1. Poemat heroikomiczny - opisz jego cechy (na wybranym przykładzie).
    • Poemat heroikomiczny powstał z połączenia cech poematu heroicznego, czyli eposu, oraz poematu komicznego, poruszającego błahą tematykę, często zawierającego satyryczny wydźwięk. Poemat heroikomiczny przedstawia więc dzieje bohaterów zabawnych. Ich dzieje parodiują eposy rycerskie, naśladując je w komiczny sposób. Źródłem humoru w poemacie heroikomicznym jest najczęściej połączenie powagi problemów z małością bohaterów. Ignacy Krasicki w Monachomachii używa stylu patetycznego, wzniosłego, opisując sprawy komiczne, niewiele znaczące. Efekt komiczny wywołuje już samo określenie "wojnę domową, śpiewem, wojnę mnichowską", użyte w celu opisania bijatyki pomiędzy mnichami. Owa bijatyka jest opisana stylem poważnym, przy użyciu m.in. porównań homeryckich. Podsumowując: cechy poematu heroikomicznego na podstawie Monachomachii Ignacego Krasickiego to:
        • plastyczne, wyraziste przedstawienie postaci oraz sytuacji (dynamiczny i obrazowy opis bójki zakonników)
        • dowcipne, humorystyczne podejście do opisywanych spraw
        • ironia, która "bez żółci łaje, przystojnie nie dąsa" (czyli ironia zabawna i pogodna, nie posługująca się złośliwościami ani sarkazmem)
        • lapidarny, zwięzły język
        • uniwersalne sentencje, na przykład: "Nie wszystko złoto, co się świeci z góry", "Prawdziwa cnota krytyk się nie boi", "Zewnętrzna postać nie czyni natury", "I śmiech niekiedy może być nauką, / Kiedy się z przywar, nie z osób natrząsa".
        • użycie kunsztownej strofy (w przypadku Monachomachii jest to oktawa z charakterystycznym układem rymów: ab, ab, ab, cc)
  1. Wyjaśnij sens podanych frazeologizmów:
    • pięta Achillesowa - słaba strona
    • zbrodnia Kainowa - bratobójstwo
    • Sodoma i Gomora - brak moralnych zasad, rozwiązłość
    • puszka Pandory - przyczyna nieszczęścia
    • róg obfitości - źródło dobrobytu
    • Syzyfowe prace - praca bez sensu, nie mająca szans powodzenia
  1. Cechy stylu urzędowego i naukowego.
    • Styl urzędowy opiera się na obfitości przydatnych formuł, często wzorowanych na językach obcych (zwłaszcza niemieckim). Typowe dla tego stylu jest posługiwanie się w wypowiedziach stroną bierną (np. prezydent jest zobowiązany…) oraz nie-osobowymi konstrukcjami (zabronione jest…). Często w wypowiedziach stylu urzędowego pojawiają się frazeologizmy zapożyczone z różnych dziedzin życia, przede wszystkim ekonomii oraz prawa.
    • Styl naukowy cechuje przede wszystkim precyzja w sformułowaniu wypowiedzi. Styl ten jest jasny i w dokładny sposób ma przedstawiać rzeczywistość. W wypowiedziach pojawiają się najczęściej jednoznaczne i abstrakcyjne słowa, natomiast nie pojawiają się wyrazy emocjonalnie zabarwione. Nie używa się również rozbudowanej synonimiki, ponieważ mogłaby ona utrudnić zrozumienie wypowiedzi. Terminologia ma w wypowiedziach naukowych duży udział. Pojawiają się neologizmy, brak w nim natomiast archaizmów czy dialektyzmów. Często pojawiają się wyrazy obce bądź zapożyczone, co wiąże się z ponadnarodowym charakterem nauki. W wypowiedzi często pojawiają się zdania wielokrotnie złożone jako wyraz intelektualizmu wypowiedzi. Często pojawiają się wyrażenia, które podkreślają spoistość wypowiedzi: po pierwsze, po drugie, z tego wynika, itd.
  1. Renesans - nazwa epoki, główne pojęcia
    • Renesans, inaczej odrodzenie, jest nazwą epoki trwającej od wieku XIV do XVII (w różnych krajach różna rozpiętość czasowa). Nazwa renesansu pochodzi od francuskiego słowa renaissance, oznaczającego "odrodzenie". Nazwy tej użył już w XVI wieku Georgio Vassari, pisząc dzieło o sztuce renesansu, pojęcie utrwaliło się jednak dopiero w XIII wieku dzięki francuskim encyklopedystom. Jako historycznoliteracki termin pojawiło się dopiero w XIX wieku, uczeni określili tym terminem odrodzenie antycznej literatury i odnowienie studiów nad starożytnością, które miały miejsce w czasach, kiedy panował francuski władca Franciszek I (1515-1547). Określenie na stałe weszło do języka dzięki dziełu J. Burckhardta pt. Kultura odrodzenia we Włoszech, wydanemu w roku 1860. W świetle tego utworu odrodzenie stanowiło początek ery nowożytnej
    • Humanizm - dziś oznacza główny prąd umysłowy renesansu, kierujący zainteresowania na człowieka i jego życie. Pojęcie to wywodzi się od łacińskiego słowa humanista, oznaczającego wychowanie, oświecenie. Humanizm przyjęto w XV oraz XVI wieku w Europie. Głównym hasłem humanistów włoskich było ad fontes - do źródeł. Humaniści starali się poznać właściwe znaczenia antycznych tekstów literackich, a interesowało ich ludzkie życie ze wszystkimi jego aspektami. Korzenie humanizmu sięgają do reformy edukacji we Włoszech, kiedy to zreformowano klasyczną strukturę nauczania. Dla humanistów wszystko to, co stworzył człowiek antyku było ideałem i wzorem do naśladowania.
    • Reformacja to wielki ruch religijny i kulturalny w XVI wieku. Reformacja miała na celu reformę chrześcijaństwa, którą w XVI wieku podjęli ludzie rozmaitych wyznań i poglądów. Doprowadziła w efekcie do powstania nowych kościołów chrześcijańskich. Kulminacja działań reformacyjnych nastąpiła na początku XVI wieku, kiedy to Marcin Luter w roku 1517 wywiesił na drzwiach katedry w Wittenberdze 95 tez, w których dokonywał przewartościowania nauki katolickiej, opierając się na swoim rozumieniu Biblii. Według Lutra istniały trzy podstawowe zasady reformacji: "tylko wiara, tylko łaska, tylko Pismo". Luter po lekturze Biblii doszedł do wniosku, że zbawia tylko wiara, a nie uczynki, zwłaszcza kupowane za pieniądze odpusty. Pismo Święte stało się jedynym źródłem wiary. Doszło do ukształtowania różnych odłamów wiary katolickiej: oprócz luteranizmu, były to kalwinizm, anglikanizmarianizm. Kalwini głosili tezę o zbawieniu bez udziału woli człowieka. Wszelkie starania człowieka na ziemi o zbawienie nie mają sensu, bo Bóg przewidział dla każdego jego los. Ten pogląd nazywamy predestynacją. Wszystkie działania reformacyjne skupiały się na redukcji obrzędowości i kultu religijnego.
  1. Iliada Homera i cechy epopei na jej przykładzie.
    • Iliada Homera opisuje ostatnie czterdzieści dni wojny trojańskiej, trwającej wcześniej dziesięć lat. Akcję rozpoczyna epizod dotyczący sporu Achillesa i Agamemnona o brankę, zakończony buntem Achillesa i odmową dalszego udziału w wojnie. Utwór rozpoczęty jest przez inwokację - apostrofę do muzy Kaliope, zwierającą prośbę o natchnienie poetyckie. Na Iliadę składają się 24 pieśni. Akcję kończy pogrzeb Hektora. Iliada jest antyczną epopeją (najstarszym gatunkiem epickim) i na jej podstawie możemy wyróżnić cechy tego gatunku:
      • temat: losy zbiorowości i reprezentujących ją przedstawicieli - jednostek, posiadających heroiczne cechy
      • akcja rozgrywa się w ważnych dla danej społeczności momentach dziejowych
      • tłem akcji są tradycja, kultura oraz obyczaje danego narodu
      • akcja jest dwupłaszczyznowa, rozgrywa się w świecie boskim i ludzkim. Iliada ukazuje mnóstwo przykładów boskiej ingerencji w losy ludzkie i rozgrywającą się akcję
      • życie i działania ludzkie zależą jedynie od bogów, są zależne od ich woli
      • narrator jest wszechobecny i wszechwiedzący, ale w swoim imieniu wypowiada się rzadko, główny nacisk kładąc na fabułę. Jego pozycja jest wyeksponowana.
      • fabuła jest rozbudowana, zawiera wiele epizodów- Zawsze jednak omawiany jest jeden wątek, który musi zostać zakończony; dopiero wówczas narrator przechodzi do następnego epizodu.
