Poznawanie buddyzmu jest poznawaniem siebie. Poznawanie siebie jest wykraczaniem poza siebie. Wykraczanie poza siebie będzie pełnym oświeceniem. Pełne oświecenie jest wyzwoleniem naszego ciała i umysłu i wyzwoleniem ciał i umysłów innych. Nie pozostają żadne ślady oświecenia i ten brak śladów ciągnie się w nieskończoność."

Dogen, mistrz Zen

"Nic nie powstaje- nic nie zanika

nic nie jest wieczne- nic nie ma końca

nic nie jest takie samo-nic nie jest różne

nic nie odchodzi- nic nie przychodzi"

Nagardżuna, filozof buddyjski

"Nie wierzcie w ani jedno słowo tylko, dlatego, że wypowiedział je Budda, lecz sprawdzajcie rzeczy sami; bądźcie swoimi własnymi nauczycielami - przewodnikami."

Budda

Powstanie buddyzmu

Buddyzm narodził się w Indiach i wzrastał na gruncie powstałej wcześniej tradycji hinduistycznej. Wiele z niej przejął (chociażby takie pojęcia jak: reinkarnacja, nirwana czy karma), ale sporo też odrzucił- jak np. ceremoniał wedyjski czy system kastowy. W buddyzmie nastąpiło też przesunięcie akcentów religijnych- ogromny nacisk położony jest na kwestię przestrzegania wzorców etycznych i konieczność medytacji.

Nazwa "buddyzm" pochodzi od założyciela tej religii Siddharthy Gauatmy, który określił sam sobie słowem "Buddha" co oznacza "przebudzony". Święte języki buddyzmu to sanskryt i palijski- w tym ostatnim powstało większość tekstów opowiadających o życiu założyciela religii. Niestety większość informacji na temat życia Buddy to legendy i pisma bez poświadczonej prawdziwości historycznej- jedną z przyczyn takiego stanu rzeczy z pewnością jest fakt, iż teksty buddyjskie powstawały kilka wieków po śmierci Buddy. Znaczna ich liczba powstała ok. I wieku p. n. e., w przeciągu następnych kilku wieków pojawiły się w buddyzmie pierwsze przedmioty kultowe. Co do postaci samego Buddy znamienny jest też fakt, iż praktykujący buddyzm mają do jego osoby różnoraki stosunek- jedni nadają mu cechy boskie, inni są zdania, że był zwykłym człowiekiem.

Siddhartha Gautama czyli późniejszy Budda urodził się jako syn władcy jednego z księstw leżących w północnych Indiach u podnóża Himalajów. Niezwykły był moment poczęcia Buddy - jak mówi legenda jego matce Mahamaji przyśnił się biały słoń niosący w trąbie kwiat lotosu, który wszedł do jej ciała przez prawy bok. Według mędrców było to zapowiedzią, że dziecko mające przyjść na świat będzie albo wielkim ascetą albo najpotężniejszym władcą na świecie. Dokładna data narodzin Siddharthy Gautamy nie jest znana, choć większość specjalistów określa ją jako VI lub V wiek p. n. e., miejsce narodzin to według tradycji gaj Lumbinii.

Matka Siddharthy zmarła kilka dni po porodzie, opieką nad nim sprawował ojciec, który strzegł syna i nie pozwalał, żeby miał on okazję zetknąć się z nieszczęściami, śmiercią i wszelkim cierpieniem. Wierzył, że w ten sposób ochroni go przed losem ascety, a sobie zapewni następcę i spadkobiercę.

Młody książę wyrósł na inteligentnego, życzliwego światu człowieka, jako szesnastolatek ożeniła się z piękna księżniczką Jasiodharą i sam doczekał się potomstwa- syna o imieniu Rahul.

