Zachowania zdrowotne w ujęciu różnych autorów:

  • E. Mazurkiewicz - to wszelkie zachowania (a więc nawyki, postawy, zwyczaje i uznawane wartości) jednostek oraz całych grup społecznych zorientowane na dziedzinę zdrowia; zdrowie człowieka przejawia się również w jego zachowaniach zdrowotnych takich jak sposób pojmowania zdrowia i jego ocena, sposób dysponowania nim oraz reakcje na zdrowie innych osób
  • A. Titkow - zachowania zdrowotne to czynności i działania ludzkie, wyrażane za pomocą zmiennych behawioralnych, związanych ze sferą zdrowia i choroby
  • K. Puchalski - to wybrane przez obserwatora lub/i podmiot działania, zachowania lub typy zachowań, które w gruncie pewnego systemu wiedzy (przekonań potocznych, danej teorii naukowej czy ideologii społecznej) pozostają istotnym, określonym w przyjętej opcji związku ze zdrowiem ujmowanym w znaczeniu ujętym w tym systemie

A więc zachowania zdrowotnymi określa się wszystkie te zachowania, które według współczesnej wiedzy medycznej wywołują określone (pozytywne lub negatywne) skutki zdrowotne u osób realizujących je; są to reakcje na wszelkie zdarzenia związane ze zdrowiem, nawyki i celowe działania.

Typologia zachowań według różnych kryteriów:

  • według kryterium stanu zdrowia wyróżnia się:
    • zachowania zdrowotne ludzi zdrowych
    • zachowania zdrowotne ludzi chorych
    • zachowania w zdrowiu (wszystkie zachowania umacniające zdrowie człowieka jak i te skierowane na chorobę)
    • zachowania w doświadczaniu choroby
    • zachowania w roli chorego
  • według kryterium znaczenia dla organizmu wyróżnia się:
    • zachowania biopozytywne (a więc służące zdrowiu lub powrocie do zdrowia)
    • zachowania bionegatywne (zachowania szkodzące zdrowiu)
  • według kryterium czynnika inspirującego wyróżnia się:
    • zachowania wzbudzane przez instytucje społeczne
    • zachowania inicjowane przez kulturę oraz wynikające ze wzorów życia społecznego
  • według kryterium podmiotu działania wyróżnia się:
    • zachowania jednostkowe (a więc indywidualne i charakterystyczne dla każdej osoby, sposoby postępowania w sytuacjach istotnych zdrowotnie np. palenie papierosów)
    • zachowania zbiorowe (są to zachowania typowe dla określonych grup i społeczności, które realizowane są - nie zawsze świadomie i z własnej inicjatywy - przez wszystkich ich członków)
  • według kryterium posiadanej wiedzy medycznej (u podstaw tego podziału znajduje się założenie, iż fachowa wiedza medyczna determinuje pewne zachowania zdrowotne - znajomość objawów danej choroby powoduje bardziej racjonalne podejście do nich) wyróżnia się:
    • zachowania zdrowotne laików
    • zachowania zdrowotne profesjonalistów
  • według kryterium relacji do przedmiotu działania:
    • zachowania bezpośrednio skierowane na jednostkę lub całą grupę (np. szczepienie)
    • zachowania pośrednio skierowane na zdrowie (np. chlorowanie wody)

Zachowania zdrowotne w dużym stopniu są kształtowane przez czynniki związane ze społecznym życiem człowieka, takie jak:

  • uwarunkowania kulturowe to system norm i przekonań oraz wzorów zachowań, jak również wszystkie wytwory (materialne i niematerialne) będące dziełem danej grupy społecznej; wśród uwarunkowań kulturowych wyróżnia się kulturę zdrowotną danego społeczeństwa, którą stanowi wyznawany przez nie system wartości przypisywanych zdrowiu:

→ fizycznemu i psychicznemu

→ obiektywnemu i subiektywnemu

→ jednostkowemu i publicznemu

Kultura zdrowotna zakłada świadomą kontrolę relacji człowieka z jego środowiskiem, odpowiedzialność za własne i publiczne zdrowie oraz uczulenie na wszelkie potrzeby zdrowotne; kultura zdrowotna stanowi pewien standard, typowy dla danych grup społecznych, który jest wynikiem związków kultury ze zdrowiem; kultura ta reguluje:

