Marność nad marnościami - znaczenie

Vanitas vanitatum et omnia vanitas – łacińskie zdanie pochodzące z Księgi Koheleta, jednej z biblijnych ksiąg Starego Testamentu, zaliczanej do tzw. ksiąg dydaktycznych. W tłumaczeniu na język polski oznacza ono: „marność nad marnościami – wszystko marność”.

 Historia Księgi Koheleta

Księga powstała ok. III w. p.n.e., a jej autorem jest Kohelet. Słowo to jest hebrajskim określeniem mędrca przemawiającego do zgromadzonych ludzi - w grece funkcja ta występowała pod nazwą „Ekklesiastes” (Eklezjastes).  Niegdyś uważano, że księgę tę napisał król Salomon (w pierwszym zdaniu autor przedstawia się jako syn króla Dawida),  najprawdopodobniej był to jednak nieznany dziś z imienia człowiek.

 Marność nad marnościami i wszystko marność – treść Księgi i jej przesłanie

Treść Księgi stanowią rozważania autora nad ludzkim losem i przemijającym życiem. Narrator zauważa, że w naturze wszystko przemija, a następnie wciąż powraca w niekończącym się cyklu. Pisze on m.in.:

„Pokolenie przychodzi i pokolenie odchodzi,  a ziemia trwa po wszystkie czasy.  Słońce wschodzi i zachodzi,  i na miejsce swoje spieszy z powrotem,  i znowu tam wschodzi.  Ku południowi ciągnąc  i ku północy wracając,  kolistą drogą wieje wiatr  i znowu wraca na drogę swojego krążenia”.

Narrator rozważa też, że nic na Ziemi nie jest trwałe, nic nie ma absolutnej wartości. Rzeczy takie jak wiedza i mądrość również są ulotne, wprawdzie są czymś dobrym, lepszym niż głupota, ale i tak nie zapewniają szczęśliwości i spełnienia. Pisze on: „«Jaki los głupca, taki i mój będzie. I po cóż więc nabyłem tyle mądrości?» Rzekłem przeto w sercu, że i to jest marność”. Tym bardziej nietrwałe i nieważne są: bogactwo, pogoń za przyjemnościami, władza i sława. Posiadanie jakichkolwiek dóbr doczesnych w kontekście nieuniknionej śmierci to wyłącznie, jak zapewnia narrator: „marność i pogoń za wiatrem! Z niczego nie ma pożytku pod słońcem”. Wysunięty zostaje oczywisty wniosek, że wszystkich ludzi, dobrych i złych, bogatych i biednych, mądrych i głupich, spotka ten sam los.

Przesłanie dotyczące ziemskiego istnienia, wyrażone w słowach „marność nad marnościami”, nie oznacza jednak konieczności odwrócenia się od wszystkiego. Autor wskazuje jedynie, by nie zatracać się w dążeniu do posiadania bogactw i zapewniania sobie przyjemności w oparciu o władzę czy rzeczy materialne. Wskazuje on, że każdy powinien oprzeć się na Bogu – jedynej wiecznej, niezmiennej Istocie, o absolutnej mądrości – i żyć według jego praw, ciesząc się tym, co się ma i za to dziękując.

Przesłaniem Księgi jest wezwanie do umiaru i rozsądnego życia, w którym jest miejsce zarówno na radość, jak i na smutek. Każdy ma dane jedno, krótkie życie i powinien przeżyć je jak najlepiej. Powinien dążyć do radości, pamiętając o Bogu, poza którym wszystko jest tymczasowe i nietrwałe.

Księga, która rozpoczyna się słowami „marność nad marnościami – wszystko marność”,  kończy się apelem do każdego z ludzi: „Boga się bój i przykazań Jego przestrzegaj, bo cały w tym człowiek!” 

Motyw „vanitas vanitatum” występował często w literaturze Nawiązywali do niego m.in. Jan Kochanowski w epoce renesansu, czy Daniel Naborowski w epoce baroku.