Styl ten dotyczył sztuk plastycznych w tym także architektury. Pojawił się w Europie pod koniec średniowiecza (średniowiecze dojrzałe oraz późne). Pierwsza nazwa gotyk była słowem o znaczeniu negatywnym a nawet obraźliwym, określając sztukę barbarzyńców (Gotów),która pojawiła się po sztuce romańskiej, przed renesansem.

Wiązał się zarówno z kulturą rycerską, dworką jak i mieszczańską i dla każdej z nich był największym osiągnięciem doby średniowiecza. Gotyk podzielić możemy na kilka podstawowych faz:

1)Gotyk wczesny, przejście od sztuki romańskiej do gotyku. Miało ono miejsce we Francji od pierwszej połowy XII , w Angli od 1170 roku, natomiast w Niemczech dopiero po 1200 roku.( we Francji zwany primaire - początek XII wieku , w Anglii Early English- druga połowa XIII wieku , w Niemczech Früchgotik - pojawił się dopiero w wieku XIII)

2)Gotyk dojrzały pojawią się, gdy w Europie następują znaczne przemiany polityczne (Francja zdobywa znaczną władzę, poprze zdobycie nowych terenów oraz silną władzę centralistyczną), społeczne (w siłę rośnie mieszczaństwo) filozoficzne ( scholastyka). Wszystkie te przemiany znalazły odbicie w nowym wyrazie, którym był dojrzały gotyk, wiązany przede wszystkim z charakterystyczną dla tego okresu dekoracyjnością katedr. Gotyk dojrzały wiąże się przede wszystkim z francuskim (początkowo) programem katedralnym. Program ten zdobył w XIII i XIV wieku olbrzymie znaczenie w Europie, przyczyniając się do ujednolicenia sakralnej sztuki budowlanej w całej Europie.

3) Gotyk późny (schyłek gotyku) pojawia się pod koniec XIV wieku. W tym okresie Europę ogarniają wówczas liczne epidemie, bieda. Jeśli chodzi o filozofię panuje mistyka. W stosunkach społecznych najwięcej przywilejów zyskuje coraz silniejsze i bogatsze mieszczaństwo. Powstają narodowe, odrębne formy architektoniczne, charakterystyczne dla konkretnego regionu. Pojawiają się kaplice do prywatnych nabożeństw. Coraz bardziej wzrasta rola dekoracji, ornamentów, zdobień. Pod koniec XIV wieku ( około 1400r) zostają przerwane prace nad monumentalnymi założeniami. Wtedy też większe znaczenie zyskuje sztuka świecka, co prowadzi do zachwiania się gotyku (budowle niektórych katedr ciągną się w nieskończoność, zmienia się światopogląd, przyczyniając się tym samym do powolnych narodzin nowej, bardziej świeckiej sztuki). We Francji tą fazę gotyku zwano flamboyant, w Anglii Perpendicular Style, w Niemczech Spätgotik .

Rozwój sztuki wiązał się początkowo tylko z Francją ( ok. 1140r), pierwszym miejscem jej rozwoju był Ile-de-France, od XIII w. Następnie pojawiła się w Europie Zachodniej( przede wszystkim we Francji oraz Hiszpanii), później w Europie środkowej ( początkowo na Węgrzech, następnie w Czechach oraz Polsce). W okresie najpóźniejszym gotyk zapanował w skrajnych częściach Europy, a Bliskim Wschodzie oraz Cyprze.

Był on stylem kościelnym związanym z wiarą chrześcijańska, a zachwianie się wpływów Kościoła zaowocowało upadkiem jego doktryny. Gotyk wiążemy przede wszystkim ze scholastyką, uznającą jedność świata, kultury, religii, oraz podporządkowanie wszystkiego Bogu. Tak, więc sztuka gotycka była uniwersalna ( w pewnym stadium taka sama dla każdego rejonu w Europie). Wyrażała się ona w języku symboli, schematów, ikonografii. Były one normatywne dla całej Europy( do okresu późnego). Myśl gotyku była realizowana poprzez system symboli, schematów, oraz pewne normatywne typy ikonografii, które były niezmienne dla całej europy.