    • pojęcie zdrowia i choroby
    • sposób odczuwania, postrzegania i opisywania objawów choroby
    • wiedzę na temat przyczyn powstawania chorób
    • zajmowane postawy i podejmowane zachowania wobec własnej choroby
    • styl życia, stanowiący zasadniczy czynnik kształtowania zdrowia
    • sposób spędzania czasu wolnego
    • dbałość o higienę własną i otoczenia
    • stosunek do używek (papierosów, alkoholu, narkotyków)
  • Uwarunkowania stratyfikacyjno - ekonomiczne - zajmowana pozycja społeczna może nieść za sobą wielowymiarowe skutki, w postaci:

→ im jednostka należy do niższej klasy społecznej, tym trudniej jej wchodzić w różne układy społeczne oraz tym większa jej tolerancja na jakiekolwiek objawy choroby i większe ograniczenie w korzystaniu z usług medycznych

→ ludzie żyjący w korzystniejszych warunkach, mają również większe wymagania w zakresie opieki zdrowotnej niż ci mieszkający w warunkach gorszych

→ występuje również zależność między poziomem wykształcenia a stosunkiem do własnego zdrowia

W kształtowaniu się zachowań zdrowotnych, znaczącą rolę może odgrywać pielęgniarka, poprzez następujące działania:

    • wsparcie we wszystkich sferach postępowania człowieka na rzecz zdrowia
    • pomoc osobom zdrowym (w działaniach których celem jest utrzymanie zdrowia) i chorym (pomoc w odzyskiwaniu zdrowia)
    • edukacja i doradztwo zdrowotne oraz promocja zdrowia
    • znajomość środowiska jednostki oraz jej funkcjonowania w nim
    • pielęgniarka ma być profesjonalnym liderem zdrowia, posiadającym wiedzę z zakresu medycyny, psychologii i socjologii
    • pielęgniarka przede wszystkim sama musi realizować propagowany przez siebie, zdrowy styl życia

Zachowania antyzdrowotne - to zachowania człowieka, bezpośrednio lub pośrednio wpływające na pogorszenie jego stanu zdrowia, takie jak: palenie papierosów, nadużywanie alkoholu, brak jakiejkolwiek aktywności fizycznej czy nieracjonalne odżywianie się. Występuje tu pewnego rodzaju dysonans społeczny:

→ wszyscy ludzie (w pewnym stopniu) potrzebują ryzykownych zachowań

→ szczególnie istotne znaczenie mają tutaj procesy poznawcze nakierowane na obronę zachowań antyzdrowotnych, które jednocześnie przeciwstawiają się informacjom dotyczącym zagrożeń, jakie ze sobą niosą te zachowania

Istnieje pięć sposobów wyjaśniania sobie zachowań antyzdrowotnych :

  1. selektywna ocena informacji
  2. porównywanie jednych czynników ryzyka z innymi, bardziej niebezpiecznymi
  3. nie przyjmowanie do wiadomości konsekwencji zachowań antyzdrowotnych oraz stawianie siebie w uprzywilejowanej pozycji
  4. przekonanie o sprawowaniu kontroli nad nałogiem ("w każdej chwili mogę przestać")
  5. ciągła analiza strat i zysków
    • Palenie tytoniu - stanowi jeden z najbardziej szkodliwych czynników zagrażających zdrowiu; pali co czwarta kobieta i co drugi mężczyzna, są to najczęściej osoby z wykształceniem zawodowym a najrzadziej z wyższym; konsekwencją palenia papierosów są takie choroby jak: zawał serca, rak płuc, niedokrwienna choroba serca, przewlekła zaporowa choroba płuc, choroba naczyń obwodowych czy tętniak aorty
    • Picie alkoholu - w Europie mamy do czynienia z trzema wzorami picia:
    • wzór romański, gdzie przeważa picie wina (Francja, Włochy, Hiszpania)
    • wzór anglosaski, gdzie dominuje piwo i drinki
    • jednorazowe spożywanie dużej ilości mocnego alkoholu (np. wódki) - Europa Wschodnia