Gdy Siddhartha miał 29 lat w jego życiu nastąpił przełom- pewnego dnia ujrzał wszystko co przez całe lata przed nim ukrywano. Najpierw, podczas przechadzki po książęcym ogrodzie zobaczył niedołężnego i starego człowieka, dzięki któremu zrozumiał, że starość jest nieuchronną koleją życia człowieka. Następnie zobaczył chorobę- cierpiącego człowieka, którego ciało pokryte było wrzodami; a później dostrzegł martwego człowieka niesionego w kondukcie żałobnym. Ostatnim widokiem, który zarazem zwiastował księciu jego przeznaczenie był obraz mnicha, wędrownego ascety, który choć żebrzący, odznaczał się spokojem i pogodnym obliczem. Siddhartha pojął wówczas, ze cierpienie i śmierć są nieuchronnym losem człowieka, uznał także, że życie jakie wiódł do tej pory było bezcelowe i bezwartościowe. Postanowił iść za przykładem mnicha- ascety i udać się na wędrówkę w poszukiwaniu wyzwolenia.

Ascetyczne poszukiwania zajęły Gautamie siedem lat, w czasie których wędrował, medytował, a przede wszystkim oddawał się pokucie. Po tym czasie doszedł do wniosku, że obrana przez niego droga nie prowadzi do wyzwolenia i postanowił skończyć z umartwianiem się. Wówczas w miejscowości Bodhgaja pod drzewem Bodhi postanowił rozpocząć medytację, jednocześnie ślubując, że nie powstanie z miejsca, aż do chwili gdy nie rozwikła zagadki cierpienia. Po 49 dniach medytacji, podczas których musiał zmierzyć się z wszystkimi swoimi słabościami, a także z atakami złych duchów, Siddartha doznał oświecenia i stał się Buddą. Poznał wówczas naturę bytu, prawdę o cierpieniu (cztery szlachetne prawdy) i drogę, która prowadzi do wyzwolenia z tego cierpienia. Tłumaczył także, że osiągnięcia oświecenia jest dostępne dla każdego, jednak nie każdy jest w stanie je dostrzec.

Wówczas dołączyli do niego uczniowie (wcześniejsi towarzysze jego ascezy), do nich właśnie Budda wygłosił swoje pierwsze kazanie. Miało ono miejsce w Benares w tzw. Jelenim Parku i zawierało wszystkie podstawowe twierdzenia, na których opiera się buddyzm. Kazanie to przez buddyjską tradycję określane jest jako puszczenie w ruch Koła Dharmy. Przez następne 45 lat (aż do śmierci) Budda wędrował po północnych Indiach, głosząc kazania i tworząc sanghi- czyli społeczności mnichów. Nigdy też nie zdecydował się na utrwalenie swoich nauk na piśmie, zrobiono to dopiero kilka stuleci później- wszystkie spisane nauki Buddy obejmują 108 tomów, są nazywane Kandziur i liczą 84000 nauk, a dodawane do nich komentarze (tzw. Tendziur) to dalsze 254 księgi.

Według podań Budda umarł w miejscowości Kusinara, przewidując wcześniej czas i miejsce swojej śmierci, jego ostatnie słowa podobno brzmiały: "wszystkie ciała zbudowane są ze składników, które pewnego dnia się rozpadną. Przez własny wysiłek możesz się wyswobodzić".

W późniejszych wiekach buddyzm wiele zyskał dzięki żyjącemu w III wieku p. n. e. indyjskiemu cesarzowi Asioce. Władca ten, nawrócony pod wpływem szoku jakiego doznał widząc zniszczenia wojenne, ma ogromne zasługi dla rozwoju buddyzmu. W celu skodyfikowanie nauk Buddy Asioka zwoływał sobory, patronował budowie świątyń i pomników, dzięki wysyłanym przez niego misjonarzom nauki buddyjskie trafiły do innych krajów Azji (jednocześnie zanikając w samych Indiach). Cesarz mimo tego, że silnie propagował buddyzm odznaczał się też tolerancją dla innych religii. W uznaniu całości jego zasług cesarz Asioka czasami określany jest jako drugi twórca buddyzmu.