Niektórzy uważają gotyk za kolejne stadium sztuki romańskiej, jednak różnice między tymi stylami są na tyle znaczne, że nie możemy pozwolić sobie na tak dalece idące uogólnienia. Jedną z głównych cech, która stała się nowatorska dla gotyku był brak nawy poprzecznej lub jej znaczna redukcja ( w początkowej fazie). Kolejnym nowatorskim odkryciem gotyku jest zrównanie wysokości naw bocznych z nawą główną. Warto wspomnieć, że wysokość całej świątynie była nieporównywalnie większa od świątyń romańskich.. Tworzyło to monumentalne i jednoprzestrzenne wnętrza gotyckiej katedry. Uzyskanie takich wrażeń przestrzennych zawdzięczano odkryciu nowatorskich jak na tamte czasy konstrukcji. Niewątpliwe największą rolę odegrało sklepienie krzyżowo-żebrowe, które opierano na kolumnach ( cztery kolumny podpierały jedno przęsło), a nie jak miało to miejsce w przypadku sklepienia kolebkowego czy ostrołukowego(kolebkowego zaostrzonego) na murze. W gotyku zewnętrze ściany pełniły, więc jedynie funkcję osłonową, mur był jedynie wypełnieniem chroniącym od zewnętrza. Rolę konstrukcyjną pełniły tylko filary i przypory. To one przenosiły obciążenia, pochodzące ze sklepienia. Umożliwiło to powiększenie wysokości ścian bocznych ( nie musiały być one już tak masywne i wytrzymałe), a tym samym umieszczenie w nich dużych, wysokich okien. Okna były zakończone ostrym łukiem i sprawiały, że wewnątrz świątynie były niezwykle przestrzenne, jasne, monumentalne. W porównaniu do wnętrza romańskiego, ciemnego, niskiego, gdzie ściany miały grube mury, wnętrze gotyckiej katedry wniosło do architektury zupełnie nowe wartości. Umieszczenie tak dużych okien nie było możliwe, gdyż mur romańskiego kościoła musiał przenieść znaczne obciążenia. Był on, więc bardzo gruby, z małymi okienkami, przestrzeń wewnątrz była znacznie ograniczona ( nie taka, jaką znamy z halowych bazylik gotyku). Gdy w dobie dojrzałego gotyku wysokość oraz szerokość i długość katedr wzrosła jeszcze bardziej ( długość katedr wynosiła często 100 a ich szerokość metrów), potrzebny stał się dodatkowy element przenoszący obciążenia ( nie chciano bowiem pogrubiać murów, ani rezygnować z wysokich okien). Stały się ni przypory zewnętrze. Miały one kształt ostrego łuku, później natomiast ich forma ulegała znacznym przekształceniom i zdobieniom. Gdy kościół miał formę bazyliki, łuki ukrywane były w nawach bocznych, gdy był on zaś jednoprzestrzenny, wychodziły na zewnątrz budowli.

GOTYK FRANCUSKI

Początek gotyku francuskiego, a tym samym gotyku europejskiego miał miejsce w Ile-de-France, gdzie po raz pierwszy skonstruowano sklepienie żebrowe, gdzie obciążenia przenoszą podpory wraz z filarami. Stosowano poprzednio sklepienia kolebkowe oraz żebrowe okazały się nietrwałe. Zaczęto, więc szukać konstrukcji bardziej odpowiedniej.

Jak więc widzimy pierwsza próba zmiany dotychczasowej architektury wiązała się z diametralnie innym podejściem do konstrukcji. Trudno, więc twierdzić, że gotyk był tylko późniejszą fazą sztuki romańskiej, lub jedynie jej kontynuacją. Dzięki wynalezieniu sklepienia krzyżowego można było zastosować w wielkich budynkach sakralnych konstrukcję szkieletową, gdzie mur jest jedynie wypełnieniem między kolumnami lub przyporami, a jego funkcją jest ochrona przed warunkami zewnętrznymi, nie zaś przenoszenie obciążeń, co pozwoliło na umieszczeniu wewnątrz olbrzymich witraży. Katedra gotycka miała być symbolem odbicia porządku wszechświata ( do tego sposobu postrzegania budowli przyczyniła się scholastyka).

Jedną z pierwszych tego typu budowli była katedra Saint Deni. Kościół zbudowano w XII wieku ( budowę rozpoczęto w 1140 roku). Kolejne katedry powstawały w Noyon, Laon, Paryżu oraz Chartres, Beauvais, Amiens. Przykładem typowo francuskiej katedry jest Amiens. Katedra ta powinna być trzy- lub pięcio- (zdarzało się to znacznie rzadziej) nawowa. Jest to bazylika z transeptem, chórem (najczęściej półkolisty), o obejściu , do którego przylegają kaplice. Budowle te miały także zachodnie fasady z dwoma wieżami oraz trzema portalami. Nad portalami, lub portalem środkowym umieszczano rozetę . Układ ściany znajdującej się wewnątrz był najczęściej trójdzielny ( patrząc od dołu tworzyły go; arkady, następnie empory i okna, później między oknami i arkadami umieszczono trioforium).

