluzją. Odnosi się także do tworzenia sztuki przedstawiającej festiwale przesilenia letniego, popularne w jego czasach.
Gatunek
Utwór Sen nocy letniej w tradycji dramatycznej jest przede wszystkim komedią, ale łączy kilka odmian:
- komedia romantyczna – oś fabuły stanowią perypetie zakochanych par,
- komedia fantastyczna – ważną rolę odgrywa magia i świat elfów,
- komedia pomyłek – intryga opiera się na błędach, złudzeniach i zamianach uczuć.
Dramat szekspirowski, którego klasycznym przykładem jest Sen nocy letniej w kulturze, opiera się na odejściu od sztywnych reguł i na pokazaniu świata jako złożonej, niejednoznacznej gry sił, uczuć i wyobraźni. W Śnie nocy letniej opracowanie gatunkowe powinno zwrócić uwagę na:
- zerwanie z zasadą trzech jedności: akcja rozgrywa się równolegle w Atenach i w lesie, łączy kilka wątków miłosnych oraz historię rzemieślników. Czas i miejsce są płynne, podporządkowane dynamice zdarzeń i magii nocy.
- synkretyzm gatunkowy: komedia miesza się tu z liryką, farsą i baśnią. Obok romantycznych wyznań mamy groteskowy teatr rzemieślników, a obok świata ludzi – świat elfów. Ton wysoki sąsiaduje z żartem sytuacyjnym.
- fantastyka jako narzędzie sensu: magia nocy letniej w refleksji humanistycznej nie jest tutaj wyłącznie dekoracją. Zaklęcia Puka i ingerencje Oberona pokazują, jak niestabilne są ludzkie uczucia i jak łatwo miłość może być złudzeniem.
- psychologiczna prawda o uczuciach: choć komediowe, postacie przeżywają realne emocje: zazdrość, upokorzenie, nagłą zmianę uczuć. Miłość bywa kapryśna i podatna na iluzję.
- teatr w teatrze: historia Pyrama i Tyzby wystawiana podczas nocy letniej dostarcza kolejną płaszczyznę interpretacji; to świadoma parodia tragedii miłosnej i jednocześnie komentarz do samej sztuki teatru. Ujawnia się dystans do iluzji scenicznej i do patosu.
- motyw życia jako snu: granica między jawą a snem zaciera się. Bohaterowie nocy letniej w historii sami nie są pewni, co było realne. To szekspirowska sugestia, że ludzkie doświadczenie jest chwiejne i zależne od perspektywy.
Dramat szekspirowski w „Śnie nocy letniej” to forma swobodna, wielopoziomowa i autotematyczna, która przez komedię i fantazję snu nocy letniej w sztuce mówi o niestałości uczuć, sile wyobraźni i teatralności ludzkiego życia.
