Narodziny epoki hellenistycznej

Sztuka hellenistyczna, mająca swoje odzwierciedlenie między innymi w architekturze i urbanistyce, narodziła się w centrach artystycznych Grecji, czerpiąc tym samym z dotychczasowych osiągnięć Greków. Korzystano między innymi z dorobku intelektualnego jednego z pierwszych urbanistów, matematyka i sofisty Hippodamosa z Miletu, projektanta Pireus, ateńskiego portu handlowo-wojskowego. Projektując port w 475 roku p.n.e. Hippodamos wdrażał w życie opracowane przez siebie zasady urbanistyczne. Według niego o doborze miejsca na założenie miasta decydują: ukształtowanie terenu, klimat, rodzaj zasobów wody oraz odległość od dróg, rzek a także inne czynniki biorące pod uwagę funkcjonowanie miasta oraz jego przyszły rozwój.

Głównym czynnikiem, który przyczynił się do rozkwitu tej epoki były wielkie podboje. Ekspansja terytorialna wymusiła potrzebę zakładania nowych miast, będących jednocześnie ośrodkami władzy na tych terenach. Według podań Aleksander Wielki założył 70 nowych miast, m.in. Aleksandrię, a jeden z oficerów Seleukos I Nikator -aż 75.

Zasady Projektowania Miast w Epoce Hellenistycznej

1.Przyszłe miasta miały ściśle wytyczone granice, zamknięte w obrębie murów obronnych, z wieżami oraz basztami.

2. Miasto dzielona za pomocą głównych arterii, wzdłuż osi północ-południe, wschód-zachód na ściśle wyznaczone kwartały.

3. Na skrzyżowaniu arterii lokowano główny ośrodek administracyjno - handlowy agorę (miejsce publicznych zebrań, dyskusji politycznych), oraz kultowy- akropol. Otaczające centrum kwartały wypełniała zabudowa mieszkaniowa.

4. Wszystkie główne oraz boczne ulice przecinały się pod kątem 90 stopni , co tworzyło geometryczną siatkę.

5.Ważną cechą powstających założeń był podział na dzielnice ze względu na indywidualny charakter każdego z założeń(wyróżniamy dzielnice mieszkalne, rekreacyjne, administracyjne, handlowe, reprezentacyjne itd., przy wytyczaniu dzielnic brano pod uwagę także ukształtowanie terenu).Przykładem jest projekt jednego z macedońskich architektów, Deinokratesa, który w swoim założeniu z 331 roku p. n.e. Zróżnicował dzielnice na mieszkalne, handlowe, portowe oraz reprezentacyjne.

6. Bardzo dbano o urządzenia sanitarne (kanalizacja, wodociągi miejskie). Według historyków Priene było lepiej zaopatrzone w urządzenia kanalizacyjne od Paryża z czasów Ludwika XV.

Charakterystyczne budynki miasta greckiego

Charakter ówczesnego miasta tworzyły dwa budynki, spotykane zarówno na agorze, jak i akropolu, portykstoa

Portyk-występował w obrębie miasta greckiego, otaczał także palestry i świątynie. Był on budynkiem na rzucie lekko wydłużonego prostokąta, z rzędem lub rzędami kolumn oraz jedną ścianą. Na kolumnach i ścianie spoczywał dach. Zdarzały się portyki piętrowe, gdzie na poszczególnych piętrach obowiązywały różne porządki. Parter był często utrzymany w porządku doryckim, piętro zaś w jońskim.

Stoa - podobna, często mylona z portykiem budowla. Była to wolnostojąca hala kolumnowa, zamknięta ścianą. Pełniła ona funkcję handlową, administracyjną, służyła także do odpoczynku oraz ochrony przed deszczem oraz promieniami słonecznymi w publicznej części miasta. Miała ona także zabezpieczać drewniane części obiektów przed niekorzystnym wpływem czynników atmosferycznych. Do jednych z bardziej znanych portyków należy doskonale wyważony w swych proporcjach Delos Stoa Antigonosa z 245 p.n.e. roku oraz Stoa Attalosa, portyk powstały w Atenach około I wieku p.n.e.

Budownictwo publiczne

W tym okresie obserwujemy rozwój budynków użyteczności publicznej, które znajdowały się na agorze, lub znalazły miejsce w tak zwanej rekreacyjnej części miasta. Organizowano wtedy: sądy, biblioteki, targi, posiedzenia, giełdy, magazyny żywności. W mieście musiał znaleźć się: ratusz. buleterion (budynek radnych),lokal urzędowy Rady, eklesiasterion ( gmach zgromadzeń, gdzie znajdował się także święty ogień)

Do najsławniejszych budowli użyteczności publicznej tej epoki należą: buleuterion w Milecie, zbudowany wokoło 170 roku p.n.e. oraz eklesiasterion w Priene.

Budowle sportowe

We wszystkich miastach greckich projektowano palestry- szkoły zapasów oraz boksu (gr. Pale-papasy). Palestry wchodziły często w skład gimnazjonu - o przeznaczeniu sportowym. Gimnazjon był budowany z kamieniami, przykryty dachem. W skład gimnazjonu wchodziły: park, boiska, bieżnie, natryski. Często zdobiono gimnazjon posągami bogów. Przykładami sławnych gimnazjonów są: gimnazjon w Priene, Delos, Olimpii, Delfach.