      • szczegóły przedstawione są z wyrazistością
      • pojawiają się retardacje (opóźnienia) budujące napięcie bądź burzące je przez zdradzenie wyniku
      • bohaterowie przedstawieni są w sposób plastyczny i wyposażeni w bogactwo cech indywidualnych oraz uczuć
      • porównania homeryckie (plastyczne, drugi człon rozbudowany)
      • bogowie przedstawieni są w sposób ludzki
      • Homer w Iliadzie powtarza całe fragmenty tekstu
      • pojawiają się stałe, złożone epitety, mające funkcję zdobniczą
      • szczegółowe i realistyczne opisy
      • pisany heksametrem
      • patos - podniosły styl, używany zgodnie z zasadą decorum
      • inwokacja
  1. Sonet
    • Sonet jest kunsztowną stroficzną kompozycją, na którą składa się 14 wersów. Istnieją dwie odmiany sonetów: włoski i francuski. Sonet włoski składa się z dwóch czterowierszy, będących częścią opisową, oraz dwóch trójwierszy - części refleksyjną. W sonecie francuskim zmianie ulega jedynie część refleksyjna, na którą składają się czterowiersz i dystych. Sonet powstał w wieku XIII we Włoszech. Pierwszymi autorami sonetów byli Dante Alighieri i Francesco Petrarka. W XV i XVI wieku forma sonetu rozpowszechniła się na terenie całej Europy, podlegając przekształceniom. Wtedy właśnie powstała francuska odmiana sonetu oraz różniąca się od niej jedynie rozkładem rymów odmiana angielska. Kunsztowna kompozycja stroficzna często idzie w parze z kunsztownością środków stylistycznych: anafor, pararelizmów, gradacji, niezwykłych kompozycji rymowych itp. Rozmiar sylabiczny zmienia się w zależności od języka, w którym sonet jest pisany. Z reguły jednak są to formy dłuższe, co pozwana na ciekawe składniowe rozwiązania oraz na wprowadzanie rymów średniówkowych, układanych w pomysłowy sposób. Kompozycja tematyczna pozostaje zawsze ściśle określona: strofa pierwsza przedstawia temat w sposób obiektywny, druga jest jego odniesieniem do przedmiotu, natomiast część refleksyjna zawiera komentarz liryczny. Finał utworu stanowi puenta. Sonet dzięki temu przypomina utwór epigramatyczny, który zdąża do końcowej, zwięzłej formuły. Kunsztowność sonetu sprawiła, że był on związany z kulturą dworską i najczęściej poruszał salonowo-erotyczną tematykę, odnosił się jednak również do filozofii i zawierał różne refleksje.
    • Przykład: Ekskuza (Usprawiedliwienie) Adama Mickiewicza. Utwór ten jest autotematyczny. Podmiot liryczny zwraca uwagę na to, że pisze o sobie, a nie sprawach patriotycznych, o co ludzie mają do niego pretensje. Według nich porusza temat spraw banalnych, nieistotnych, ponieważ zajmuje się swoimi uczuciami, które dla narodu nie mają wartości. Druga część utworu przynosi jednak usprawiedliwienie: podmiot liryczny stwierdza, że pisze to, czego wymaga od niego otoczenie i że dla niego są to sprawy istotne. Piszę dla tych, którzy są w stanie to zrozumieć. Jest przecież na wygnaniu, pośród obcych mu ludzi i musi schlebiać ich gustom. Tylko dlatego pisze o sprawach banalnych.
  1. Pijaństwo - omów satyrę Ignacego Krasickiego
    • Pijaństwo to satyra Ignacego Krasickiego. Z pozoru jest ona zabawna, ponieważ bohaterem jest pijak - nałogowiec, narzekający, że po kolejnej libacji boli go głowa. Opowiada on swojemu znajomemu, jak przebiegają suto zakrapiane spotkania z jego kompanami. Pojawiają się podczas nich kłótnie, poruszające tematy polityczne, bójki, które widzi służba. Butelki, które zostały opróżnione (a było ich dziesięć!) spowodowały "nudności i guzy i plastry". Zakończenie utworu jest jednak niepokojące: szlachcic, nie do końca jeszcze wytrzeźwiały, wyraża pragnienie "Bogdaj w piekło przepadło obrzydłe pijaństwo" i wysłuchuje nauki uczącej, że człowiek, "którego ujęła moc trunku, człowiekiem jest z pozoru, lecz w zwierząt gatunku godzien się mieścić", a później na zadane mu pytanie "gdzie idziesz?", ma jedną odpowiedź: "napiję się wódki".
  1. Opisz Tren I Jana Kochanowskiego.
    • Tren I jest trenem inwokacyjnym. Na wstępie podmiot liryczny zwraca się do wszystkich lamentujących, by opłakiwali razem z nim śmierć jego córki: "A mnie płakać mej wdzięcznej dziewki pomożecie". Przedstawia swoją sytuację: śmierć córeczki, okrucieństwo (czego wyrazem jest homeryckie porównanie córki do słowiczka, pożartego przez smoka). Wyraża swój żal, mówiąc "wszytki płacze, wszytki łzy Heraklitowe / I lamenty…". Utwór kończy retoryczne pytanie, wyrażające bezradność ojca "Nie wiem co lżej: czy w smutku jawnie żałować / Czyli się z przyrodzeniem gwałtem mocować?".
  1. Fraszki Jana Kochanowskiego
    • Fraszki Jana Kochanowskiego mówią o kulturze umysłowej renesansowego poety, o życiu środowiska, w którym się obracał, ukazują jego osobiste przeżycia i refleksje. Doskonałą postać artystyczną nadawał swoim obserwacjom otaczającego go życia dworskiego, miejskiego i wiejskiego. Fraszki stanowią notatnik poetycki autora, pisany na gorąco i przepojony liryzmem. Jest to szkicowo, fragmentarycznie uchwycona kronika życia Polski. Utwór przedstawia codzienną, współczesną autorowi rzeczywistość.
  1. Filozofia - epikureizmstoicyzm.
    • Epikureizm to dzieło Epikura z Samos, żyjącego na przełomie III i II wieku przed naszą erą. Epikur uważał, że szczęście to cel życia człowieka. Szczęście natomiast zostało utożsamione z przyjemnością. Nieszczęście z kolei jest wynikiem doznawania cierpienia. Najsławniejszą zasadą Epikura było Carpe diem, czyli "Chwytaj dzień". Epikurejczycy uważali bowiem, że życie jest krótkie i trzeba je wykorzystywać tak, jak to możliwe. Cnota i rozum stanowiły środki do osiągnięcia szczęścia. Jeśli chodzi o bogów, to Epikur uznawał ich istnienie, ale nie wierzył w to, że w jakikolwiek sposób ingerują w życie ludzi. Uwalniał dzięki temu człowieka od religijnych przesądów. Twierdził przy tym, że człowiek powinien na ziemi realizować szczęśliwe życie, dzięki mądrości, sprawiedliwości i cnocie. Szczęście pojedynczego człowieka miało przyczynić się do szczęścia ogółu. Całe życie w mniemaniu Epikura miało polegać na używaniu go oraz skoncentrowaniu się na doczesnych dobrach. Zwracał jednak uwagę na umiar, bo zauważał, że zbyt mocne dążenie do przyjemności również może wywoływać cierpienie.
    • Stoicyzm prezentował zupełnie inne podejście do życia niż epikureizm. Według stoików najważniejszą w życiu wartością była cnota, a zaraz za nią szły wolność oraz niezależność ludzi. Stoicy pragnęli uniezależnić się również od emocji oraz pragnień i wszelkich zjawisk zewnętrznych. Zdawali sobie bowiem sprawę, że na świat otaczający człowiek ma niewielki wpływ, dlatego też nie powinien się od niego uzależniać. Według stoików cnotę mógł osiągnąć tylko ten człowiek, który całkowicie panował nad swoimi emocjami i w życiu kierował się przede wszystkim rozumem. Dobra materialne według stoików nie mogły zapewnić szczęścia, więc człowiek nie powinien przywiązywać do nich żadnej uwagi.
  1. Motto
    • Motto to cytat umieszczany przed tekstem jakiejś części utworu (całości bądź rozdziału), pochodzący z innego dzieła. Motto w jakiś sposób ma wyrażać treść i wymowę ideową utworu.
    • MedalionyZofii Nałkowskiej - motto: "Ludzie ludziom zgotowali ten los". Motto tego utworu wyraża ogrom bezradności i przerażenia, wynikające ze świadomości, że opisywane w utworze wydarzenia są dziełem ludzi. Autorka zdaje sobie sprawę, że takie ideologie jak faszyzm czy hitleryzm to wytwór ludzi, tak samo jak miejsca, w których się zabija: komory gazowe, obozy koncentracyjne… Często niektóre czyny ludzi, które nie mieszczą się w normach postępowania, nazywamy "nieludzkimi". W tym słowie pobrzmiewa wiara, że człowiek jest organicznie niezdolny do popełniania strasznych czynów. A to przecież nieprawda, o czym świadczą zbrodnie hitlerowskie. Pojęcie człowieczeństwa zostało przez nie całkowicie zburzone, a same zbrodnie, choć popełniane przez ludzi, bez wątpienia możemy nazwać nieludzkimi. Autorka jednak przypomina, że autorami "nieludzkich" czynów są ludzie. To pozwala zawrzeć refleksję moralną, dotyczącą istoty pojęcia człowieczeństwa, humanizmu i ludzkości i nakłania do zastanowienia się, co doprowadziło do unicestwienia tych pojęć w okresie wojny.
    • Nie-boska komedia Zygmunt Krasiński - motto: "To be or not to be, that is the question" ("Być albo nie być, oto jest pytanie"). Za motto swego utworu Krasiński uznał początek znanego monologu Hamleta i jedno z najczęściej cytowanych zdań z dzieł Szekspira. W utworze Zygmunta Krasińskiego pytanie to nabiera dodatkowego wydźwięku i dotyczy również "bycia lub niebycia" klasy społecznej, do której należy główny bohater utworu. Razem z zagładą tej klasy społecznej może nastąpić zagłada całej cywilizacji, spowodowana rewolucją.