Obecnie buddyzm zalicza się do największych, jeśli chodzi o liczbę wyznawców, religii świata. W ponad 300 milionowej społeczności naśladowców Buddy najliczniejsze kraje to Birma, Tajlandia, Sri Lanka, w dalszej kolejności Korea, JaponiaChiny. Istnieje też spora grupa praktykujących buddyzm mieszkańców Europy Zachodniej i Ameryki Północnej. W Polsce buddyzm po raz pierwszy pojawił się w latach siedemdziesiątych XX wieku.

Najważniejsze pojęcia buddyzmu

Jednym z najważniejszych pojęć buddyzmu jest pojęcie dharma. Oznacza ono "drogę", "kierunek", a w szerszym kontekście podstawowe prawa rządzące światem oraz prawdę i ostateczną rzeczywistość.

Kolejne z pojęć "nirwana" oznacza stan uwolnienia się od samsary czyli niekończącego się cyklu narodzi i śmierci, w które uwikłany jest człowiek. Nirwana to oświecenie, moment osiągnięcia pełni rozwoju umysłu, a jest to możliwe tylko wtedy gdy człowiek uświadomi sobie fałszywość wiary w istnienie oddzielnego "ego" oraz odrzuci wszelką niewiedzę i iluzje tego świata.

Podobnie jak wyznawcy hinduizmu buddyści wierzą w wędrówkę dusz czyli reinkarnację, jednocześnie twierdzą, że człowiek nie potrafi zaakceptować tego, że jego byt jest iluzoryczny i tworzy indywidualnego "ja". Gdy uda mu się pojąc tę prawdę wie już, że nie ma niczego co by istniało autonomicznie i wiecznie, a świat jest łańcuchem zmiennych, krótkotrwałych procesów.

U podstaw buddyjskiego systemu leży nauka o Czterech Szlachetnych Prawdach. Mówi ona o tym, że: po pierwsze życie jest cierpieniem, po drugie przyczyna cierpienia jest pożądanie i przywiązanie, po trzecie istnieje możliwość przezwyciężenia przywiązania i pożądania. Po czwarte od cierpienia można się uwolnić podążając Szlachetną Ośmioraką Ścieżką, do której należy: właściwy pogląd, właściwe postanowienie, właściwa mowa, właściwe działanie, właściwy żywot, właściwe dążenie, właściwe skupienie, właściwa medytacja.

W buddyzmie nie istnieje pojęcie Boga w tradycyjnym rozumieniu, choć sam Budda istnienia bogów nie negował, twierdził jedynie, że np. bóstwa hinduskiego panteonu istnieją, ale są jedynie duchami szukającymi wyzwolenia i nie mają one wpływu na to co dzieje się na ziemi i na człowieka.

Wyznawców buddyzmu obowiązują wysokie normy moralne, nie wolno im oczywiście zabijać, kraść i kłamać, a także pić alkoholu, zażywać narkotyków czy zachowywać się nieprzyzwoicie. Mnichów buddyjskich obowiązuje jeszcze surowszy model postępowania- nie wolno im np. spać na wygodnym posłaniu, używać pieniędzy, ozdób, ich obowiązkiem jest skromność, powściągliwość, ścisłe przestrzeganie postów itp. Należy także dodać, że wpajany przez buddyzm szacunek dla życia powoduje, że większość wyznawców tej religii to wegetarianie.

W osiągnięciu oświecenia pomagają Triratna czyli Trzy Klejnoty Buddyzmu, stanowią je: Budda, dharma i sangha.

Dalsze dzieje buddyzmu

Po śmierci Buddy doszło do sporów na temat sposobu rozumienia jego nauk. Z tego powodu mnich Mahakaśjapa zwołał sobór, którego celem było ustalenie spuścizny nauczania Buddy, według legendy uczestniczyło w nim 5000 mnichów. W wyniku obrad powstało 18 szkół- odłamów buddyzmu, najważniejsze z nich to: Therawada, Mahajana, Wadźrajana i Zen.