GOTYK EUROPEJSKI

Gotyk francuski stał się wzorem dla architektury innych państw europejskich. W późniejszym etapie każdy region wprowadził jednak do tego stylu pewne cechy indywidualne. Przykładem jest Anglia , gdzie kompozycja elewacji była horyzontalna, a budowle stały się niezwykle długie, chętnie stosowano także dużą różnorodność sklepień, przeszklenia całych płaszczyzn, transepty były zazwyczaj podwójne. Przykładami najwspanialszych katedr angielskich znaleźć możemy w Cantenbury (kościół powstał po 1174), Lincoln (około 1192),Wells oraz Salisbury. Włochy, które były niezwykle konserwatywne i zamknięte na nowe prądy, gotyk nie zdołał w pełni się rozwinąć. Pojawiały się jedynie elementy gotyckie, między innymi sklepienie żebrowe. Jednym z nielicznych przykładów włoskiej architektury gotyckiej był kościół św. Franciszka w Asyżu.

Najwidoczniej nowe nurty wpłynęły na architekturę florencką. Doskonałymi przykładami są kościoły Maria Novella ( świątynia pochodzi z około 1246 roku) oraz sławna Santa Maria del Fiore. Ta ostatnia posiada trój portalową elewację przednią o charakterze francuskim (znajdują się na niej 3 portale z rozetą umieszczoną nad nimi. Fasada była skierowana na zachód). Kolejnym przykładem katedry o charakterze francuskim jest katedra Santa Croce. Warto także wspomnieć o mediolańskiej katedrze z końca XIV wieku (ona także wzorowała się na budownictwie zachodnim) oraz kościele w Orvieto. Architektura niemiecka cechowała się większa "przysadzistością" budynków. Znacząca rolę odegrały tu przede wszystkim zakony takie jak: cystersi, dominikanie, zakon krzyżacki ( przyczynił się on głównie do powstania klasztorów o charakterze obronnym)

GOTYK W POLSCE

Początki polskiego gotyku przypadają na czasy panowania Kazimierza Wielkiego, a jego rozkwit obserwujemy w budowlach fundowanych przez Jagiellonów. Styl ten jednak zagościł w naszym kraju już w wieku XIII, stawiano wówczas jednak tylko pierwsze budowle, naśladujące zachodnioeuropejski gotyk. W czasie rozkwitu gotyku kierunek ten miał wielu mecenatów. Sztukę popierali duchowni (tak znane osobistości jak Jakub z Sienne czy Jan Długosz), bogatsza szlachta i mieszczenia, oczywiście sam król ( dynastia Jagiellonów). Gdy podobnie jak miało to miejsce w krajach zachodnioeuropejskich, wzrosła pozycja mieszczaństwa, wytworzyli oni swój własny odrębny kierunek. Budowano nie tylko pojedyncze katedry czy budowle, lecz także nastąpił ogromny rozwój miasta takich jak Kraków oraz miasta Małopolski i Śląska. Każdy z obszarów geograficznych wzbogacał architekturę swoimi indywidualnymi elementami. Tak, więc, w Krakowie, Małopolscy w okolicach Śląska stosowano zazwyczaj cegłę (cegła gotycka miała większe gabaryty od stosowanej obecnie). Kamienia używano tutaj jedynie do elementów konstrukcyjnych oraz znajdujących się w obrębie przyziemia budynku. W okresie późniejszym zaczęto powszechniej używać kamienia ( jak Kościół pod Wezwaniem św. Piotra i Pawła w Strzegomiu). W Wielkopolsce oraz rejonach Pomorza używano tylko cegły. Pierwsze budynki gotyckie (ok. XIII wieku) stawiały zakony żebracze. Były one powiązane ze znajdującymi się w pobliżu miastami. Charakterystyczną cechą kościołów, które wznosiły był rzut na planie krzyża. Były to kościoły centralne, wznoszone z cegły. Przykładem tego typu budowli jest kościół Franciszkanów, znajdujący się w Krakowie. Jak wynika z planów budowli była to niegdyś ogromna jednoprzestrzenna hala, o charakterze bazyliki. Obecnie zachowała się jedynie część planowanej budowli. Częściej jednak pojawiały się jednonawowe, lekko wydłużone założenia o prezbiteriach w kształcie prostokąta. Za przykłady mogą służyć min. kościół Dominikanów w Krakowie ( pierwotna bazylika), kościoły w Kończynie oraz Zawichostrzu. Centrum sztuki gotyckiej stał się w pewnym okresie Śląsk. W 1244 roku rozpoczęto prace nad katedrą wrocławską. Był to budynek trójnawowy, bazylikowy, miał dwie wieże w fasadzie i prostokątne prezbiterium ze znajdującym się przy nim ambientem. Znaczące stały się w tym okresie założenia halowe. Przykładem jest trójnawowa budowla w Ziębicach. Występowały oczywiście trójnawowe hale, ale większość szczególnie małych miejscowości preferowała kościoły jednonawowe.