  1. Archaizmy i neologizmy:
    • archaizmy to wyrazy obecnie nieużywane w języku lub używane, ale w innym znaczeniu. Rodzaje i przykłady archaizmów (na podstawie Bogurodzicy):
          • leksykalne (są to słowa, których obecnie się nie używa): zwolena, dziela, jąż, jegoż, zbożny, przebyt
          • fleksyjne (zmieniona gramatyczna forma wyrazów): Bożycze, zyszczy, spuści, Bogurodzica
          • fonetyczne (zmienione brzmienie wyrazów): Krzciciela, sławiena
          • semantyczne (zmienione znaczenie wyrazu)
    • neologizmy to wyrazy nowo utworzone, nieistniejące wcześniej w języku. Tworzone są one zwykle na podstawie już istniejących słów. Słowa te tworzy się w celu wzbogacenia języka bądź też zastąpienia używanych w języku słów obcego pochodzenia. Przykłady neologizmów na podstawie poezji Bolesława Leśmiana:
          • bezzaduma - stan wolny od zadumy
          • niedomrocze - niepełny zmierzch
          • podobłocze - miejsce pod obłokami
          • zmrocze - zapadający mrok, kiedy gra cieni i resztek światła jest szczególnie wyraźna
          • docałować się
          • smużyć się
          • zjesieniały - jak jesień
  1. Powieść poetycka
    • Powieść poetycka została ukształtowana w romantyzmie jako gatunek narracyjnej poezji. Powstała poprzez połączenie elementów lirycznych i epickich. Powieść poetycka jest rozbudowanym utworem wierszowanym, w którym fabuła jest nasycona momentami dramatycznymi. Opowiadanie oraz opis są silnie subiektywne, co jest dla tego gatunku charakterystyczne. Narrator swoją wypowiedź może kierować bezpośrednio do czytelnika bądź komentować postawy bohaterów w sposób jawny i emocjonalny. Cechą fabuły jest luźność i fragmentaryczność, kompozycja jest pełna tajemnic i niedomówień.
    • przykład powieści poetyckiej: Konrad Wallenrod Adama Mickiewicza. Akcja tego utworu ma miejsce w średniowieczu. Litwa nękana jest przez Zakon Krzyżacki, a jej sytuacja wygląda tragicznie. Tytułowy bohater musi podjąć ważną decyzję - i wybiera walkę podstępną, zdradliwą. Konrad, przez Krzyżaków zwany Alfem, to chłopiec o litewskim pochodzeniu, którego w dzieciństwie porwano z ojczyzny. Wychowali go Krzyżacy, ale chłopiec nie zapomniał o swoim prawdziwym opiekunie: Halbanie, starym Litwinie. Dzięki niemu w Konradzie odżyła miłość do ojczyzny i świadomość własnej narodowości. Kiedy poznał prawdę, dotyczącą swojego pochodzenia, poczuł nienawiść do Zakonu. Kiedy tylko mógł, powrócił na Litwę, gdzie założył rodzinę z Aldoną, córką księcia Kiejstuta. Miał więc szczęśliwe życie - ale nie na długo. Na Litwę bowiem ruszyli Krzyżacy, a Konrad wiedział, że są silniejsi. Postanowił walczyć - opuścił ojczyznę i przedostał się w szeregi krzyżackich wojsk, gdzie zyskał uznanie i władzę. Swoim dowództwem doprowadził Zakon do zguby. Wygrał podstępem. Nie udało mu się jednak odzyskać szczęścia - Krzyżacy odkryli jego zdradę. Zanim jednak ukarali go za to, Konrad zabił się sam. Aldona, która ukryła się w wieży niedaleko miejsca, w którym żył Konrad, również umarła. Człowiek, który poświęcił wszystko dla dobra swojej ojczyzny, skończył więc śmiercią. Oddał ojczyźnie swoje życie, miłość i honor.
  1. Komunikacja językowa
    • Słowo "komunikacja" pochodzi od łacińskiego communicatio, oznaczającego rozmowę, wymianę, łączność. Komunikacja językowa polega na świadomym, wzajemnym porozumiewaniu się ludzi przy pomocy znaków językowych, uporządkowanych w system. W skład komunikacji wchodzą m.in. elementy językowej kompetencji, nadawczo-odbiorcze czynności (takie jak mówienie, czytanie, pisanie czy słuchanie), tekst oraz system językowy. Komunikacja obejmuje pojedyncze akty językowej komunikacji, nadawcę, tekst i odbiorcę. Komunikat językowy jest to językowy przekaz, wypowiedzenie bądź napisanie informacji, którą chce się przekazać odbiorcy.
  1. Orientalizm i historycyzm w literaturze romantycznej. Synkretyzm rodzajowy.
    • Orientalizm wyraża pewną tajemniczość i największy nacisk kładzie na rolę przyrody. Natura była przez romantyków widziana jako "byt pierwotny, jako twór tajemniczy, uduchowiony, wiecznie żywy". Na przykład w Sonetach krymskich Adama Mickiewicza orientalizm przejawia się przede wszystkim przez istnienie bohatera wschodniego, Mirzy. Orientalizm dostrzec można również w ozdobnym stylu i opisach przyrody. Co ciekawe, Mickiewicz nie stosował nazw kolorów, zastępując je nazwami metali szlachetnych oraz klejnotów (na przykład: "rubinowe morwy", "złote ananasy"). Podmiot liryczny podkreśla jednak wyższość krajobrazów przyrody litewskiej nad krajobrazami wschodnimi.
    • Historycyzm w literaturze romantycznej przejawiał się zafascynowaniem autorów elementami historii, przede wszystkim epoką średniowiecza oraz folklorem. Typowym przykładem dzieła romantycznego, w którym widać zafascynowanie historią, jest Konrad Wallenrod Adama Mickiewicza.
    • Synkretyzm rodzajowy to zmieszanie cech oraz metod wyrazu, charakteryzujących różne rodzaje literackie. Wpływa on znacząco na osłabienie dramatyczności utworu, ale nie na jego sceniczność. Podwyższa za to swobodę twórczą. Dowodzą tego liczne inscenizacje Dziadów Adama Mickiewicza. Liczne środki ekspresji sprawiły, że dzieła synkretyczne rodzajowo budzą wielkie zainteresowanie wśród twórców teatralnych.
  1. Ballada.
    • Ballada jest gatunkiem mieszanym, w którym łączą się cechy epickie i liryczne. Tematem ballady są najczęściej zagadkowe wydarzenia, inspirowane podaniami i legendami ludowymi. Realizm w balladzie łączy się z fantastycznością. Kompozycja jest zwięzła, jednowątkowa. Akcja koncentruje się na jednym wydarzeniu.
    • Przykładem ballady romantycznej jest Świtezianka Adama Mickiewicza. Akcja tego utworu rozgrywa się nad brzegiem jeziora, gdzie "strzelec w tutejszym borze" spotyka tajemniczą dziewczynę. Strzelec składa dziewczynie miłosną przysięgę wierności, ale łamie ją bardzo szybko. Karą dla niego staje się pochłonięcie przez jezioro. Jego dusza zostaje zaklęta w modrzew, stojący przy brzegu jeziora. Drzewo jęczy z żalu, płacze po utraconej miłości i szczęściu - "Bo gdy przysięgi naruszy, ach biada jemu za życia, ach biada i biada jego zlej duszy".
  1. Gatunki literacki w Biblii.
    • Psalm - słowo "psalm" pochodzi od łacińskiego psalmu, oznaczającego "śpiew przy akompaniamencie muzycznym. Psalm jest to więc biblijno-hymniczny utwór poetycki. Ze względu na charakter wyróżniamy kilka rodzajów psalmów: pochwalne, błagalne, dziękczynne, mądrościowe, patriotyczno-religijne, królewskie. Psałterz to zbiór 150 psalmów, jedna z ksiąg Starego Testamentu.
    • Aforyzmy - błyskotliwe sformułowania jakiejś ogólnej myśli, np. "oko za oko, ząb za ząb".
    • Listy - utwór skierowany do kogoś, przekazujący pouczenia, najczęściej o charakterze dydaktycznym. Odbiorcą jest z reguły zbiorowość, nadawca jest człowiekiem mądrym, uczonym, poucza mniej uczonych.
    • Przypowieść (parabola) jest utworem epickim, narracyjnym, należącym do literatury moralizującej. Fabuła z reguły jest schematyczna, podporządkowana prawdom ogólnym (moralnym i filozoficznym), które ma przedstawiać. Posiada dwa znaczenia: dosłowne oraz ukryte, symboliczne bądź alegoryczne. Przypowieść ma charakter dydaktyczny, moralizatorski.
    • Nowela - jest to utwór, którego akcja jest zwarta, jednowątkowa. Fabuła jest osnuta wokół centralnego motywu, najczęściej umieszczonego w tytule. Charakterystyczne cechy noweli to niewielka ilość bohaterów oraz redukcja opisów - charakterystyk i komentarzy.
    • Legenda (podanie) - z łac. "coś przeznaczone do czytania". Jest to opowieść dotycząca przeszłości, posiadająca elementy fantastyczne, ale odwołująca się również do realiów: miejsc oraz zdarzeń rzeczywistych.
    • Apokalipsa - jest to proroctwo dotyczące losów ludzkości i całego świata. Słowo "apokalipsa" oznacza również koniec świata i Sąd Ostateczny.
  1. Pan Tadeusz Adama Mickiewicza jako epopeja - wymień charakterystyczne cechy.
    • Cechy Pana Tadeusza, które czynią z tego utworu epopeję, to:
        • Występowanie inwokacji - początkowego zwrotu. Zaczyna się on od słów "Litwo, ojczyzno moja", po pochwale ojczyzny następuje prośba o pomoc w działalności twórczej, której adresatem jest Matka Boska.
        • Akcja jest epizodyczna, "splątana" z wielu wątków.
        • Realistyczne, szczegółowe opisy przedmiotów oraz sytuacji (np. słynny opis rodowego serwisu).