Buddyzm Therawada czyli tzw. Małego Wozu to jedyny z 18 odłam istniejący do dzisiejszych czasów, wielu uważa go za najbardziej ortodoksyjny i zbliżony do pierwotnego buddyzmu. Najważniejszym aspektem nauczania buddyzmu Therawady jest problem osiągnięcia wyzwolenia przez jednostkę, które jest możliwe o ile w poważny sposób traktujemy przyjęte w tej szkole zasady.

Święte teksty szkoły Małego Wozu zawarte są w. Trzech Koszach (Tripitaka)- czyli 31 księgach napisanych w języku palijskim. W nich zapisane są kazania, reguły życia zakonnego (które w pewnym okresie życia jest obowiązkowe dla każdego mężczyzny) oraz cała wiedza filozoficzna i psychologiczna.

Największe ośrodki buddyzmu Therawady to Tajlandia, Kambodża, Sri Lanka i Laos.

Szkoła Mahajny czyli Wielkiego Wozu powstała w I wieku p. n. e. Najważniejszą różnicą w stosunku do szkoły Małego Wozu jest kwestia wyzwolenia- Therawada jest zdania, że wyzwolenie jest możliwe tylko dzięki indywidualnym staraniom jednostki; według Mahajany w wyzwoleniu może pomóc łaska zesłana od bodhisatwów czyli istot, które są blisko nirwany, lecz rezygnują z niej do czasu, aż inne byty wyrwą się z koła życia i śmierci.

Bardzo istotny jest tu także pogląd o istnieniu tathata "takości", która jest generalna zasadą bytu, głęboką naturą, która określa istnienie wszystkich rzeczy i zjawisk. Wyznawcy tej szkoły w istnienie wiecznego i niepodzielnego Buddy, którego historyczny Budda - Siddhartha był tylko czasową manifestacją. Według Mahajany "forma jest pustką, pustka jest formą" - jedyna istniejąca rzeczywistość to pustka.

Najważniejsze teksty buddyzmu Mahajany to sutra Doskonałej Mądrości, a także sutra Lotosu, sutra Diamentowa i sutra Serca. Język świętych pism tego odłamu buddyzmu to sanskryt oraz języki chińskie i tybetańskie.

Wadźrajana to tybetańska odmiana buddyzmu, nazywana też Mantrajaną lub lamaizmem. Szkoła ta łączy buddyzm z hinduską filozofią tantryczną, najważniejsza księga lamaizmu to Tybetańska Księga Umarłych. Buddyzm tybetański pełen jest różnorakich obrzędów i modlitw, w których wykorzystuje się modlitewne młynki, mandale i mantry. Najważniejsi dostojnicy tej szkoły to wywodzą się z lamów (czyli mnichów)- ich tytuły to Dalajlama i Panczenlama.

Zen to szkoła buddyzmu, która rozwinęła się z mahajany i na przestrzeni stuleci nabrała bardzo indywidualnego charakteru. Dla buddyzmu zen najważniejsze jest doświadczenie czyli praktyka medytacyjna, której celem jest poznanie swojej prawdziwej natury. Zen popularny jest w Japonii, Korei i Chinach, nie małą liczbę praktykujących znajdziemy też w krajach Zachodu.

Sztuka buddyjska

Religijna sztuka buddyjska rozwijała się od V wieku p. n. e. Już wtedy wytworzyły się typy budowli najbardziej charakterystyczne dla kultu buddyjskiego. Należą do nich stupy- czyli budowle w kształcie kopuły, wzniesione na podwyższeniu, na których szczycie wybudowana jest kapliczka, często zawierająca relikwie; czajtja - sanktuaria wykuwane w skałach i wihara - także budowane w skałach schronienia przeznaczone dla buddyjskich mnichów.