Niektórzy przywiązywanie wagi do snów uznają za nieracjonalne i wspierając się nauką tłumaczą przyczyny pojawiania się marzeń sennych w naszej podświadomości. Inni wręcz przeciwnie, świat snów chętnie zgłębiają, wertują senniki, by doszukać się znaczeń nocnych widzeń lub na podstawie snów badają własną psychikę. W literaturze motyw snu ma spore znaczenie. Bohaterowie, którzy śnią, nigdy nie otrzymują sennego przekazu bezzasadnie.

Motyw snu w literaturze antyku

Czy to kultura pogańska, czy chrześcijańska, mitologie pełne są historii o bohaterach śniących i - co bardzo uderzające - nigdy nie są to sny, które można by ignorować. Bardzo często służą one przekazaniu jakiejś prawdy o przyszłości. Bohaterowie otrzymują sny zawsze przyczyn z kluczowych dla nich osobiście, a czasem nie tylko dla nich - w grę mogą wchodzić losy całych narodów.

- Biblia- sen faraona, który pozwolił uratować naród egipski przed głodem, traktował o siedmiu krowach tłustych pożartych przez chude oraz o siedmiu zbożach. Wizjoner, który potrafił sen wytłumaczyć jako przepowiednię lat obfitości, po których przyjdą lata głodu, Józef, z pochodzenia Żyd, zyskał sobie wielką wdzięczność mądrego władcy, który nie zlekceważył sennego ostrzeżenia. 

Zgubę i rozpad potężnego Babilonu przepowiedział z kolei prorok Daniel, również na podstawie snu władcy, tym razem Nabuchodonozora. W Nowym Testamencie narzeczony Marii, Józef, w chwili, gdy trzeba było podjąć ważną życiową decyzję, wahał się, nie będąc pewnym, co czynić; Maria miała urodzić dziecko, nie jego. Dzięki zesłanemu przez Boga snowi, Józef upewnia się, że jego narzeczona była kobietą czystą, a jego życiową misją będzie danie ochrony jej i noszonemu przez nią synowi.

- Mitologia grecka - chyba z większością mitologicznych bohaterów związane były sny prorocze, które zdradzały prawdy na temat ich losu jeszcze nim się urodzili. Edyp, Achilles, Parys - to tylko wybrani z nich. Na postawie ich losów można jednakże zobaczyć, że sny w mitologii greckiej były pierwszą projekcją tego, czym jest fatum w życiu bohaterów. 

Złowrogie widzenia senne nie są ignorowane. Ale w przeciwieństwie do, np. biblijnego snu faraona, spełnieniu przepowiedni ze snu mitologicznego nie da się zapobiec, ani złagodzić jej drastyczności. Wszelkie zaś próby ludzi, by to się udało, kończą się niepowodzeniem, co szczególnie uderza w przypadku Edypa. Można zatem orzec, że sny w mitologii, to z reguły zapowiedź nieszczęścia, nie ostrzeżenie.

Motyw snu w literaturze renesansu - Jan Kochanowski, Szekspir

Znane są dwa utwory Kochanowskiego dotyczące tematu snu. Jeden z nich to fraszka Do snu, w której poeta pisze o śnie jak o przyjacielu, który pozwala oswoić się z myślą o śmierci, przenosząc ducha człowieka w rzeczywistość pozaziemską. Najbardziej jednak pamięta się o Trenie XIX, który znany jest również pod tytułem Sen. 

Opowiada on o tym, jak po dramatycznie przeżytej śmierci Córki, to sen właśnie niesie poecie mądrość i ukojenie. Matka wraz z małą Urszulą, gani go za zbytnią boleść i uczy tego, co jest uniwersalnym dla wszelkich dramatycznych przeżyć przesłaniem: czas leczy rany, nawet te najgorsze. Dopiero to przesłanie, zyskane dzięki snowi właśnie, jest w stanie uspokoić podmiot liryczny, którego rozpacz w poprzednich utworach z cyklu sięgała aż po zwątpienie w Boga, sens życia i bycia w nim prawym człowiekiem.

Zupełnie inną funkcję snu możemy zaobserwować w Śnie nocy letniejSzekspira. To zasypiając bohaterowie zyskują szansę na odczucie działania świata na jawie niemożliwego do spotkania; elfy mieszają się w ich sprawy, decydują o zdarzeniach. Sen jest zatem szansą na spotkanie się świata realnego z fantastycznym. 

Osobną kategorią jednak będą koszmary senne. Skoro we śnie mają do bohaterów przystęp siły nadnaturalne, które są zupełnie nieszkodliwe, a nawet przyjazne, nocą również zadziałają te siły, które są odpychane za dnia, a ich wołanie się zagłusza. W przypadku żony głównego bohatera z dramatu Makbetbędą to wyrzuty sumienia wywołane popełnioną zbrodnią. 

