Historiografia jest działem piśmiennictwa, który obejmuje gatunki o charakterze historycznym np.:

kroniki- gatunek opisujący dzieje państwa, może być opowieścią o wydarzeniach przeszłych lub współczesnych; czasem fikcja literacka czy wręcz fantastyka miesza się z faktami historycznymi, często występują panegiryzm czyli wychwalanie jakiejś postaci; wyróżnia się różne typy kronik, np.: kronikę świata, kronikę taktującą o sprawach narodowych, lub opisująca genealogię dynastii,

roczniki- królewskie zapisy, opisujące ważne wydarzenia państwowe,

tzw. gesta ( tzn. czyny) - opisywano w nich dokonania jakiś sławnych i wybitnych postaci.

W średniowiecznej Polsce najpopularniejsze były kroniki. Były one pisane po łacinie. Są to w głównej mierze chronologiczne zapisy zdarzeń historycznych.

Do nich należą:

  1. "Kronika polska" Galla Anonima powstała w latach 1112- 1116, obejmuje dzieje legendarne państwa polskiego i doprowadzona została do czasów współczesnych pisarzowi tj. do roku 1113
  2. "Kronika Polska" Mistrza Wincentego Kadłubka
  3. "Kronika Wielkopolska" przypisywana Godzisławowi Baszkowi z końca XIII w.
  4. "Kronika" Janka z Czarnkowa z lat 1374-1387
  5. "Roczniki, czyli Kronika królestwa polskiego" Jana Długosza, którą uważa się za pierwszą historię Polski (doprowadzona do 1480 r.).

ad a)

Gall Anonim był autorem nieznanego pochodzenia ( stąd -Anonim). Imię Gall świadczyć może o tym, że pochodził z krajów romańskich ( możliwe, że z Francji ). Był człowiekiem dobrze wykształconym ( świadczy o tym to, że u miał pisać). Nie wiadomo, czy kronika powstała z własnej inicjatywy pisarza czy też było to zlecenie jakiegoś wyższego urzędnika lub samego władcy. Pewne jest natomiast to, że celem i zamiarem Galla Anonima było opisanie czynów Bolesława Krzywoustego. Mówi się, że jest to kronika trzech Bolesławów: Chrobrego, Śmiałego i Krzywoustego.

Bolesław Chrobry opisywany jest na wzór Karola Wielkiego z "Pieśni o Rolandzie". Przydomek " chrobry" w dawnych czasach oznaczał odważny. Pisarz uważa, że słusznie nadano go temu władcy. Podkreśla bohaterstwo i męstwo Bolesława na polu walki. Ukazuje go jako walecznego i dobrego wojownika, który sprawnie dowodzi sowimi wojskami. Opisuje jego sprawiedliwość ( wszystkich traktował tak samo zarówno wieśniaków jak i magnatów) i wielką troskę o poddanych. Chrobry był również cnotliwy, szlachetny i pobożny. Gall zwraca uwagę na szczodrobliwość władcy i miłosierdzie w darowaniu win.

Kronikarz opisuje wiele wydarzeń z czasów panowania Bolesława Chrobrego. Najważniejsza wydaje się wzmianka o św. Wojciechu. Gall wspomina, że jego ciało wykupił Bolesław za tyle złota, ile ważył męczennik.

Ważnym wydarzeniem był Zjazd Gnieźnieński , który odbył się w roku 1000. To wtedy do Polski przybył Otton III i zadziwił się bogactwem kraju oraz tym, jak sprawnie rządzi Bolesław. Władcy wymienili między sobą dary, a Otton włożył na głowę polskiego władcy swój diadem cesarski i w ten sposób pokazał, że traktuje go jako równego sobie. Poprzez ten gest przepowiedział też koronację Bolesława na króla.

Szczególnie wzruszająca jest scena śmierci Chrobrego. Opisana jest ona z wielkim patosem. W śpiewie żałobnym kronikarz upersonifikował Polskę. Uczynił ją " rodzicielką" i " wdową" , która rozpacza po odejściu tak wielkiego bohatera i wspaniałego króla.

W podobny sposób charakteryzowany jest drugi władca Bolesław Krzywousty. Już same narodziny tego władcy były opromienione jakąś cudownością. Rodzice u Boga wyprosili sobie syna. Już jako dziecko Bolesław wykazywał duże zdolności przywódcze oraz męstwo i odwagę.

Kronikarz przede wszystkim podkreśla talenty Krzywoustego jako wielkiego stratega i wodza. Nazywa go "Bolesławem, który nie śpi". Opisuje szereg jego zwycięskich wypraw przeciw Niemcom, Czechom i Pomorzanom. Podkreśla wielkość tego władcy, który umiał razić sobie z wszystkimi przeciwnikami.