W XIV wieku narodził się system znany jako krakowski filarowo- skarpowym system. Mamy z nim do czynienia przede wszystkim w krakowskich kościołach: Mariackim, św. Katarzyny, Bożego Ciała, oraz katedrze na Wawelu. Katedra wawelska była wzorowana na wrocławskiej. Od wschodu dobudowano, więc Mariacką kaplicę z trójdzielnym sklepieniem. Trójdzielne sklepienia były niezwykle rozpowszechnione w okolicach Śląska. Występuje w katedrze we Wrocławiu. Znamy jednak przykłady jego zastosowania w Małopolscy, min. w Chybicach, Wiślicy. Kościoły te nazywano świątyniami w typie krakowskim.. Były one budowlami bazylikowymi, dwuwiekowymi z trójnawowym korpusem oraz prezbiterium o trójbocznym zamknięciu. Równocześnie budowano kościoły typu halowego ( np. kościół w Sandomierzu, Olkuszu, katedra we Lwowie). Bazylik mogły mieć wieże lub być ich pozbawione. Pojawiały się również sklepienia oparte na wewnętrznym filarze jak w kościele św. Krzyża w Krakowie lub kaplicy dublińskiej. Warto podkreślić, że dużo większe, monumentalne kościoły budowano w Wielkopolsce oraz na Śląsku. Mimo tego kościoły krakowskie miały znacznie bardziej rozbudowane wnętrza. Do wielkich halowych założeń w Wielkopolsce należą miedzy innymi Kościół Świętej Marii Magdaleny na Śląsku, Kościół Bożego Ciała we Wrocławiu, wiele kościołów w Jeleniej Górze, Głogowie, Strzegomiu, Legnicy, Kłodzku. Typowe kościoły halowe to min. Kościół Najświętszej Marii Panny Na Piasku, który znajduje się we Wrocławiu, kościół Św. Krzyża oraz Św. Doroty w Świdnicy. Pojawiały się także budowle, gdzie nie zostało wyodrębniano prezbiterium. Budowle te charakteryzowały się jeszcze bardziej jednoprzestrzennymi wnętrzami. Przykładem bazyliki o dużym, halowy, jednoprzestrzennym wnętrzu jest kościół w Nysie. W Wielkopolsce, gdzie wpływy zostawił zarówno krakowski sposób budowania jak i czynniki śląskie spotkać można halowe i bazylikowe budowle. Sławna katedra w Gnieźnie miała chór zamknięty ze wszystkich stron. Chór ten miał rzut wieloboczny, obejście z ambientem i zdobione skrupulatnie triforia. W XIV wieku rozkwitała architektura Pomorza Zachodniego. Architektura tych ziemiach była monumentalna, miała gładkie fasady, jedną bądź dwie wieże oraz dekorację z ceramiki. Z tego typu architekturą spotykamy się w Kołobrzegu, Szczecinie, Kamieniu Pomorskim, Słupsku oraz Stargardzie. Na Warmi powszechne stały się kościoły wznoszone z cegły. Były to przede wszystkim założenia halowe. Pojawiają się one w Gdańsku, Toruniu, Fromborku. Mamy też do czynienia z bazylikami, które jedynie nieznacznie przypominają budowlę halową. Taki rodzaj świątyni występuje między innymi w Ornecie. Halowe założenie zostało tam ozdobione gotycką attyką. Warto podkreślić, że na Pomorzu ukształtował się także pewien specyficzny rodzaj kościoła, a mianowicie halowy, posiadający jedną wieże i bardzo masywną bryłę. Największym kościołem Pomorza jest Kościół NMP. Katedra ta znajduje się w Gdańsku. Warto zwiedzić usytuowane stosunkowo niedaleko od siebie założenia w Olsztynie, Lidzbarku oraz Barczewie