        • Dystans narratora w stosunku do spraw, które opisuje.
        • Bohater jest zbiorowy: jest nim polska szlachta epoki napoleońskiej. Stąd też wzięło się określenie Pana Tadeusza jako epopei szlacheckiej.
        • Mieszają się gatunki liryczne, epickie i dramatyczne.
        • Styl utworu jest podniosły, a język bogaty w liczne środki stylistyczne.
        • Akcja przebiega według określonego schematu: zawiązanie - perypetie - punkt kulminacyjny - rozwiązanie.
  1. Wyjaśnij znaczenie podanych tytułów:
    • Zdążyć przed Panem Bogiem Hanny Krall - utwór oparty jest na dwóch rzeczywistościach: przeszłości, na której ciąży widmo śmierci i samobójstw, które stanowią obronę przed wrogiem, oraz teraźniejszości, w której doktor Marek Edelman, kardiochirurg, ratuje życia ludzkie. I w przeszłości, i w teraźniejszości doktor Edelman "ściga się" z Bogiem, aby zdążyć. W przeszłości: zdążyć przełknąć cyjanek, zanim zostanie się odnalezionym przez hitlerowców, a następnie torturowanym i zabitym przez nich. Pielęgniarki, kiedy szpital ulegał likwidacji, dawały truciznę ludziom, którzy sami się zabijali, również strzelali do siebie. Wszystko po to, żeby nie zostać zabitym przez hitlerowców. Teraźniejszość to inna rzeczywistość: trzeba zdążyć przeprowadzić operację, zanim pacjenta zabije choroba. Bóg zsyła tę chorobę - trzeba więc zdążyć przed Panem Bogiem. Bóg decyduje również o życiu i śmierci. Edelman, jako lekarz, ma ratować ludzkie życie. Ma ubiegać Boga przed tym, zanim on zabierze człowieka. Sam bohater opisuje swoją rolę słowami: "Pan Bóg już chce zgasić świeczkę, a ja muszę szybko osłonić płomień, wykorzystując Jego chwilową nieuwagę. Niech się pali choć trochę dłużej, niż On by sobie życzył".
    • Medaliony Zofii Nałkowskiej - tytuł ten pochodzi z opowiadania "Kobieta cmentarna", zawartego w tym tomiku. Oznacza on nagrobne medaliony, które zamieszcza się na grobach - portrety zmarłych ludzi. Krótkie opowiadania, które stworzyła autorka, to relacje konkretnych wydarzeń. Zawierają one literackie portrety tych ludzi, którzy przeżyli hitleryzm i jego gehennę. Znajdziemy w tych utworach wspomnienia, zwierzenia, zeznania - mają one wystawiać pomnik tym, którzy podczas wojny polegli. Każde opowiadanie ma swój cel - ma utrwalić pamięć o tych, którzy odeszli.
    • Iny świat Gustawa Herlinga-Grudzińskiego - utwór ten to spisane wspomnienia autora. Ukazują one sowiecki obóz pracy, w którym przebywał. Za motto Innego świata Herling-Grudziński przyjął słowa z Zapisków z martwego domu Fiodora Dostojewskiego: "Tu otwierał się inny, odrębny świat, do niczego nie podobny, tu panowały inne, odrębne prawa, inne obyczaje, inne nawyki i odruchy, tu trwał martwy za życia dom, a w nim życie jak nigdzie i ludzie niezwykli. Ten oto zakątek zamierzam tu opisać". "Martwym domem" u Gruzińskiego jest Rosja, a "inny świat" - to świat, w którym brakuje nadziei i litości, a każdy człowiek zamyka się na innych w swojej obojętności. "Inny świat" to świat "odwróconego Dekalogu", świat braku moralnych wartości.
  1. Słowniki języka polskiego i ich charakterystyki.
    • Słownik języka polskiego - to słownik współczesnej polszczyzny. Rejestruje współczesne słownictwo ogólne oraz słownictwo specjalistyczne różnych dziedzin, w takim stopniu, w jakim może ono interesować laików. W słownikach tego typu pojawia się również słownictwo niewspółczesne, o ile wiąże się ono z językiem współczesnym. Słowniki języka polskiego rozwiązują również problemy wymowy oraz odmiany, które mogą pojawiać się w mowie potocznej.
    • Słownik etymologiczny - zasób słów jest podobny do zasobu słów języka polskiego. Zawiera jednak dodatkowo etymologię, czyli pochodzenie danych słów w języku polskim. Wyjawia również pierwotne znaczenie wyrazów, ich budowę morfologiczną oraz ewolucję.
    • Słowik frazeologiczny - wyjaśnia znaczenie poszczególnych frazeologizmów.
    • Słownik ortograficzny - ma na celu przekazanie informacji dotyczących poprawnego zapisu słów i znaków - ortografii. Pojawiają się zasady interpunkcji i pisowni, ujęte w sposób podręcznikowy, zawierające wyjaśnienie motywów oraz intencji przepisów i uzasadnione licznymi przykładami. Tak wygląda pierwsza część, natomiast w części drugiej możemy odnaleźć hasła z takiego zakresu, jak w słownikach języka polskiego. Dodatkowo pojawiają się również skróty oraz nazwy własne. Przy hasłach odnaleźć można formy odmiany, o ile sprawiają jakieś trudności, zasady stosowania dużej oraz małej litery i zasady podziału wyrazów. Słownik ortograficzny ma wyjaśniać problemy, związane z pisownią ogólną.
    • Słownik wyrazów obcych - w tego typu słownikach odnaleźć można wyrazy obcego pochodzenia, które używane są we współczesnym języku polskim. Pojawiają się też najpopularniejsze specjalistyczne sformułowania oraz ważne dla języka archaizmy obcego pochodzenia. Hasła zawierają objaśnienia etymologiczne oraz wskazówki dotyczące wymowy. W słownikach tego typu możemy oprócz wyrazów odnaleźć najpopularniejsze obcojęzyczne powiedzenia, przysłowia oraz sentencje.
    • Słownik wyrazów bliskoznacznych - hasła w tego typu słownikach grupują bliskoznaczne wyrazy - te, których znaczenie jest takie samo bądź bardzo zbliżone. Wyrazy te często można zastosować w sposób naprzemienny, choć nie zawsze jest to poprawne. Grupy uporządkowane są według pierwszych wyrazów, a w dalszej części odnaleźć można indeks wszystkich słów występujących w słowniku.
  1. Moralność pani Dulskiej Gabreli Zapolskiej jako tragifarsa.
    • Tragifarsa to komedia, która łączy istotną problematykę społeczną i obyczajową z elementami farsowymi. Gabriela Zapolska w swojej twórczości przedstawiała losy mieszczaństwa, pilnie obserwując środowisko i wyciągając z tych obserwacji wnioski. Czytając Moralność pani Dulskiej możemy się dowiedzieć, że mieszczanie są osobami zakłamanymi, postępującymi według stereotypów. Zapolska w swoim dramacie ukazuje wyeksponowane w karykaturalnym przedstawieniu wady społeczeństwa mieszczańskiego. Według autorki mieszczanie hańbią się, uznając, że nie przystoi im nawiązywać kontakty z przedstawicielami niższych warstw społecznych.
  1. Poemat dygresyjny - opisz na przykładzie.
    • Poemat dygresyjny jest utworem fabularnym, który ściśle wiąże się z romantyzmem. Charakterystyczna dla tego gatunku jest prosta, słabo rozwinięta fabuła, której oparciem najczęściej jest motyw podróży bohatera. Na poemat dygresyjny składają się luźne, niepowiązane ze sobą sceny i sytuacje. Dużą rolę w poemacie dygresyjnym odgrywa narrator, który ujawnia swoją obecność w tekście, wplatając do niego luźne wypowiedzi o dowolnym charakterze i refleksje na różne tematy. Są to tak zwane dygresje, stąd wzięła się nazwa gatunku. Główną rolę w tekście pełnią właśnie te dygresje, fabuła natomiast stanowi tylko tło. Za twórcę poematu dygresyjnego uważa się George'a Byrona. W polskiej literaturze gatunek ten zaistniał dzięki Juliuszowi Słowackiemu, który napisał poemat dygresyjny pt. Beniowski. Tytułowy bohater tego utworu w żaden sposób nie przypomina dawnych bohaterów utworów Słowackiego, takich jak Kordian czy Balladyna. Losy Beniowskiego są bowiem tylko pretekstem dla wypowiedzenia się autora o swoim programie poetyckim, emigracji, a przeciwko Mickiewiczowi i krytykom.
  1. Dramat antyczny i dramat szekspirowski - porównanie cech.
    • Cechy dramatu szekspirowskiego (na przykładzie Makbeta):
      • zerwanie zasady trzech jedności:
          • miejsca (akcja Makbeta rozgrywa w wielu miejscach: na szkockich wrzosowiskach, w parku przed zamkiem, w komnatach zamków szkockich, na polach walki itd.)
          • akcji (pojawiają się epizody, które nie mają wpływu na rozwój akcji; akcja jest trzywątkowa: polityczna, psychologiczna i fantastyczna)
          • czasu (akcja poszczególnych aktów jest rozdzielona przez luki czasowe, zajmujące nawet kilka tygodnie bądź lat)
      • brak chóru - w dramacie antycznym chór komentował wydarzenia, w dramacie szekspirowskim nie ma tego elementu, czego wynikiem jest wieloznaczność postaw bohaterów. Komentarze odnaleźć można w monologach postaci, przede wszystkim Makbeta (wygłasza on dwa długie monologi; w pierwszym z nich zastanawia się, czy byłby w stanie popełnić morderstwo, drugi zawiera rozważania dotyczące zmiany własnego charakteru, która nastąpiła po popełnieniu morderstwa). Brak chóru dynamizuje również przebieg akcji.