Jednym z najważniejszych fragmentów kroniki jest opis bitwy pod Głogowem, w czasie której wojaka cesarza niemieckiego wykazały się szczególną brutalnością. Na rozkaz wodza przywiązywali oni zakładników ( wśród nich także dzieci mieszkańców grodu) do maszyn oblężniczych. Głogowianie jednak bohatersko się bronili i odparli atak wrogów. Obroną grodu kierował sam Krzywousty, który nie dopuścił, by Niemcy go zdobyli. Jego postawa wzbudzała powszechny szacunek nawet wśród jego przeciwników.

Kronikarz wskazuje na fakt, że Krzywousty przywrócił świetność państwu, zaprzepaszczoną w czasie rządów Bolesława Śmiałego, był kontynuatorem polityki Chrobrego. Dzięki umiejętnym rządom Krzywousty przyczynił się do wzrostu potęgo państwa i do poprawy warunków życia. Szczególnie troszczył się o chłopów, gdyż uważał, że to ich paca stanowi podstawę rozwoju gospodarczego. Za jego rządów rozwijały się też miasta i już wtedy istniały plany przeniesienia stolicy do znacznie bogatszego Krakowa.

Ad b)

" Kronika polska" Mistrza Wincentego Kadłubka została napisana na początku XIII wielu ( dokładna data jest nieznana) na polecenie Kazimierza Sprawiedliwego. Składa się ona z czterech ksiąg, w których kronikarz spisał dziej narodu polskiego od czasów bajecznych do roku 1202. Początkowe trzy księgi mają formę dialogową i opisują czasy najdawniejsze. Czwarta część dotyczy panowania Mieszka Starego i Kazimierza Sprawiedliwego.

Kronika ta nie jest zbyt wiarygodnym dokumentem. Nosi wyraźne cechy panegiryku. Władcy przedstawiani są jako odważni, mężni i pobożni ludzie bezgranicznie oddani swemu krajowi. Kadłubek selektywnie i subiektywnie traktuje historię. Opisuje z wielką dokładnością ( czasem nawet z duża przesadą) bitwy zwycięskie, natomiast o przegranych jedynie wspomina mimochodem.

Poza tym Kadłubek wprowadza wiele legend, podań, które z historycznego punktu widzenia nie mają żadnej wartości poznawczej. Czasem też ubarwia historię Polski, opisując wydarzenia, które w ogóle nie miały miejsca ( np. walki polskich wojsk z Aleksandrem Wielkim czy Cezarem).

Mimo iż dzieło Kadłubka nie ma dużej wartości jako dokument historyczny, to jednak jest ono cenne głownie jako ciekawy utwór literacki. Szczególnie ciekawe są zawarte w ty dziele legendy i podania, które stanowią ważny element naszej kultury.

Ad d) Kronika Jana z Czarnkowa (ok. 1320-1387) obejmuje lata 1370-1384. Jest to ciekawe źródło informacji o średniowiecznej Polsce, zwłaszcza o Wielkopolsce w czasach panowania Andegawenów.

Ad e)

Najwybitniejszym polskim dziełem kronikarskim okresu średniowiecza są " Roczniki, czyli Kronika Królestwa polskiego" Jana Długosza.

Jan Długosz żył w latach ( 1415 - 1480 ). Kształcił się na Akademii Krakowskiej i był pisarzem w kancelarii kardynała Zbigniewa Oleśnickiego. Potem był też wychowawcą synów króla. Jego prochy zostały złożone w Grobach Zasłużonych w kościele na Skałce w Krakowie. Długosz traktował swą pracę pisarską jako podstawowe zadanie swego życia. Pozostawił po sobie ogromny dorobek piśmienniczy w języku łacińskim. Jako historyk za wór stawiał sobie zawsze Liwiusza( 59 p.n.e. - 17 n.e. ).

Bardzo mocno interesował się sprawami państwa i jego polityką. Był zjednoczeniem wszystkich polskich ziem. Uważał za wielki błąd to, że Piastowie śląscy "złożyli królowi czeskiemu przysięgę stałej wierności i posłuszeństwa" ( co było jednoznaczne z utratą Śląska na rzecz Czech). Gdy za sprawą drugiego pokoju toruńskiego w 1466 roku Polska odzyskała Pomorze Wschodnie, Długosz nie krył swojej radości i odzyskał wiarę w to, że i inne ziemi powrócą do ojczyzny.

"Roczniki" Długosza odznaczają się dużą dbałością o prawdę historyczną (choć i tu nie brak niedokładnych danych ). Historycy uznają tę kronikę za pierwszą na gruncie polskim spisaną historię Polski. Jest to ważny dokument historyczny, ale i literacki. Z powodzeniem można zliczyć to dzieło do jednego z najlepszych dzieł literackich epoki średniowiecza.