Epoki RenesansBarok to epoki następujące po sobie. Dlatego wiele z ich cech łączą się i odnaleźć możemy w nich także wiele elementów sprzecznych i wykluczających się.

Charakterystyka dwóch epok:

1. RENESANS

Kolebką Renesansu są XIV wieczne Włochy. Daty tej epoki umiejscawia się mniej więcej od wieku XIV do końca wieku XVI.

Człowiek żyjący w epoce renesansu odrzuca wizję że człowiek rodzi się z grzechem pierworodnym. To jaki jest to zawdzięcza wyłącznie swojej własnej woli. Ma także do dyspozycji rozum, i to nim się powinien kierować w swoim życiu.

Wiersze i poematy napisane przez renesansowych humanistów charakteryzują się następującymi cechami:

  • prosty i jasny język
  • brak wyszukanych środków ekspresyjnych
  • klasyczne i niewyszukane środki stylistyczne
  • dobór gatunków z klasyczną zasada decorum

Wszystko to stosowane jest w tym celu by jak najpełniej oddać harmonię, ład i piękno otaczającej i kreowanej przez poetów i artystów rzeczywistości.

Nurty , które odnaleźć możemy w epoce renesansu to przede wszystkim:

  • Antropocentryzm - to nurt i zarazem tendencja filozoficzna, która w centrum wszelkiego zainteresowania umieszcza człowieka.
  • Humanizm- natomiast to ruch umysłowy, powstały we Włoszech. Przejawiał się poprzez powrót do klasycznej łaciny, kultury starożytnej. W humanizmie interesowano się także filozofią, etyką, religią, polityką i poezją.
  • Epikureizm - jest to prąd powstały przez twórcę który nazywał się Epikur. Odstawowym założeniem epikureizmu było zaspokajanie i dążenie do własnego szczęścia. Maksyma epikurejczyków to "carpe diem" - oznaczające chwytaj dzień. Trzeba się radować i cieszyć każdym dniem.
  • Stoicyzm- to drugi obok epikureizmu kierunek filozoficzny. Jego twórca był Zenon z Kition. Podstawowym założeniem jest zachowanie cnoty jako jedynej drogi do szczęścia. Bez względu na wszystko należy zaakceptować zaistniałą sytuację bo nie można swojego losu zmienić. Wzorem ideałem stoika był mędrzec , który żył nie ulegając emocjom.
  • Reformacja - to ruch religijny. Zapoczątkowany został przez Marcina Lutra, który to w wieku XVI nawoływał do konieczności przeprowadzenia reform w Kościele katolickim. Na skutek wybuchu reformacji powstało wiele nowych odłamów religii i wyznań.

W Renesansie człowiek był w centrum całego zainteresowania. Uważano, że człowiek jest w stanie poznać wszystko. Humaniści odrzucali także, fakt iż człowiek rodzi się naznaczony grzechem pierworodnym. Człowiek jest osobą, która ma wolna wolę. To co robi zależy właśnie od jego woli a w życiu winien kierować się rozumem.

Dzieła literackie pisane w renesansie były prostym i klasycznym językiem. Wyrażano je w sposób jak najbardziej prosty i klarowny. Czerpano z antyku. Stosowane środki i gatunki stylistyczne musiały być dostosowywane zgodnie z obowiązującą zasadą decorum. Oddają w ten sposób ideał i prawdziwość życia człowieka renesansu.

Najciekawsze cytaty pochodzące z utworów renesansowych napisanych przez Jana Kochanowskiego.

Jan Kochanowski :

"... Nie porzucaj nadzieje,

Jakoć się kolwiek dzieje:

Bo nie już słońce zachodzi,

A po złej chwili piękny dzień przychodzi. ..."

("Pieśni" II, 9, w. 1 - 4 )

" Serce roście patrząc na te czasy ! "

2. BAROK:

Barok w Polsce możemy podzielić na następujące okresy:

  • Barok wczesny daty to lata 1580-1620 nastąpił w nich rozkwit literatury nurtu metafizycznego.
  • Barok dojrzały od roku 1620-1680 przewaga literatury sarmackiej i dworskiej
  • Barok schyłkowy od 1680-1740 jest to okres upadku całej niemal kultury, czasy panowania Sasów.

Tło historyczne w kraju i w Europie:

We Francji panuje absolutyzm oświecony, w Anglii rządzi burżuazja. Ustrój w Polsce to demokracja szlachecka.

Wiek XVII jest to okres nieustannych wojen, które prowadzi Polska ze swoimi sąsiadami.

Wojny prowadzono między innymi z Rosją, Tatarami, Turkami i ze Szwecją. Oprócz wojen z sąsiadami państwo osłabiają konflikty wewnątrz państwa. Ostatnia pamiętna data to rok 1683 w którym to po raz ostatni Rzeczpospolita Szlachecka odniosła sukces.

