Wielki Gatsby - problematyka

Kryzys amerykańskiego snu

Jednym z najważniejszych problemów powieści jest krytyka amerykańskiego snu, czyli przekonania, że każdy człowiek dzięki pracy, ambicji i wytrwałości może osiągnąć sukces. Historia wielkiego Gatsby początkowo zdaje się potwierdzać tę ideę. Urodzony jako James Gatz, syn ubogich rolników, od młodości pracuje nad sobą, zmienia nazwisko, zdobywa majątek i tworzy nową tożsamość.

Jego sukces okazuje się jednak pozorny. Gatsby wzbogaca się dzięki nielegalnym interesom, ale nadal nie zostaje zaakceptowany przez dawną elitę. Nie może kupić pochodzenia, społecznego uznania ani wspólnej przeszłości, którą mają Daisy i Tom. Pieniądze nie zapewniają mu także miłości. Amerykański sen zostaje przedstawiony jako obietnica wypaczona przez materializm, przestępczość i nierówności społeczne. Gatsby osiąga finansowy sukces, lecz umiera samotny i niespełniony. 

Tworzenie własnej tożsamości

Gatsby nie akceptuje życia, które przypadło mu z racji urodzenia. Jako siedemnastoletni James Gatz zmienia nazwisko i zaczyna budować siebie od początku. Tworzy sposób mówienia, ubierania się i zachowania, a także wymyśla historię własnego pochodzenia. Spotkanie z Danem Codym pokazuje mu świat bogactwa, do którego chce należeć.

Młodzieńczy plan dnia, zaprezentowany po jego śmierci przez ojca, potwierdza, że Gatsby konsekwentnie pracował nad własnym rozwojem. Jego nowa tożsamość jest zarazem imponującym dziełem woli i starannie skonstruowaną fikcją. Ciekawie zaprezentowane jest tutaj pojęcie sukcesu życia ludzi, którzy muszą pokonać podziały społeczne. Bohater wierzy, że człowiek może samodzielnie stworzyć siebie oraz uwolnić się od pochodzenia. Powieść pokazuje jednak, że przeszłości nie da się całkowicie usunąć, a społecznych granic nie pokonuje samo posiadanie pieniędzy.

Niemożność odzyskania przeszłości

Najważniejszym pragnieniem Gatsby’ego nie jest wyłącznie odzyskanie Daisy. Bohater chce wrócić do chwili sprzed wojny i sprawić, aby pięć lat jej małżeństwa przestało mieć znaczenie. Oczekuje, że Daisy powie Tomowi, iż nigdy go nie kochała. Nie wystarcza mu jej obecne uczucie – domaga się unieważnienia całego dotychczasowego życia ukochanej. Okazuje się, że pojmanie marzeń nie jest jednak możliwe. 

Żądanie okazuje się niemożliwe. Daisy kochała Toma, a ich córka jest dowodem wspólnej historii małżonków. Gatsby nie potrafi tego zaakceptować, ponieważ jego marzenie wymaga, aby rzeczywistość podporządkowała się stworzonemu przez niego obrazowi.

Symboliczne znaczenie ma scena, w której podczas pierwszego spotkania z Daisy Gatsby niemal strąca zegar. Próbuje zatrzymać lub cofnąć czas, ale nie może zmienić tego, co się wydarzyło. Pojmanie przeszłości nie jest możliwe. Finałowy obraz łodzi płynących pod prąd pokazuje, że ludzie dążą ku przyszłości, pozostając jednocześnie uwięzieni we własnej przeszłości.

Miłość i idealizacja Daisy

Historia miłości Daisy i Gatsby’ego jest skomplikowana, Bohater jest wierny i zdolny do poświęceń. Przez lata podporządkowuje mu swoje życie, kupuje dom naprzeciwko posiadłości Buchananów i organizuje przyjęcia w nadziei, że Daisy zjawi się na jednym z nich. W końcu Jay Gatsby spotyka swoją dawną miłość i chce o nią walczyć. Jest także gotowy przyjąć odpowiedzialność za spowodowaną przez nią śmierć Myrtle.

Nie oznacza to jednak, że kocha Daisy taką, jaka naprawdę jest. Niespełniona miłość Gatsby 'ego sprawia, że stworzył jej wyidealizowany obraz, któremu rzeczywista kobieta nie może dorównać. Oczekuje, że całkowicie odrzuci Toma i będzie wierna uczuciu sprzed pięciu lat.