      • zerwanie z zasadą decorum, tzn. stosowności, która nakazywała przy tematyce poważnej używać odpowiedniego, poważnego stylu. Szekspir, wprowadzając do swoich dramatów sceny komiczne, łamię tę zasadę.
      • wprowadzenie scen zbiorowych - w dramacie antycznym występować jednocześnie mogło trzech aktorów, Szekspir wprowadził sceny, w których bohaterów jest dużo więcej - uczty czy bitwy.
      • pokazywanie scen gwałtownych, krwawych, co było niezgodne z zasadami estetycznymi antyku.
      • pogłębienie psychologizmu postaci poprzez próby wniknięcia w głębie ich dusz i ukazywanie zmienności nastrojów.
      • wprowadzenie postaci fantastycznych: zjaw, wiedźm, duchów.
      • grozę sytuacji, w które znajdują się bohaterowie, pogłębiają zwykle zjawiska atmosferyczne, np. burze.
      • język bogaty w środki stylistyczne: metafory, porównania itp.
      • budowa skomplikowana, niejasno określona.
      • wprowadzenie retardacji, czyli scen, które wstrzymują bieg wydarzeń.
    • Cechy dramatu antycznego:
      • dramat antyczny powstał z pieśni chóralnych, śpiewanych na cześć boga Dionizosa. Początkowo tragedia opierała się na dialogu chóru i jego przodownika, zwanego koryfeuszem. Później koryfeusz został aktorem.
      • na scenie mogło występować maksymalnie trzech aktorów jednocześnie.
      • tragedia miała określoną budowę:
          • prolog - zapowiedź akcji
          • parodos - wejście i pierwsza pieśń chóru
          • naprzemiennie epeisodiony (kolejne fragmenty akcji) oraz stasiomony (pieśni chóru, komentujące wydarzenia)
          • exodus - ostatnia pieśń chóru i jego zejście
      • obowiązywała zasada trzech jedności
          • miejsca (cała akcja rozgrywała się tylko w jednym miejscu; wydarzenia, które miały miejsce gdzieś indziej, relacjonował aktor - posłaniec)
          • czasu (maksymalny czas akcji trwał od świtu do zmierzchu)
          • akcji (akcja jednowątkowa, bez epizodów pobocznych)
      • zasada decorum - odpowiedniości stylu do tematu; tematyka tragiczna opisywana była stylem poważnym, podniosłym.
      • występowanie konfliktu tragicznego - bohater musiał zawsze dokonać wyboru pomiędzy równorzędnymi racjami; żaden wybór nie mógł przynieść mu szczęścia i dobrego rozwiązania, co doprowadzało go do nieuchronnej katastrofy.
      • cel antycznej tragedii: katharsis, czyli oczyszczenie widza poprzez litość i trwogę.
  1. Księga Hioba.
    • Hiob był człowiekiem niewinnym, pobożnym i sprawiedliwym. Mimo tego Bóg zesłał na niego, z nieznanego mu powodu, wiele nieszczęść. Nawet jego przyjaciele myślą, że Hiob jest ogromnym grzesznikiem i dlatego Bóg go karze. Hiob zdaje sobie sprawę z tego, że to nieprawda. Nie odwraca się jednak od Boga, w dalszym ciągu ufa w Jego wyroki i nie traci wiary w Nim pokładanej. Hiob wie, że Bóg ma nam nim władzę, a Jego wyroki są słuszne. W pewnym momencie Bóg ukazuje się Hiobowi, a ten mówi: "Dotąd cię znałem ze słyszenia, / obecnie ujrzałem cię wzrokiem, / stąd odwołuję co powiedziałem, / kajam się w prochu i popiele."
  1. Powieść polityczna na przykładzie Przedwiośnia.
    • Powieść Stefana Żeromskiego została zatytułowana właśnie w taki sposób, by pokazać, w jakiej sytuacji znajdowała się Polska w opisywanych czasach. Przedwiośnie w przyrodzie jest okresem, kiedy świat zaczyna powoli budzić się do życia, ale wciąż jest brzydko i szaro. Świat przechodzi metamorfozę - z zimy w wiosnę. Polska, tuż po odzyskaniu niepodległości, znajdowała się właśnie w okresie takiego przedwiośnia, kiedy ludzie nastawieni byli optymistycznie, ale wciąż bali się zmian, które miałyby sprowadzić "wiosnę". Żeromski w Przedwiośniu chciał pokazać, w jakich kierunkach Polska może pójść w swoim rozwoju. Stworzył więc aktualny szkic sytuacji politycznej i społecznej. Chciał również ostrzec o zagrożeniu, jakie niesie komunizm. Te wszystkie działania nadały powieści Przedwiośnie charakter polityczny.
  1. Konflikt tragiczny w Antygonie Sofoklesa.
    • Konflikt tragiczny następuje wówczas, gdy jednostka próbuje sprzeciwić się siłom wyższym: losowi, prawom bądź interesom społecznym. Tytułowa bohaterka tragedii Sofoklesa również próbowała to zrobić, co doprowadziło do konfliktu tragicznego. Antygona musiała podjąć trudną decyzję: pochować ciało brata, tym samym sprzeciwiając się nakazom króla, czy też, tak jak jej siostra, Ismena, pozostać posłuszną królowi, sprzeciwiając się prawom boskim? Jeśli posłucha rozkazów króla - uniemożliwi bratu spokojne życie wieczne i skaże go na wieczną wędrówkę po ziemi. Natomiast jeśli złamie prawo, ustanowione przez króla, zostanie skazana na śmierć. Wybór jest trudny, bo żadne rozwiązanie nie jest dobre. Próbuje przekonać króla do swoich racji, mówiąc: "współkochać przyszłam, nie współnienawidzić", ale nie udaje jej się. Podejmuje więc decyzję i postanawia pochować brata, kosztem własnego życia. Wyżej nad prawo ludzkie stawia prawo boskie. Skazana na śmierć głodową, popełnia samobójstwo. Giną również jej narzeczony, syn władcy - tyrana, oraz jego żona. Antygona odnosi więc moralne zwycięstwo nad Kreonem, który za późno uświadamia sobie jej rację. Tragedia ma na celu katharsis, czyli oczyszczenie widza. Współczuje on bohaterom i boi się, że mogłoby spotkać go to samo, ale jednocześnie zdaje sobie sprawę, że tragedia jest opowieścią fikcyjną, dzięki czemu odczuwa ulgę. Uczucia te, połączone, wywołują oczyszczenie.
  1. Dylemat władzy i władcy na przykładzie różnych bohaterów literackich.
    • Priam był władcą Troi. Miał wielu synów, między innymi Parysa i Hektora. Priam po śmierci Hektora wykazał się dużą odwagą, a jego postawa jest godna naśladowania. Kiedy jego syn został zabity, a jego ciało trzymano we wrogim obozie, Priam postanowił udać się po nie. Zrobił to - poszedł do obozu greckiego, zdejmując koronę i zostawiając najbliższych w pałacu. Wziął ze sobą wozy pełne kosztowności, za które chciał wykupić ciało syna. Musiał przecież wyprawić mu należyty pogrzeb, aby mógł wieść spokojne życie wieczne. Ojciec nie bał się iść do wrogiego obozu, pomiędzy wrogami i prosić zabójcę swego syna o jego ciało. Kiedy doszedł już do Achillesa, nie wahał się paść przed nim na kolana i zalać łzami. Odrzucić wówczas postawę dumnego króla, pozostał zrozpaczonym po śmierci syna ojcem. Miłość Priama do Hektora powinna stać się dla nas wzorem - są w życiu sytuacje, kiedy musimy znaleźć w sobie taką odwagę, jaką miał Priam, udając się do wrogiego obozu i prosząc o łaskę dla siebie i syna. Był to akt heroiczny.
    • Makbet - to tytułowy bohater dramatu Williama Szekspira. Makbet to wódz wojsk i krewny szkockiego króla, Duncana. Cechuje się walecznością i odwagą, swoją postawą wyraża wielki szacunek dla króla. Zmieniają go wróżba oraz namowy żony. To one sprawiają, że Makbet popełnia straszliwą zbrodnię, zabijając króla. Jego postępowaniem kieruje przede wszystkim ogromna żądza władzy, przed którą ustępują nawet wyrzuty sumienia. Zabija też swojego przyjaciela, Banka. Choć dręczą go zjawi, nie zmienia swojego postępowania. Chce za wszelką cenę zdobyć władzę. Powoli wyzbywa się wszelkich ludzkich uczuć, co w rezultacie doprowadza go do załamania psychicznego i obłędu. Zachowanie Makbeta ma stać się przestrogą dla tych, którzy starają się za wszelką cenę zdobyć władzę oraz sławę. Bohater szekspirowskiego dramatu, nie mogąc spełnić swoich pragnień, zaczął zabijać. Później nie mógł już powrócić ze złej drogi, jaką obrał. Chęć zachowania władzy pchała go do kolejnych zabójstw, bał się bowiem, że ktoś odbierze mu władzę w taki sposób, w jaki on ją zyskał. Warto również wspomnieć o wpływie, jaki na Makbeta miała jego żona. To ona namawiała go do większości zbrodni, które popełniał. Ten przykład pokazuje, jak wielki wpływ na człowieka ma jego otoczenie. Przesadne ambicje, których nie da się wypełnić, również mogą prowadzić do nieszczęść, co pokazuje przykład Makbeta. Od nas samych zależy, czy umiemy zapanować nad własnymi ambicjami.