Budowle widowiskowo-kulturalne

Należały do nich teatry, których podstawowe elementy nie zmieniły się, zmodyfikowano jednak ich proporcje. Nadal były to budowle o rzucie koła. Pozostawiono główne części: orchestre, proskenion i skene. Proskenion został pogłębiony, rozbudowano skene oraz wraz ze wszystkimi jej częściami przez postawienie nowych portyków, nisz, balkonów. Portykową budowlą, którą dodano do struktury typowego teatru w tym okresie był hyposkenion, gdzie przebywali aktorzy, grający podziemnych bogów, by następnie dołączyć do pozostałych aktorów. Największymi założeniami teatralnymi epoki hellenistycznej są: teatr Dionizosa na 30 tysięcy mieszkańców, teatr w Epidauros ( był on oparty o Wzgórze Ateńskie), zbudowany został w IV wieku p.n.e. Projektantem założenia był Poliklet Młodszy. Tutaj teatron (widownia) jest doskonale wkomponowana w skalne wzgórze.

Architektura rezydencjalna

W tym okresie architektura rezydencjonalna nabrała znacznego przepychu w porównaniu do lat poprzednich. Stawiano ogromne założenia pałacowe ( np. pałac wraz z budynkami pomocniczymi Aleksandrii, zajmujący prawie jedna trzecia miasta, rezydencje w Ptolemais, w Demetriosa w Tesalii, które to miasto powstało w 293 roku p.n.e.). Charakterystyczne cech rezydencji pałacowych to: rozbudowany plan, piętrowość, bogaty wystrój wnętrz (mozaikowe podłogi, wykładziny, w willach arystokracji wykładziny zastępowano dekoracją malarską), dziedziniec był otoczony tak zwanym perystylem (bogatsze domy, najbogatsi posiadali często po 2 perystyle, gdzie jeden był reprezentacyjny). Mniej majętne domy prywatne stały zazwyczaj przy ulicach. Część z nich miała wychodzące na ulicę okna(domy czynszowe były skomunikowane z ciągami pieszymi oraz z ulicami), część była doświetlana za pomocą dziedzińca. Centralnego. Należały do nich zarówno domy parterowe jak i piętrowe.

Architektura sakralna

W tym okresie w budownictwie sakralnym zanika porządek dorycki, który ustępuje miejsca porządkowi jońskiemu. Styl dorycki obecny jest jednak nadal w budynkach świeckich (zwłaszcza w parterach portyków, rzadziej w budynkach mieszkalnych, częściej w budownictwie użyteczności publicznej, czasem w greckich nagrobkach). Jednak prym wiedzie styl joński(styl joński obecny jest w ogromnej świątyni Didymajon w Milecie, o kształcie dipterostu, czyli świątyni o podwójnej kolumnadzie oraz w świątyni Zeusa Sosipolis w Magnezji jak i w świątyni Asklepiosa w Priene czy bramie na stadionie w Milecie. W tym okresie zalecano także stosowanie bardzo dekoracyjnych kapiteli korynckich, zdobione stylizowanymi liśćmi akantu. Warto wspomnieć jedną z najbardziej reprezentatywnych świątyń dla stylu korynckiego, którą jest świątynia Zeusa Olimpijskiego w Atenach ( tzw. Olimpiejonem). Jest to największa świątynia świata starożytnego wzniesiona około 174 roku p.n.e. przez Antiocha Epifanesa. Świątynię zbudowano na planie pseudo dipterosu, dzięki czemu staje się ona pozornie większa, wynalazcą tego szyku miał być Hermogenes z Magnezji, po raz pierwszy zastosował on opisywaną metodę w 130 roku p.n.e. w świątyni Artemidy). W epoce hellenistycznej starano się zwiększyć atrakcyjność budowli sakralnych przez wprowadzanie do nich zdobień reliefowych na bazie kapiteli korynckich ( taki zabieg zastosowano w świątyni Apollina w Milecie.

Obok rzutu prostokątnego świątyń występował plan tolosu (kształt koła lub bardzo zbliżony do koła. Otoczony on był kolumnami albo tak zwanymi półkolumnami, wtopionymi w ściany (przykładem tego rodzaju budowli jest wzniesiona około 270 roku p.n.e. Samotrake tolos. Ma on średnicę około dwudziestu metrów i półkolumny w środku

Największe osiągnięcia epoki

Największym dorobkiem tej epoki jest na pewno jeden z siedmiu cudów świata, latarnia Faros. Jej budowa przypadła na lata 285-278 p.n.e. Zbudowano ją na podstawie planów wykonanych przez architekta z Knidos. Pomysłodawcą budowy był podobno Aleksander Macedoński. Latarnia została zbudowana na wyspie dzięki molo była ona jednak połączona z wybrzeżem - Hepstadion. Była ona częścią egipskiego portu w Aleksandrii, miała wysokość do 120 metrów. Dolny cokół miał przekrój kwadratu(około 50 metrów), następnie ośmiokąta(35 metrów), trzeci przekrój był owalny (25 metrów wysokości)..Zwieńczono ją kopułą, na której umieszczono posąg Posejdona. Latarnia zachowała się na pieniądzach z tego okresu i rycinach, była opisywana przez podróżnika arabskiego w XI wieku- Abu Abdallah Mohammed Edrisi. W &93 roku zawaliła się wieża latarni a 1326 roku trzęsienie ziemi zniszczyło ją doszczętnie.