Ustrój jaki panował w państwie to rządy szlachty. Za jej sprawą kryzys dopada także parlament. Obowiązująca zasada liberum veto pozwalała na zrywanie obrad sejmu. Po raz pierwszy dokonano tego w roku 1652.

Gospodarka oparta na pańszczyźnie chłopów.

W Baroku świat jawi się już inaczej. Najbardziej oddające i odzwierciedlające cechy baroku są dzieła napisane przez Mikołaja Sępa Szarzyńskiego. Świat kreowany przez tego poetę jest zawikłany, mroczny. Walczą w nim wartości dobre ze złymi. Najczęściej poruszanym motywem jest wieczność i przemijanie.

Człowiek nie żyje już w harmonii ze sobą ani ze światem. Cechą człowieka jest fakt iż skłonny jest popełniać grzechy. Mimo iż rozpoznaje zło jakie panuje na świecie, nie potrafi jednak kroczyć tą drogą. Tylko często z niej zbacza. Toczy walkę między tym co ziemskie- materialne, a tym co wieczne- duchowe.

Dzieła literackie są pełne dynamiki , zdania są zawikłane, szyk jest przestawny.

Stosowano wiele metafor, epitetów i wyszukanych porównań. Tu także język odzwierciedla panujące w rzeczywistości problemy i konflikty z jakim próbuje uporać się człowiek.

Barok w Europie przypada na rok około 1590. Jest to data Soboru Trydenckiego. W Polsce data początkową jest rok 1764. Data elekcji Stanisława Poniatowskiego na króla Polski.

Reformy Soboru trydenckiego dotyczące sztuki sakralnej. Zmiany sztuki skromnej, bladej, na sztukę wzruszającą szokującą. Sobór trydencki był odpowiedzią na sytuację wyznaniową. Miała ona zachęcić doi głębszej wiary.

Barok - jest to nazwa określająca epokę. Barok określano zepsuciem, brakiem dobrego smaku, a także brakiem gustu. Zarzuty inne wobec baroku to także porzucenie stylu klasycystycznego, i tworzenie i powstawanie nowych i innych form. Ponad to barok uchodził za coś nowego i niezwykle rzadkiego. Stad też wywodzi się jego nazwa.

Nazwa ta zaczerpnięta została z języka portugalskiego oznaczała bardzo cenną i rzadką perłę, która charakteryzowała się nieregularnymi kształtami.

Charakterystyka stylu i modelu życia panujący w baroku:

Człowiek epoki baroku czuł się że żyje w świecie nietrwałym- ale wierzył że istnieje życie wieczne to które jest po śmierci. . Wszystko co go otacza podlega zmianie, ruchowi. Musiał zatem człowiek znaleźć swoje miejsce w tym świecie. Dlatego też często mówimy że czuł się on rozdarty, samotny.

Te niepokoje odbiły się w sztuce i literaturze. Dlatego też żyjąc w epoce baroku, musiał człowiek przyjąć konkretną postawę.

Jeśli chodzi o postawę i model życia wedle który mógł wybrać człowiek żyjący w baroku to mógł wybierać z pośród dwóch stylów:

Styl pierwszy to człowiek który zafascynowany jest tym co ziemskie piękne ale jest to nietrwałe.

Styl drugi to kierowanie się w życiu wartościami nadrzędnymi. Wartości te są stałe wieczne i nieprzemijalne. Prowadzą człowieka ku Bogu, zapewniają mu zbawienie.

Analiza sytuacji panującej w Polsce w epoce baroku:

Drugim największym państwem w Europie jest Polska. W naszym kraju panuje wzór rycerza z kresów. Zacięcie ceni i broni swojego terytorium, a także ciągle chce podbijać nowe tereny.

W tamtym okresie zwykło się mówić i określać Polskę jako przedmurze chrześcijaństwa. Dlatego , że jej najbliższym sąsiadem była pogańska Turcja, Tatarzy i prawosławna Rosja. Niestety przyczyniło się to do konfliktów. Spowodowane to było uciskiem i wyzyskiem prawosławnych chłopów przez szlachtę polską. Ponad to nastąpiły ogromne konflikty wewnątrz szlachty , powodowane były one zróżnicowaniem majątkowym.

W Polsce obowiązywały dwa wzory kultury i literatury:

Pierwszy z nich to model ziemiański:

Model ziemiański przyjmowany był przez szlachtę która wolała wieść spokojne życie na wsi, obok przyrody. Kultywowała ona pamięć narodowa i szacunek do pamiątek narodowych.