    • Kreon - to bohater Antygony Sofoklesa. Kreon pragnął być władcą dobrym, sprawiedliwym dla swojego państwa i narodu, działającym dla jego dobra. Według
    • Kreona ludzie wobec prawa są równi, zdrajcom narodu natomiast należy się kara. Chciał, by obywatele byli mu posłuszni, dlatego ustalał mnóstwo nakazów i zakazów. Był tyranem i chciał swoją postawą wymusić na poddanych pełne posłuszeństwo. Królowi sprzeciwiła się Antygona i pochowała swojego brata, uznanego za zdrajcę. Musiała za ten sprzeciw umrzeć. Kreon nie zważał na to, że narzeczonym Antygony jest jego własny syn, który będzie bardzo cierpiał. Król wykazał się stałością charakteru, pozostał twardy i bezwzględny. Doprowadziło to do śmierci nie tylko Antygony, ale również najbliższych mu osób: syna i żony. Kreon dostrzegł swoją winę, ale było już za późno na poprawę.
  1. Pieśni narodowe.
    • Bogurodzica - uznawana jest na najdawniejszą polską pieśń religijną. Data powstania utworu nie jest znana, ale najczęściej przyjmuje się, że Bogurodzica powstała w połowie trzynastego wieku. Początkowo utwór ten liczył tylko dwie strofy, ale w kolejnych wiekach dodawano do niej następne. Z czasem utwór urósł do ponad dwudziestu zwrotek. Pierwotna, archaiczna część Bogurodzicy była zwrotem do Boga, Maryi oraz Jana Chrzciciela, ale później dopisywane strofy zawierały modlitwy do króla. To nadało utworowi charakter hymnu narodowego. Część archaiczna stanowi arcydzieło polskiej poezji średniowiecznej. Jan Długosz nazywał Bogurodzicę "carmen patrium", czyli pieśnią ojczyźnianą. Wzmianki z kronik podają, że rycerze śpiewali ten utwór w bitwach od Grunwaldem, Wilkomierzem oraz Warną. Zwyczaj śpiewana Bogurodzicy przed bitwami został zaprzestany w wieku XVI, kiedy to do armii zaczęto sprowadzać cudzoziemców oraz protestantów. Tradycja zachowała się jedynie w kościołach.
    • Pieśń legionów polskich we Włoszech - powstała w okresie polskiego preromantyzmu, czyli pod koniec wieku XVIII.
    • Rota- to utwór Marii Konopnickiej. Jest to przykład liryki patriotycznej. Jest wierszem - apelem, skierowanym do rodaków. Utwór ten jest deklaracją miłości do ojczyzny. Tytuł "rota" oznacza przysięgę - wiersz ten jest więc przysięgą składaną ojczyźnie w imieniu wszystkich Polaków. Pojawia się zapewnienie wierności: "Nie rzucim ziemi, skąd nasz ród", postanowienie walki o odzyskanie niepodległości: "Odzyska ziemię dziadów wnuk". W utworze tym pojawiają się również odwieczne związki narodu polskiego z Bogiem, w wezwaniu "Tak nam dopomóż Bóg!".
  1. Wzorce epoki średniowiecza.
    • Średniowiecze wypracowało ideały osobowe. Najważniejsze z nich to:
      • Asceta - wzór ten prezentowała hagiografia, czyli żywoty świętych. Przykładem takiego utworu może być Legenda o świętym Aleksym. Asceta prowadził charakterystyczny tryb życia: wyrzekał się wszystkich dóbr materialnych i przyjemności, które daje życie doczesne. Prowadził za to życie żebracze, umartwiał ciało i cały czas rozmyślał o bogu. Taka droga życiowa miała prowadzić do zbawienia i świętości. Święty Aleksy, tak jak wszyscy średniowieczni asceci, złożył śluby czystości. Porzucił więc w noc poślubną małżonkę, odrzucił rodzinne bogactwo i spędził życie jak żebrak. Unikał wszelkiego rozgłosu i chwały, więc kiedy przemówił do niego święty obraz, nie potrafił znieść kultu, jakim ludzie zaczęli go otaczać. Zmienił więc miejsce, w którym przebywał. Całe swoje życie podporządkował Bogu. Innym średniowiecznym ascetą był święty Szymon Słupnik. Ideał ten nie pasuje do czasów współczesnych w żaden sposób - Szymon Słupnik spędził całe swoje życie na słupie, niewiele śpiąc i jedząc.
      • Rycerz - przykładem idealnego średniowiecznego rycerza jest Roland, bohater Pieśni o Rolandzie. Za idealnych rycerzy można również uznać bohaterów Opowieści o rycerzach Okrągłego Stołu. Atrybuty średniowiecznego rycerza to herb, zbroja oraz zawołanie. Idealnego rycerza miała cechować wierność Bogu, władcy oraz damie serca. Rycerz musiał stawać zawsze w pojedynku, jeśli te wartości były zagrożone. Natomiast w polskiej literaturze ideał rycerza reprezentuje Zawisza Czarny z Grabowa. W czasach współczesnych nadal znamy takie wyrażenia, jak "być rycerskim". Wiemy również co znaczy wierność słowu. Ideał rycerza średniowiecznego podważa w Konradzie Wallenrodzie Adam Mickiewicz.
      • Władca - wzór idealnego władcy to na przykład Karol Wielki, bohater Francuskiej Pieśni o Rolandzie, król Artur z Opowieści o rycerzach Okrągłego Stołu, król Marek z Tristana i Izoldy, Bolesław Chrobry i Bolesław Krzywousty z Kroniki polskiej Galla Anonima. Władca posiada takie same cechy, jak rycerz idealny, ale oprócz tego na pierwszym miejscu stawia dobro swojego narodu. Bóg i ojczyzna stanowią dla niego priorytety. Władcę ponadto cechują pobożność, waleczność, mądrość, sprawiedliwość wobec swoich poddanych, wyrozumiałość oraz przebiegłość wobec wroga. Ideał władcy nie był jednak tak czysty, popełniali oni błędy. Żona króla Artura spłonęła na stosie, księżniczka Przecława została zniesławiona przez Bolesława Chrobrego… Problem idealnego władcy poruszali twórcy późniejsi, na przykład Szekspir.
  1. Bogurodzica.
    • Bogurodzica to pieśń anonimowa, powszechnie uważana za najdawniejszą pieśń religijną w języku polskim. Długosz w Historii Polski nazywa Bogurodzicę "pieśnią ojczyźnianą". Najstarsze zapisy Bogurodzicy pochodzą z początków wieku XV (tzw. przekaz kcyński i przekaz krakowski). Analiza teksu, jego budowy stroficznej i języka pozwoliła stwierdzić, że Bogurodzica powstała w XIII lub na początku XIV wieku. Pieśń ta ma formę modlitwy, skierowanej do Jezusa Chrystusa za pośrednictwem Maryi i Jana Chrzciciela. Maryja, Matka Chrystusa, to postać wybrana przez Boga na Matkę w sposób niezrozumiały dla ludzi. Maryja pełni rolę pośredniczki między ludźmi a Chrystusem, przekazuje mu prośby, które ludzie boją się wyrażać bezpośrednio. Swoje prośby kierują więc do Maryi i Jana Chrzciciela wierząc, że Ci wesprą je u Boga. Maryja prosi Boga o zbawienie dla ludzi, o odpuszczenie im grzechów. Ludzie nie boją się Maryi - jest im bliska, ponieważ, mimo bycia Matką Bożą, pozostała skromną śmiertelniczką. Kiedy Bóg uczynił ją świętą, stała się nie tylko Jego matką, ale matką całego świata i otoczyła opieką wszystkich ludzi. Bogurodzica przedstawia więc Maryję jako osobę wyróżnioną przez Boga, a więc obdarzoną Jego boskością, ale w dalszym ciągu należąca do sfery ludzkiej. Tak właśnie widzieli Matkę Bożą ludzie średniowiecza - łączyli w jej postaci sfery sacrum i profanum, czyli świętości i życia codziennego. Bóg jest daleki od człowieka, ale Matka Boża pozostaje blisko i do niej można kierować wszelkie prośby. W Bogurodzicy występują liczne archaizmy: leksykalne (zwolena, dziela, jąż, jegoż), fleksyjne (Bożycze, zyszczy, spuści, Bogurodzica) i fonetyczne (Krzciciela, sławiena). Język tego utworu jest niezwykle zwięzły, a jednak ma cechy krasomówcze, czego dowodzą częste apostrofy. Kompozycję cechuje dwuczłonowość i paralelizm składniowy.
  1. Ideał miłości w Kwiatkach świętego Franciszka.
    • Kwiatki świętego Franciszka stanowią zbiór opowieści o życiu świętego Franciszka oraz o jego naukach. Zbiór ten został spisany przez anonimowego utworu. Główne nauki, przekazywane przez świętego Franciszka, to:
      • Nauka o miłości, która stanowi podstawę wiary. Człowiek, jako dziecko Boga, m kochać wszystkie istoty żywe bez wyjątku. Kochać powinniśmy również "brata-ciało", dlatego nie wolno się cieleśnie umartwiać, jak to czynią asceci. Miłość jednak wymaga poświęceń, o czym mówi opowieść o spotkaniu Franciszka z trędowatym. Miłość według świętego Franciszka jest darem, który trzeba rozdawać wszystkim.
      • Nauka o radości - człowiek powinien cieszyć się tym, co ma. Radość to kluczowe pojęcie w filozofii świętego Franciszka. Radość może wynikać jedynie z tego, że Bóg powołał nas do istnienia. Powinniśmy się cieszyć również z piękna świata, miłości. która otacza człowieka, a nawet ze zwykłych obowiązków. Franciszek uczył swoich współtowarzyszy, podając im za przykład Chrystusa.