W Polsce, dominuje pięć różnych stylów picia:

    • neurasteniczny - alkohol ma rolę środka na zmęczenie i złe samopoczucie
    • kontaktywny - alkohol jako środek dla zmniejszania dystansu między ludźmi
    • dionizyjski - przyczyna picia jest chęć oderwania się od szarej rzeczywistości
    • heroiczny - alkohol zapewnia pijącemu poczucie siły i dokonywania wielkich rzeczy
    • samobójczy - alkohol jako środek do zapomnienia o problemach, wiążę się z niską samooceną i chęcią samozniszczenia

Mężczyźni spożywają trzy razy więcej alkoholu od kobiet, przy czym najwięcej osób pijących posiada wykształcenie zawodowe, natomiast wśród kobiet sytuacja wygląda nieco inaczej - kobiety z wykształceniem wyższym piją więcej niż te z niższym; na spożycie alkoholu ma również wpływ miejsce zamieszkania; obecny wiek inicjacji alkoholowej to 12 lat; wyróżnia się następujące problemy będące następstwem nadużywania alkoholu:

→ uzależnienie

→ zaburzenia rozwoju psychofizycznego wśród młodzieży

→ zaburzenia rytmu serca

→ marskość wątroby

→ osłabienie układu odpornościowego

→ chroniczny stres

→ współuzależnienie osób bliskich

→ demoralizacja i bieda

→ przestępczość

→ zatrucie alkoholowe, prowadzące do samobójstwa lub zgonu

  • Narkomania - to stałe lub okresowe przyjmowanie w celach niemedycznych środków odurzających lub psychotropowych lub innych środków zastępczych, w wyniku czego może powstać zależność; wśród objawów używania narkotyków wyróżnia się:
    • odczuwany przymus zażywania danego środka
    • zwiększanie dawek
    • psychiczne oraz fizyczne uzależnienie
    • chęć zdobycia środka za wszelką cenę

Przyczyną zażywania narkotyków może być mniej lub bardziej zaburzone relacje

dziecka z rodziną i najbliższym otoczeniem, jak również bezrobocie i pogarszanie się

sytuacji materialnej oraz brak perspektyw. Bardzo negatywnymi zjawiskami,

stanowiącymi jedne z następstw zażywania narkotyków jest prostytucja, handel

narkotykami i wzrost przestępczości.

  • Samobójstwo - jest jednym z przykładów zachowań autodestruktywnych; według Durkheima samobójstwo to wszelkie przypadki śmierci, stanowiące bezpośredni lub pośredni rezultat świadomego działania ofiary; samobójstwa stanowią specyficzne zachowania antyzdrowotne i autodestrukcyjne, zaliczane do patologii społecznej; następujące nurty interesują się poszczególnymi aspektami samobójstw:

→ nurt teologiczny - etyczne rozważaniach na temat samobójstw

→ nurt psychologiczny - jego przedstawiciele starają się dowieźć, iż samobójstwo nie jest anomalią, lecz próbą rekompensaty poczucia niższości, ponadto myśli o samobójstwie towarzyszą wielu ludziom

→ nurt klinicystyczny - za przyczynę samobójstw uważano wadliwą budowę

organizmu (teza ta nie potwierdziła się)

→ nurt socjologiczny - jego przedstawiciele skupiają się na społeczności, w której dana jednostka funkcjonuje

Durkheim dokonał podziału samobójstw na cztery różne typy:

    • samobójstwa egoistyczne
    • samobójstwa altruistyczne (typu kamikadze)
    • samobójstwa anomiczne, będące przejawem rozluźniania się więzi społecznych w grupie i zaburzeń w jej funkcjonowaniu
    • samobójstwa fatalistyczne - są rezultatem definicji własnej sytuacji jako tragicznej

Wśród podstawowych przyczyn samobójstw wymienia się:

    • choroby psychiczne i inne przewlekłe choroby
    • kalectwo
    • rodzinne nieporozumienia
    • niepowodzenia szkolne
    • konflikty w szkole
    • zawody miłosne i inne