Daisy symbolizuje dla niego również bogactwo, piękno i społeczne uznanie. Gatsby zauważa, że w jej głosie „brzmią pieniądze”. Miłość do kobiety łączy się więc z pragnieniem awansu społecznego. Bohater nie potrafi oddzielić Daisy od reprezentowanego przez nią świata luksusu i bezpieczeństwa. Relacje międzyludzkie okazują się tutaj bardziej skomplikowane, niż mogłoby się z pozoru wydawać.

Podziały klasowe i znaczenie przestrzeni

Przestrzeń powieści odzwierciedla strukturę społeczną. East Egg zamieszkują ludzie pochodzący z dawnych, bogatych rodzin. Tom i Daisy odziedziczyli pieniądze, nazwisko oraz kontakty, dlatego nie muszą potwierdzać swojej pozycji. 

West Egg jest siedzibą nowych bogaczy. Rezydencja Gatsby’ego może być okazalsza od domu Buchananów, ale jej właściciel nadal jest traktowany jak człowiek gorszego pochodzenia. Cały czas rządzi tutaj zgubne dążenie do uznania przez dawną arystokrację. Państwo Sloane’owie pozornie zapraszają go na kolację, po czym odjeżdżają bez niego. Daisy reaguje natomiast niechęcią na hałaśliwość i ostentację jego przyjęcia.

Najniżej znajduje się Dolina Popiołów, zamieszkana przez George’a i Myrtle Wilsonów. Symbolizuje biedę, wykluczenie oraz moralne i społeczne skutki świata opartego na konsumpcji. To jej mieszkańcy ponoszą konsekwencje działań bogaczy: Myrtle ginie pod kołami samochodu Daisy, a George zostaje skierowany przez Toma przeciwko Gatsby’emu. 

Podziały te pokazują, że pieniądze nie usuwają barier społecznych, a historia amerykańskiego snu to złudzenie. Zgubne dążenie do bogactwa nie rozwiązuje wszystkich problemów. Zgubne dążenie do władzy nie otwiera mu drogi do miłości, szacunku i stabilizacji.Gatsby może zdobyć fortunę, lecz nie zostaje pełnoprawnym członkiem świata East Egg. Wilsonowie nie otrzymują nawet szansy wydostania się z ubóstwa. 

Bogactwo, moralna pustka i nieodpowiedzialność

W powieści majątek nie świadczy o wartości człowieka. Często pozwala natomiast unikać odpowiedzialności. Tom zdradza żonę, brutalnie traktuje Myrtle i kieruje Wilsona do Gatsby’ego. Daisy zabija Myrtle, odjeżdża z miejsca wypadku i pozwala Gatsby’emu wziąć winę na siebie.

Nick nazywa Buchananów ludźmi nieodpowiedzialnymi i pokazuje zgubne skutki bogactwa. Tom i Daisy niszczą innych, a następnie chronią się za swoim bogactwem oraz pozycją. Nie muszą mierzyć się ze skutkami własnych działań, ponieważ mogą wyjechać i pozostawić komuś innemu uporządkowanie powstałego chaosu.

Materialne przedmioty zastępują w tym świecie uczucia oraz wartości. Samochody, stroje, rezydencje i przyjęcia mają potwierdzać sukces, ale nie prowadzą do powstania autentycznych więzi. Najlepiej świadczy o tym zgubne dążenie do szczęścia i pogrzeb Gatsby’ego. Setki osób korzystały z jego gościnności, lecz prawie nikt nie przychodzi go pożegnać.

Samotność i pozorność relacji

Przyjęcia Gatsby’ego są pełne muzyki, alkoholu i ludzi, ale większość gości nie zna gospodarza. Przybywają bez zaproszenia i traktują jego dom jak miejsce bezpłatnej rozrywki. Gatsby pozostaje na uboczu, ponieważ wydarzenia te mają jeden cel: przyciągnąć Daisy.

Po jego śmierci Wolfshiem odmawia udziału w pogrzebie, Klipspringer interesuje się jedynie pozostawionymi butami, a Daisy nie wysyła nawet wiadomości. Przy grobie pojawiają się tylko Nick, ojciec Gatsby’ego, służba i Sowie Oczy. Tragiczne zakończenie i samotny pogrzeb demaskuje fałsz świata, w którym popularność nie oznacza przyjaźni, a wspólna zabawa nie tworzy rzeczywistej wspólnoty. Motyw przyjaźni i motyw moralności w literaturze zostają tutaj bardzo mocno zaprezentowane.

Moralna różnica między Gatsbym a Buchananami polega na tym, że tytułowy bohater – mimo kłamstw i przestępczej działalności – jest zdolny do wierności, wdzięczności i poświęcenia. Tom oraz Daisy działają natomiast przede wszystkim we własnym interesie.