XV wiek kojarzony jest z rozwojem założeń ceglanych. Z tego okresu pochodzi min. halowy Kościół NMP (Poznań). Podobne budowle spotkać można jednak na terenie Wielkopolski (Świebodzin, Gostyń) oraz w Polsce północnej, jak Biecz (kościół powstał w XVI wieku). Bardzo rzadko mamy do czynienia z gotyckimi założeniami centralnymi o jednym filarze wewnątrz w Polsce, dlatego warto przypomnieć między innymi świątynię w Gosławicach, małopolski Szczepanów (ceglany kościółek, w którym możemy podziwiać ceglane portale). Warto podkreślić, że kamienne portale w budownictwie ceglanym były stosowane również w budynkach świeckich 9 kamienice w Krakowie, Wrocławiu). W schyłkowej fazie gotyku obserwować możemy pojawienie się gotyku na Mazowszu. Świątynie, tu budowane były zazwyczaj ceglany, o halowym, wieżowe o ceglanym wystroju i ścianach zewnętrznych z cegły. Niezwykłe bogactwo tych budowli widoczne było w sieciowych i kryształowych sklepieniach (Ciechanów, Ostrołęka,Kleiczków). W wieku XVI zaczęto wznosić bazyliki o charakterze obronnym (Brochów) pojawiały się także cerkwie (Synkowice). Kwintesencją polskiej architektury sakralnej gotyku jest kościół św. Anny (Wilno). Pojawiają się tu sklepienia kryształowe oraz bardzo rozbudowany detal architektoniczny. Świątynia zaliczana jest do tak zwanego gotyku płomiennego.

Nie tylko katedry, lecz także architektura mieszczańska, świecka zaczyna rozkwitać. Budowane są nowe miasta (plan ściśle wytyczonej szachownicy).W samym środku założenia urbanistycznego znajdować musiał się oczywiście rynek. Miasto otaczano potężnymi murami obronnymi (Kraków). Typowe, wąskie kamieniczki mieszczan pojawiły się w Toruniu oraz Gdańsku. To znakomitych budowli użyteczności publicznej należą przede wszystkim krakowskie sukiennice, ratusze ( min. ratusz krakowski). Po roku 1500 zaprojektowano także w stylu gotyckim krakowskie Collegium Maius. W tym celu połączono poszczególne budynki Akademii Krakowskiej. W tym celu posłużono się dziedzińcem arkadowym.

Gotyckie zamki ( w Dębnie) mają rzuty czworoboczne. Są to rezydencje o charakterze obronnym. Te budowle są jednak zapowiedzią kolejnej epoki (renesansu), gdyż ich symetryczne formy są bliższe odrodzeniu niż gotykowi. W wieku XIV powstawały kamienne i ceglany zamki obronne, takie jak zamek w Bolkowie, czy też Ciechanowie Ich nagromadzenie obserwujemy na Śląsku. Jedynie ruiny pozostały po zamku w Ciechanowie. Ziemia Chełmińska jest największym nagromadzeniem zamków zakonów krzyżackich ( Malbork,, Lidzbark, Kwidzyn).Mamy także wspaniały szlak zamków, obejmujących Smole, Chęciny, Będzin, Olsztyn. Na wschodzie należy pamiętać o zwiedzeniu zamku Kamieńcu Podolskim oraz Chocimiu.

Zachowały się także drewniany obiekty sakralne o dwuspadowych dachach, w których widoczna jest znaczna gotykizacja brył. Należy tu wymienić min.: budowle w Dębnie, Harklowie, Pniowie, Syrenie.

GOTYCKIE MIASTA

Na jego środku ( tuż przy runku) stał kościół ( np. Kościół Mariacki w Krakowie). Naokoło rynku obserwujemy zbudowane obok siebie kamienice. Na rynku umieszczano zazwyczaj budynki użyteczności publicznej, takie jak ratusz, hala handlowa ( w Krakowie Sukiennice).