      • Nauka o ubóstwie - człowiek może być wolny jedynie wtedy, gdy uwolni się od materialnych zależności. Właśnie dlatego Franciszek głosi ubóstwo jako drogę do wolności. W swojej rezygnacji z materialnych dóbr święty chce jednoczyć się z ubogimi i pokonać chciwość. Człowiek powinien posiadać tylko tyle, ile mu potrzeba - jedynie wtedy może być szczęśliwy.
  1. Dydaktyzm w utworach średniowiecznych.
    • Satyra na leniwych chłopów to niewielki polski utwór, zanotowany przez anonimowego pisarza w XV wieku. Bohaterem utworu jest kmieć. Jego obłudny stosunek do pana stał się przedmiotem obserwacji podczas przymusowo spełnianych obowiązków.. W dniu wyznaczonym na odrobienie pańszczyzny wychodzi w pole z dużym opóźnieniem. Udaje, że musi naprawić sprzęt i używa innych podstępów. W obecności pana pracuje, zaś nie pilnowany porzuca zajęcia. Wyglądający na prostaka kmieć jest w istocie "chytrym pachołkiem", podstępnie nastającym na dobro swego pana. Europejski topos wieśniaka obrósł w wierszu realiami dnia codziennego. W ten sposób powstał jedyny w swoim rodzaju, realistyczny obrazek życia wiejskiego u schyłku XV wieku. Można się domyśleć, że autor utworu mógł być z pochodzenia szlachcicem - treść na to wskazuje, ponieważ w satyrze bardzo ostro krytykuje chłopów. Utwór jest pewnego rodzaju rejestrem skarg i zarzutów, jakie XV-wieczna szlachta ziemiańska stawiała chłopom, piętnując ich za lenistwo, złośliwość, opieszałość i szkodzenie panom. Według autora chłop już z samej swojej natury jest sprytny i fałszywy, pracuje bardzo źle, nie dba o narzędzia, ani o dobytek swego pana.
    • O zachowaniu się przy stole - utwór spisany przez Przecława Słotę około 1415 roku. Jest to wiersz dydaktyczny, opierający się na wzorcach łacińskich, niemieckich, czeskich, francuskich i włoskich. Utwór zaczyna się od inwokacji do Boga, zawierającej prośbę o natchnienie, by Bóg pozwolił autorowi "coś powiedzieć o chlebowym stole". Utwór kończy się również inwokacją do Boga: "Słota, grzeszny sługa twój, / Prosi za to twej miłości, / Udziel nam wszem swej radości. / Amen". Autor w utworze wysławia stół, obfitość, a krytykuje niewłaściwe zachowanie się niektórych. Pojawia się również zwrot do panien z nauką właściwego zachowania przy stole ("małe kęsy przed się krajcie!"). Jest to pierwszy w literaturze polskiej wykład o czci należnej niewiastom i pochwała urody pań. Pojawia się tutaj argument religijny - autor twierdzi, że kto oddaje cześć kobiecie, godzien jest wielkiej nagrody z rąk Matki Bożej. Utwór ten zawiera zbiór przepisów towarzyskich, obowiązujących przy uczcie i jednocześnie dytyramb pochwalny na cześć kobiety.
  1. Ojcowskie uczucia w Trenach.
    • Treny to cykl dziewiętnastu utworów powstałych pod wrażeniem śmierci córki Urszulki, zmarłej w wieku dwu i pół lat. Kochanowski przełamał tradycję poświęcania trenów osobom ważnym i napisał cykl, poświęcając go małemu dziecku. Treny zostały poprzedzone mottem - dwuwierszem z Odysei Homera: "takie są umysły ludzkie, jakim światłem sam ojciec Jowisz oświecił urodzajne ziemie". Te słowa stawiają pod znakiem zapytania stoicką zasadę, że trzeba pozostać niewzruszonym zarówno w obliczu szczęścia, jak i klęski. Tematem trenów jest dramatyczna relacja o duchowych i filozoficznych perypetiach człowieka i artysty renesansowego. Stały się dzięki temu poetyckim traktatem moralno-filozoficznym. Bohaterów jest dwóch: pierwszy to zmarła Urszulka, a drugi to poeta, występujący w rolach bolejącego ojca i przeżywającego kryzys światopoglądowy filozofa, który dostrzegł, że dotychczasowe zasady (stoicyzm i epikureizm) rozsypują się w bezpośrednim zetknięciu z osobistą tradycją. W Trenach Kochanowskiego istotna jest genealogia grecka, występuje inwokacja do "łez Heraklitowych" oraz "lamentów i skarg Simonidowych", ponieważ to oni mieli patronować dziełu Kochanowskiego. Układ Trenów Kochanowskiego odpowiada budowie trenów antycznych: Tren I spełnia funkcję wstępu, następnie występują opłakanie i pochwała zmarłej, natomiast w Trenach XVIIIXIX spotykamy się z wątkami pocieszenia i napominania, proponowania nowej postawy.
    • Do Trenów Jana Kochanowskiego nawiązuje utwór Urszula Kochanowska Bolesława Leśmiana. Humanistyczne przekonanie, że człowiek to najwyższa wartość, stanowiąca centrum wszechświata, pojawia się w utworze. Córka Jana Kochanowskiego, Urszulka, jest podmiotem lirycznym wiersza. Opowiada o swoich losach po przybyciu do nieba, gdzie Bóg tworzy dla niej własny raj - czarnoleski dom. Urszulka z nadzieją czeka na przyjście rodziców, a kiedy przychodzi Bóg - odczuwa rozczarowanie oraz żal. Bóg bowiem nie jest w stanie zastąpić dziewczynce ukochanych rodziców.
  1. Wizja wsi w renesansie.
    • Literatura renesansowa stworzyła idealny obraz wsi. Jednym z poetów, który poruszył ten temat, był Jan Kochanowski. Jest on autorem cyklu dwunastu pieśni, zatytułowanego Pieśń świętojańska o Sobótce. Pieśni te wysławiają uroki wiejskiego życia. Kochanowski stworzył obraz wsi w czasie święta - Sobótki, przypadającej na równonoc wiosenną w dniu świętego Jana. Święto wywodzi się z tradycji pogańskiej, związanej z kultem wody i ognia. Życie na wsi, według Kochanowskiego, ma same zalety, każdy jest zadowolony ze swojej pracy i wykonuje ją z uśmiechem, nawet oracz. Na wsi bowiem żyje się dostatnio i pobożnie. Wieś stanowi oazę bezpieczeństwa i spokoju. Staje się przez to inspiracją dla twórców. Szymon Szymonowic stworzył na początku XVII wieku zbiór zatytułowany Sielanki. Wśród dwudziestu sielanek można odnaleźć dwie realistyczne: Kołacze, obraz weselnego obrzędu, oraz Żeńcy, opisująca ciężką pracę robotnic w folwarku. Żeńcy nie mają jednak na celu potępienie wyzysku chłopa, ale ukazują konflikt na tle przyrody. Konflikt ten można złagodzić pieśnią, która w tym utworze odgrywa wielką rolę. Żeńcy wyrażają nadzieję, że dobroć może się w człowieku odrodzić, a on sam może powrócić do pierwotnego szczęścia. Większość sielanek Szymonowica ukazuje jednak arkadyjską wizję świata.
  1. Andrzej Frycz Modrzewski O poprawie Rzeczypospolitej.
    • Andrzej Frycz Modrzewski żył w latach 1503 - 1572. Był jednym z najwybitniejszych publicystów renesansowych, a jego najlepiej znane dzieło to O poprawie Rzeczypospolitej ksiąg pięć, pierwszy wieki traktat teologiczny zorientowany praktycznie, to jest mający na celu gruntowną reformę państwa. Księgę pierwszą dzieła Frycz poświęcił obyczajom. Wyrażał w niej poglądy zbliżone do kalwinistów, pisząc, że złe obyczaje człowieka wynikają z jego niewiedzy, nie zaś złej woli. W księdze drugiej, o prawach, Frycz pisze o znaczeniu prawa, o normach prawnych, procedurze sądowej i o ulepszeniu prawa. Księga trzecia, O wojnie, jest raczej księgą o pokoju, ponieważ Frycz wyraża poglądy pacyfistyczne. Natomiast dwie ostatnie księgi, O KościeleO szkole, wzbudzały wiele kontrowersji. Księga O szkole zawierała pochwałę szkoły, nauczycieli i ludzi uczonych, ale oprócz tego drażliwe kwestie finansowania oświaty. Natomiast księga O Kościele zawierała idee reformy Kościoła, co nie podobało się władzom.
  1. Poezja Daniela Naborowskiego.
    • Daniela Naborowskiego, poetę barokowego, można śmiało nazwać poetą, który łączy barokową formę wiersza z istotną, poważną tematyką. Naborowski w swojej poezji szukał najlepszej formy, która mogłaby wyrazić jego przemyślenia. Ukazywał nie rozpacz albo strach istnienia, ale pogodzenie się z boskimi wyrokami. Swoją refleksję dotyczącą świata zawarł w utworze pt. Marność. Uważa on, że świat doczesny jest marnością ale mimo tego nienależny z niego rezygnować. Trzeba jednak pamiętać o wieczności, starać się żyć uczciwie i pobożnie, aby ustrzec się lęku przed śmiercią. Świat przemija szybko, więc wartości ziemskie nie mają większego znaczenia. Poeta podkreśla jednak, że należy korzystać z życia: "Miłujmy i żartujmy, żartujmy i miłujmy…". W twórczości Naborowskiego wiele jest mowy o człowieku. Naborowski zachęca do ziemskich uciech i radości, ale wszystko to ma się odbywać w granicach rozsądku i pobożności. Człowiek jest bowiem istotą krótką, a jego życie krótkotrwałe i ulotne: "Godzina za godziną niepojęcie chodzi / Był dzień, byłeś ty sam, potomek się rodzi…". Jedyną wartością, która nie przemija i jest godna uwagi człowieka, to cnota, która daje szczęście i satysfakcję z życia. Podstawami istnienia człowieka miały być równowaga ducha, świadomość własnej niedoskonałości i wiara w Boga.