Bohaterka może czynić wrażenie bezdusznej zbrodniarki, której takie słabości się nie imają - jednakże sen czyni ją bezbronną. Nie może udawać. I to koszmary senne właśnie powiodą ją ku samobójstwu.

Motyw snu w literaturze romantyzmu

Romantyzm jest epoką, w której szczególne znaczenie przypisuje się snom. Wedle ówczesnego światopoglądu poznawczego, to we śnie właśnie możemy przekonać się o tym, czym są prawdy objawione, zrozumieć istotę rzeczy i pojąć, czym jest kontakt z zaświatami. Nieprzypadkowo bohaterka RomantycznościMickiewicza śniąc na jawie spotyka ducha swego zmarłego kochanka. 

Szczególnie jednak uderza motyw snu w Dziadach, cz. III, kiedy to obserwujemy w Prologuosamotnionego w pogrążonej w nocnych ciemnościach celi więziennej. Zrozpaczony swym odosobnieniem i izolacją więzień, jest bliski utraty ducha i upadku. Ale zasypia. A za każdym razem, gdy śpi - przystępują do niego duchy. Reprezentują one dwie siły - dobra i zła. Siły zła, te z piekła rodem, starają się dalej pociągnąć bohatera w poczucie rezygnacji i beznadziei. Siły dobra, starają się ukazać mu sens jego osamotnienia, cel, dla którego spadł na niego taki los, krzepią. 

Ta walka o duszę bohatera zwana psychomachią, nie dokonałaby się, gdyby nie sen. Ale śni nie tylko główny bohater. Snu podobnego temu, o którym pisał w swej fraszce Kochanowski, doświadcza ksiądz Piotr, najbardziej pozytywna z postaci dramatu. To sen, w którym dusza bohatera zostaje wzięta do raju, by mogła nacieszyć się bliskością Boga, przedsmakiem tego, co czeka szlachetnego bohatera po śmierci. 

Koszmar senny jest zaś udziałem Senatora, do którego - odwrotnie niż do księdza Piotra - przystępują siły szatańskie, które we śnie mają zamiar zadręczyć jego duszę, choć na tyle oszczędnie, by go zbyt nie przerazić. Nie może bowiem być większej straty dla szatana niż utrata śmiertelnika, który w efekcie zbyt wyrazistych snów, mógłby zechcieć się poprawić i zasłużyć jednak na inną stronę zaświatów.

Motyw snu w literaturze realistycznej

Wiek XIX był czasem, który snem interesował się wieloaspektowo. Gdy minął czas romantyków, nadeszli realiści, którzy spojrzeli na sen przez pryzmat nauki. Czołowy interpretator funkcji marzeń sennych, Zygmunt Freud, upatrywał w nich dojścia do głosu podświadomości, dążeń, pragnień, fascynacji, które człowiek na jawie kryje. 

Kompleksy, przykre doświadczenia, lęki - tego wszystkiego można dopatrywać się w snach, które poznajemy dzięki bohaterom Lalki. O ile sen Izabeli Łęckiej o Wokulskim będzie odbiciem jej lęku związanego z bohaterem, który w jej poczuciu ją osacza (jawi się on w jej śnie jak demoniczny potwór), o tyle sen Rzeckiego będzie wyrazem lęku o Wokulskiego w związku z panną Izabelą właśnie (Rzecki śni, że jego przyjaciel wyskakuje przez okno za panną Łęcką, która ma skrzydła - Wokulski nie, zatem skazany jest na śmierć). 

Bohaterów Zbrodni i karyzaś, niezależnie od deklarowanego na zimno nihilizmu, wyrzuty sumienia dręczą niby Szekspirowską Lady Makbet - we śnie. To ukazuje rozdźwięk między udawanym wzniesieniem się ponad moralność zwykłych ludzi, a rzeczywistą naturą Raskolnikowa i Swidrygajłowa.

Motyw snu w literaturze onirystycznej

Pewien typ utworów, opisujących pozornie następujące zwykłego dnia wydarzenia z życia swych bohaterów, gromadzi w fabule szereg tak absurdalnych zdarzeń, że trudno mówić tu o ocenianiu ich w perspektywie realistycznej. Oniryzm, czyli kreowanie rzeczywistości na kształt marzenia sennego, spotkamy zarówno w ProcesieFranza Kafki, FerdydurkeWitolda Gombrowicza czy w Sklepach cynamonowychBrunona Schulza. 

Warto zauważyć, że wszystkich wymienionych bohaterów charakteryzuje brak miejsca dla siebie w rzeczywistym świecie, w niektórych wypadkach nawet asekuranctwo związane z programowym niejako wyrzeczeniem się dorosłości. 

Nic dziwnego, że świat wokół nich nagle przybiera kształt snu, niekiedy mrocznego (szczególnie w przypadku Józefa K., bohatera Kafki), niekiedy głównie absurdalnego (jak u Józia z Ferdydurke), czasem w szczególnie odrealniony sposób pięknego (jak u bohatera Brunona Schulza).