Prohibicja, przestępczość i społeczna hipokryzja

Akcja rozgrywa się w okresie prohibicji, kiedy sprzedaż alkoholu była zakazana. Prawo nie usunęło zapotrzebowania, lecz umożliwiło rozwój przestępczości i szybkie powstawanie fortun. Gatsby współpracuje z Meyerem Wolfshiemem i sprzedaje alkohol za pośrednictwem aptek. Widać tu doskonale kryzys moralny, zgubne dążenie do akceptacji zbudowane na określonej sytuacji gospodarczej.

Droga do spełnienia amerykańskiego snu prowadzi więc przez złamanie prawa, ponieważ legalny porządek społeczny nie daje Gatsby’emu równie szybkiej możliwości awansu. Jednocześnie elity chętnie piją alkohol podczas jego przyjęć, a później Tom wykorzystuje przestępczą działalność rywala, aby go skompromitować. Ujawnia się kryzys wartości, pustka społeczna i hipokryzja: bogaci korzystają z owoców nielegalnego handlu, ale pogardzają człowiekiem, który dzięki niemu próbuje wejść do ich świata. 

Narracja Nicka i moralna ocena bohaterów

Nick deklaruje, że zgodnie z radą ojca stara się nie osądzać innych. Nie pozostaje jednak całkowicie neutralny. Z czasem coraz wyraźniej ocenia bohaterów, szczególnie Toma i Daisy. Jego relacja jest więc nie tylko opowieścią o Gatsbym, ale również historią moralnego rozczarowania światem Wschodniego Wybrzeża. Wartości życiowe w opowieści Nicka odgrywają bardzo ważną rolę. 

Narrator jest jednocześnie uczestnikiem i obserwatorem wydarzeń. Jako kuzyn Daisy, znajomy Toma, sąsiad Gatsby’ego oraz partner Jordan może poznać różne środowiska. Jego wiedza ma jednak granice, ponieważ część historii odtwarza na podstawie cudzych opowieści.

Nick zna kłamstwa i przestępstwa Gatsby’ego, lecz uznaje go za wartościowszego od Buchananów. Docenia jego zdolność do marzenia, wierności i całkowitego zaangażowania w odnalezienie miłości. Określenie „wielki” ma zatem znaczenie niejednoznaczne. Gatsby jest twórcą efektownego przedstawienia i przestępcą, ale także człowiekiem obdarzonym niezwykłą nadzieją, którą przez lata swego życia wykorzystywał, aby wrócić do ukochanej. To przede wszystkim zgubne dążenie do miłości prowadzi go do upadku.

Najważniejsze symbole

• Zielone światło na pomoście Daisy oznacza ukochaną, nadzieję i przyszłość. Po spotkaniu z kobietą traci część niezwykłości, ponieważ rzeczywistość zastępuje wyobrażenie. W finale staje się symbolem wszystkich ludzkich marzeń, które oddalają się w chwili, gdy próbujemy je osiągnąć.
• Oczy doktora T.J. Eckleburga, widoczne na starym billboardzie, przypominają spojrzenie obserwujące bohaterów. Wilson uznaje je niemal za oczy Boga, lecz reklama nie reprezentuje prawdziwego ładu moralnego. Pokazuje raczej świat, w którym religię i wartości zastąpiły handel oraz konsumpcja.
• Samochód Gatsby’ego symbolizuje bogactwo i sukces, ale staje się narzędziem śmierci Myrtle oraz pośrednią przyczyną zagłady właściciela. Przedmiot mający potwierdzać, że iluzje i marzenia są możliwe do spełniania, prowadzi ostatecznie do katastrofy. W samochodzie symbolicznie zamykają się zgubne pragnienia głównych bohaterów powieści Fitzgeralda.

„Wielki Gatsby” nie jest wyłącznie historią nieszczęśliwej miłości. To powieść o społeczeństwie utożsamiającym szczęście z pieniędzmi, sukcesem i prestiżem. Fitzgerald pokazuje, że bogactwo nie usuwa klasowych granic, nie tworzy autentycznych więzi i nie pozwala odzyskać przeszłości. Demonstruje zgubne dążenie do sukcesu. To krytyka amerykańskiego stylu życia. Gatsby przegrywa, ponieważ próbuje zmusić rzeczywistość do spełnienia idealnego marzenia. Jego tragiczny los ujawnia jednak również winę świata, który obiecuje każdemu sukces, a w praktyce chroni przede wszystkim ludzi uprzywilejowanych od urodzenia. To krytyka społeczeństwa, które jest hermetyczne, zamknięte, dla którego pojęcie klasy społecznej jest ważniejsze niż wartości reprezentowane przez konkretną jednostkę.