  1. Poezja Jana Andrzeja Morsztyna.
    • Jan Andrzej Morsztyn (1620-1693) pochodził z bogatej rodziny szlacheckiej. Jest przedstawicielem stylu barokowego, zwanego marynizmem. Przekładał i parafrazował utwory założyciela tego kierunku, Giambatisty Mariniego. Własnych utworów za życia nie publikował. Głównym tematem poezji marynistycznej, którą tworzył Morsztyn, była zmysłowa miłość, wyrażona w wyszukany sposób. Cechą charakterystyczną tej poezji była oryginalność, operowanie paradoksami, antytezami i zaskakiwanie odbiorcy. Za reprezentacyjny uważa się zbiór 210 wierszy, ujęty w dwie księgi, nazwany Lutnia. Drugi, skromniejszy zestaw to Kanikuła. Większość wierszy Morsztyna to wiersze miłosne. Morsztyn jest bowiem poetą miłości. Są to wiersze opiewające urodę kochanki i skargi na jej chłód, opisy cierpień, jakich z tego powodu kochający doświadcza. Motywy te traktowane są hiperbolicznie. Poeta jednak nie interesuje się psychologią miłości. W jego twórczości pojawiają się również wiersze religijne, okolicznościowo-towarzyskie i żartobliwe. Poezja Morsztyna ma przede wszystkim olśnić czytelnika tym, jak każdy temat potrafi ująć w sposób nieoczekiwany i wymyślny.
  1. Odprawa posłów greckich Jana Kochanowskiego - nawiązania do tragedii antycznej.
    • Odprawa posłów greckich to pierwsza renesansowa tragedia humanistyczna w języku polskim. Nie wiadomo dokładnie, kiedy Kochanowski napisał Odprawę…, ale stało się to przed rokiem 1578. W tym roku Odprawa posłów greckich miała bowiem swoją premierę w Ujazdowi pod Warszawą, gdzie uświetniła wesele Jana Zamoyskiego i Krystyny Radziwiłłówny oraz Elżbiety Zamoyskiej i Stanisława Włodka. W utworze tym Kochanowski zmieszał realia polskie z antycznymi, na wzór których budował tragedię. Przedstawił ustrój polityczny Troi na wzór polskiej demokracji szlacheckiej. W utworze pojawia się chór, a budowa jest wzorowana na tragedii antycznej (prolog, epeisodiony i stasimony, epilog). Autor przestrzega zasadę trzech jedności: miejsca, czasu i akcji oraz zasady maksymalnie trzech aktorów. Jednak, inaczej niż w tragedii greckiej, nie ma tu miejsca na Fatum; ludzi sami odpowiadają za woje czyny i ponoszą ich konsekwencje.
  1. Wizja świata i człowieka zawarta w Sonetach Mikołaja Sępa Szarzyńskiego.
    • Mikołaj Sęp Szarzyński tworzył w szczytowym momencie rozwoju polskiego renesansu, lecz jego talent został późno odkryty i doceniony. Jego poezja nie ma nic wspólnego z humanistycznym obrazem harmonijnego świata. Szarzyński ukazuje dwoistość istoty ludzkiej (ciało i dusza). Ciało w pogoni za pokusami dąży do upadku i grzechu, a dusza dąży do Boga. Człowiek jest rozdarty między tymi dwiema racjami i miota między nimi: "(…) z żywiołów utworzone ciało (…) / Zawodzi duszę, której wszystko mało". W sonecie O nietrwałej miłości rzeczy świata tego Szarzyński podkreśla, że człowiek zwiedziony pokusami ciała zwraca się ku rzeczom i wartościom doczesnym, nietrwałym, takim jak bogactwo czy rozkosz, dlatego jest skazany na wieczne niespełnienie. Jedyną rzeczą, ku której powinien się zwrócić człowiek to Bóg. Poeta ukazuje tragizm rozdwojonego człowieka, który jest zbyt słabym, aby wytrwać i zbyt podatnym, aby przeciwstawić się pokusom ciała, prowadzącym go do upadku. W sonecie O wojnie naszej, którą wiedziemy z szatanem, światem i ciałem Szarzyński w formie poetyckiego paradoksu ukazuje tragiczną sytuację człowieka: "Pokój szczęśliwość. Ale bojowanie / Byt nasz podniebny". Jednostka dąży do pokoju i miłości, którą jest Bóg, ale jej ciało pożąda nietrwałych dóbr życia doczesnego. Człowiek nie potrafi pogodzić sprzecznych potrzeb, rządzących jego życiem: "Cóż będę czynił w tak straszliwym boju / Wątły, niebaczny, rozdwojony w sobie?". Opisując świat, Sęp posługuje się symbolami ciemności, grzechu, słodyczy, która jednocześnie jest trucizną i ruchu, oznaczającego zmienność.
  1. Marinizm.
    • Termin ten pojawił się w XVII wieku we Włoszech w odniesieniu do ruchu literackiego, który zapoczątkowany został przez neapolitańskiego Giambatistę Marina. Marinizm rozwijał się we Włoszech przez cały XVII wiek. Rozpowszechnił się w Europie. Po śmierci Marina nurt osłabł, uległ rozproszeniu. Marinizm wzrastał na gruncie bogatej tradycji poetyckiej, szczególnie petrarkizmu. Nie odrzucał tradycji, ale pozbawiał ją autorytetu. Cechy marinizmu to: sensualizm, tematyka erotyczna, odrzucenie klasycznego kanonu piękna, ideał syntezy sztuk, preferencja drobnych form poetyckich, bogata inwencja stylistyczna. Celem marinizmu było zaskoczyć i oszołomić czytelnika niezwykłością obrazowania. Artysta uprawiał poezję jako przygodę, grę wyobraźni, zabawę formą. Najwybitniejszym reprezentantem marinizmu poezji poselskiej jest Jan Andrzej Morsztyn
  1. Co bawi, a co przeraża w Świętoszku Moliera?
    • Komedie Moliera mają charakter ponadczasowy i wywołują wiele kontrowersji. Bohaterowie jego utworów mają wiele wad, które autor wyolbrzymia. Są skąpi, obłudni, fałszywi. Świętoszek to komedia o rodzinie, w której nagle pojawia się nieznany nikomu Tartuffe. W oczach niektórych członków rodziny jest on człowiekiem pobożnym, uczciwym, niosącym pomoc tym, którzy tego potrzebują. Stopniowo jednak na jaw wychodzą grzechy i wady Tartuffe'a, który bez litości wykorzystuje naiwność ludzką, na przykład Orgona, który bez wahania oddał oszustowi akt własności własnego domu oraz dokumenty. Molier, wyszydzając i ironizując, wpływa na czytelników. Mimowolnie każdy zaczyna zastanawiać się, czy sam nie popełnia podobnych grzeszków.
  1. Satyry Ignacego Krasickiego.
    • Ignacy Krasicki w swoich satyrach wyśmiewał zachowania szlachty. Krytykuje różne aspekty życia: lenistwo, lekkomyślność, hazard, pijaństwo, szlachecki konserwatyzm… Przykłady satyr Krasickiego:
      • Żona modna - jest to utwór, w którym autor zawarł krytykę zachodnich wzorców i przesadne podleganie modzie. Satyra ta ma formę dialogu męża "żony modnej" oraz jego znajomego. Mąż opowiada znajomemu o swojej żonie, oburzając się przy tym. Sam został wychowany tradycyjnie i nie może zrozumieć zachowania swojej żony, jej rozrzutności, przesadnej dbałości o wygląd i zgodę z francuską modą. (odwiedza wieś karetą angielską na resorach, krytykuje wystrój szlacheckiego dworku). Mąż jest więc poszkodowany: pracuje jak służba, gasi płonącą stodołę. Nie wywołuje jednak żalu w czytelnikach, bowiem poślubił obecną żonę tylko dlatego, że oferowała mu cztery wsie w posagu, które w końcu i tak przestały wystarczać na zachcianki żony.
      • Do króla - satyra ta krytykuje króla, a jej podmiotem lirycznym jest szlachta - ciemna, zaściankowa. W rzeczywistości więc utwór ten zawiera pochwałę króla - wymienia jego pochodzenie polskie, opiekę, którą roztacza nad artystami, nowy sposób rządzenia, wiek, poglądy…
      • Świat rozpusty - przypomina ogólną tematykę satyr, wymienia bowiem wszystkie wady, które przypisuje szlachcie: bezprawie, próba zdobywania jak największego majątku, egoistyczna postawa, brak zainteresowania losami Polski. Na końcu pojawia się metafora Polski - okrętu, który tonie, a którzy powinni ratować wszyscy razem, w przeciwnym wypadku bowiem zginą.
  1. Postawy w Powrocie posła Juliana Ursyna Niemcewicza.
    • Powrocie posła istnieją trzy charakterystyczne postawy:
          • modny kawaler (cyniczny, utracjusz, łowca posagów, kosmopolita, bezkrytyczny w stosunku do obcych mód)
          • żona modna (dama, kapryśna, egzaltowana, zafascynowana francuską kulturą, snobka, sentymentalna, egzaltowana)
          • Sarmata oświeceniowy