Twórcy z tego nurtu to Wacław Potocki, Jan Chryzostom Pasek i Zbigniew Morsztyn.

-Drugim nurtem obok nurtu ziemiańskiego był nurt dworski. Obejmował on magnaterię, która bardzo wiele przejmowała ze stylu europejskich. Mieszkali oni w dworkach. Twórcy to : Jan Andrzej Morsztyn i Daniel Naborowski.

Bardzo ważnym zjawiskiem był sarmatyzm. Była to świadomość że Sarmaci mają wspólne korzenie. To był argument jednoczący szlachtę.

Jeśli chodzi o przodków to Sarmaci wywodzili się od starożytnego plemienia irańskiego. Charakteryzowali się ogromną walecznością, męstwem i odwagą. Nasza szlachta wieku XVII uważała właśnie ich za swoich przodków a siebie za ich potomków.

Reasumując:

Sytuacja polityczna w naszym kraju to przede wszystkim wiele wojen, a także grabienie przez magnatów wszelkich dóbr i próba osłabienia władzy króla.

Barok jest to kierunek w kulturze europejskiej. Epoka ta rozpoczęła się około XVII. Koniec przypada na pierwszą połowę XVIII wieku.

Kolebka baroku były Włoszechy . Swoim zasięgiem objął także niektóre kraje Ameryki Łacińskiej.

Samo słowo barok pierwotnie oznaczało nieregularności i dziwactwa w sztuce.

W estetyce pojawił się w połowie XIX wieku. Użyli go J. Burckhardt i W. Lübke na określenie zwyrodniałego stylu renesansowego.

Rehabilitacja baroku dokonała się w pracy pt. "Renaissance und Barock 1888, wyd. 5 1961" autorstwa C. Gurlitta i H. Wölfflina.

Porębowicz w monografii o J.A. Morsztynie użył nazwy barok do określenia stylu literackiego.

Po raz pierwszy o baroku jako epoce napisał B. Croce. Uważał cechy barokowe za sprzeczne z artyzmem.

Badania i analizy tak szerokiego pojęcia jakim jest bez wątpienia barok udowadniają i wskazują na różnorakie związki. Są to zarówno związki sztuki , literatury z innych dziedzinach sztuki, ale także z myślą społeczną. Te wszystkie związki są wynikiem odmiennego charakteru epoki w różnych narodach i kulturach.

Problematyką baroku w krajach słowiańskich zajmowali się E. Angyal i D. Čiževsky .

Badacz A. Hauser wyróżnił następujące rodzaje baroku:

  • barok dworsko-katolicki
  • mieszczańsko-protestancki
  • pierwszy sensualistyczny inna nazwa monumentalno-dekoratorski
  • drugi klasycystyczny ten rozwijał się głównie we Francji

Kultura baroku ukształtowana została w okresie sporów religijnych. Zaliczyć możemy do nich dwa najważniejsze reformację i kontrreformację. Ponad to poruszano inne kwestie między innymi teologiczne. (problem stosunku Biblii do nauki, jansenizm, gallikanizm). Ważne były też kwestie filozoficzne (krytyka filozofii klasycznej i scholastyki w imię subiektywizmu i sceptycyzmu).

W epoce tej miały także miejsce próby tworzenia syntezy wiedzy , duża zasługa należy się tu rozwojowi nauk przyrodniczych. W naukach tych najistotniejsze stawały się pojęcia nieskończoności i skończoności.(Kartezjusz)

W dziedzinie teologii w dalszym ciągu zajmowano się zagadnieniem łaski, wolnej woli i predestynacji.

Religijnym wyrazem baroku stała się tak zwana "pobożność barokowa". Jej cechy to uczuciowość tryumfalizm, moralizatorstwo i przewaga obrzędu liturgicznego nad refleksją wokół głównych prawd wiary.

Najwybitniejsi twórcy to :

Jan Andrzej Morsztyn, Daniel Naborowski, Wacława Potocki, Jan Chryzostom Pasek.

Obie te epoki (renesans i barok) mają drobne elementy wspólne gdyż barok jest następstwem renesansu. Natomiast przy głębszej analizie ocenimy barok jako epokę niepokoju i pytań o własne miejsce w świecie , pełną pytań egzystencjalnych. Natomiast renesans jawi się nam jako epoka pełna spokoju, ładu i harmonii, sięgająca do korzeni i kultury starożytnej.

W podsumowaniu zestawiam najbardziej charakterystyczne cechy tych dwóch epok.

Zestawienie cech Baroku i Renesansu:

Te dwie epoki mają kilka drobnych elementów wspólnych. Jednak słuszna jest teza , że epoki te są przeciwstawne, dlatego o baroku mówimy , że panuje w nim niepokój a w renesansie jest spokój i wszechobecna harmonia.