Uczucie miłości opisywane było we wszystkich epokach literackich. Tego tematu nie uniknęli także pozytywiści, choć wydawać by się mogło, że to epoka wyrzekająca się wszelkich emocji i skoncentrowana na rzeczywistości, logiczna. Utwory pozytywistyczne, również te historyczne, opisują różne oblicza miłości. Uczucie to było różnie definiowane i przedstawiane. Raz jest budujące, a innym razem niszczy i jest źródłem lęku. Podobnie odmienne są okoliczności, w jakich rodzi się, później rozwija każde uczucie.

Miłość może być przyczyną przemiany bohatera, jak opisał to w "Potopie" Henryk Sienkiewicz. Andrzej Kmicic z awanturnika, hulaki i lekkoducha zmienia się w godnego naśladowania patriotę. Tę przemianę bohatera można tłumaczyć uczuciem do Oleński. Zmiana postępowania jest dla Kmicica jedynym kluczem do serca szlachcianki. Miłość okazuje się na tyle silna, że pokona nawet niesprzyjający los. Andrzej, by potwierdzić swą odwagę, ale też oczyścić honor walczy w obronie ojczyzny. Mocą, która go prowadzi jest miłość do Oleński. Miłość staje się natchnieniem, motorem działań i chroniącym talizmanem. Uczucie pobudza najszlachetniejsze cech charakteru Kmicica, jak odwaga, patriotyzm, poświecenie.

Problem miłości pojawia się również w powieści Bolesława Prusa "Lalka". Główny bohater Stanisław Wokulski opanowany jest przez miłość do Izabeli Łęckiej. Jednak to uczucie nie wróży niczego dobrego. Przede wszystkim wybranka serca reaguje obojętnie na Wokulskiego, zupełnie nie jest nim zainteresowana i czerpie satysfakcję, widząc jego cierpienie. Prus opisał oraz poddał analizie miłość niszczącą. Uczucie to nie uskrzydla bohatera, ale każe mu wyzbyć się romantycznych wyobrażeń i brutalnie sprowadza na ziemie. Miłość ta rujnuje Stacha psychicznie, bo stanowi źródło jego niekończących się rozterek, ale też doprowadza jego kapitał do znacznego uszczuplenia. Uczucie do Izabeli staje się obsesja, jakimś rodzajem fatum, przed którym bohater w żaden sposób nie może uciec. Ostatecznie staje się głównym powodem jego klęski.

Temat miłości wprowadziła też do swej powieści Eliza Orzeszkowa. Uczucie opisane w "Nad Niemnem" dotyczy dwojga bohaterów: Jana Bohatyrowicza i Justyny Orzelskiej, ale mowa tez jest o miłości Anzelma i Marty. Miłość do Justyny w jakimś sensie konkuruje w sercu Janka Bohatyrowicza z jego uwielbieniem dla pracy. W tym przypadku opisane uczucie ma charakter pozytywny, budujący. Miłość przemienia Justynę, ale też dodaje radości życia i pewności siebie Jankowi. Zyskał kobietę, która choć nie wychowała się w zaścianku i nie znała specyfiki pracy gospodarskiej, to chętnie uczyła się i towarzyszyła swemu ukochanemu.

Na tych trzech przykładach zaczerpniętych z pozytywistycznej prozy dostrzec można, jak odmienne odcienie może mieć miłość. Raz buduje, jak w przypadku Kmicica i Janka Bohatyrowicza, a innym razem przemienia życie bohatera w piekło i niweczy jego plany. Za każdym razem jest zaborcza i wymagająca, a bohaterowie nie znajdują sił, by się jej oprzeć, by walczyć z nią. Zatem miłość to uczucie nierozerwalnie związane z ludzką egzystencją i jesteśmy w pewnym sensie na nią skazani, bo uczucie to został wpisane w naturę człowieka.