Plan podzielono rzędami uliczek, które krzyżowały się pod kątem prostym. Działki były prostokątami, między którymi umieszczano ulice obiegające miasto i łączące się z rynkiem, lub też przecznice tych ulic. Jak więc widzimy rynek ( wpłynął na to prostokątny kształt działek mógł być jedynie prostokątem lub kwadratem). Ortogonalna siatka ulic była otoczona masywnymi murami miejskimi, za którymi znajdowała się często fosa i wały ziemne. Kształt murów był zazwyczaj nieregularny i zależał od ukształtowania terenu, na którym było położone miasto. Mur był zazwyczaj około 10 metrowy. Na samej górze miał często blanki (osłona przed strzałami wroga). W murze umieszczano baszty, które były punktami orientacyjno-strategicznymi. Dlatego też sytuowano je zazwyczaj w zbliżonych odległościach. Miały one niekiedy dobudowane wykusze, dzięki czemu można było razić wroga stojąc wyżej, co było łatwiejsze. Z wykuszy wylewano na najeźdźców smołę, wrzątek, a niekiedy nawet bardzo gorące jedzenie. Przez fosę, otaczająca mury miejskie można było dostać się do miasta bramą wjazdową, która była opuszczana specjalnie w tym celu ( most był spuszczany, a następnie podnoszony za pomocą łańcuchów). Gdy pojawiały się informację o ewentualnym spodziewanym zagrożeniu, most był spuszczany.

RZEŹBA I MALARSTWO

Także tutaj przeważały motywy religijne (scholastyka). Przedstawiano scenki ze Starego oraz Nowego testamentu. Charakterystyczną cechą tego malarstwa była niezwykła ekspresja. Dotyczyła ona szczególnie wątków z życia Chrystusa a zwłaszcza męki pańskiej. Pojawiały się często stylizacje. Niestety nie znamy autorów dzieł , gdyż były one w znacznym stopniu anonimowe. Rzeźba wiązało się w początkowej fazie z architekturą, mamy tu do czynienia przede wszystkim z dekoracja i detalem architektonicznym. Detal był przeważnie kuty w kamieniu. Szczególnie nowatorskim osiągnięciem epoki było pojawienie się naturalnej wielkości figur, które sytuowano jako ( zamiast lub przy) kolumny, podpierające portale. Powszechna stała się także rzeźba nagrobne ( baldachimowe zdobienia grobowców, tumby). Polichromie oraz rzeźby wolnostojące występowały jako tak zwane piety (krucyfiksy, Chrystus Bolesny, Matka Opłakująca Syna). Należy także pamiętać o rzeźbie ołtarzowej, często drewnianej (Ołtarz Wita Stworza).

Rozwijała się sztuka witrażu (Chartres, Augsburg). Pojawiały się one w rozetach n fasadach świątyń, w smukłych oknach. Freski, oraz malowidła ścienne spotykamy we Włoszech, rozwijało się malarstwo miniaturowe oraz tablicowe ( ołtarze, trój i więcej skrzydłowe, twórczość malarzy flamandzkich-bosch oraz Memling).

Pojęcia:

Zwornik,- środkowy część arkady bądź żebrowego skrzyżowania. Spajał konstrukcję, często bywał przyozdabiany np. rzeźbieniami

Triforium- okno w budownictwie romańskim oraz gotyckim, nazwy używano także, aby określić przedzielone kolumnadą na trzy(najczęściej)części przeźrocze, które jest zamknięte arkadą,

Empora- balkon, otwarty do wnętrza kościoła, świątyni. Była ona zazwyczaj wsparte na filarach lub specjalnych wspornikach. Warto podkreślić, że w architekturze sakralnej stosowano ją, by zachęcicie większa rzeszę wiernych do uczestnictwa w nabożeństwie lub by wydzielić ludzi o różnych statusach (np.. miejsce dla króla, szlachty na emporze).

Transept- była to poprzeczna nawa, umieszczano ją między korpusem głównej nawy a absydą bądź prezbiterium. Skrzyżowanie to często było akcentowane wieżą lub kopułą. Czasami występowały 2 transepty. W większych założeniach to właśnie transept był jedyną dokończoną częścią katedry, stając się jego nawą (katedra w Sienie kości).

Horyzontalizm- charakterystyczna dla gotyku zasada, polegająca na rozbudowie kompozycji z podkreśleniem jej poziomów

Barbakan(zwany także rondlem)-element średniowiecznej fortyfikacji kamienny lub ceglany (częściej), okrągła budowla z umieszczonymi naokoło strzelnicami. Wewnątrz posiadała dziedziniec. Barbakan był lekko wysunięty poza obrys fortyfikacji, połączony z nimi tak zwaną szyjką. Otaczała go fosa. Aby dostać się z barbakanu do miasta trzeba było przeprawić się przez most zwodzony.