Witam, w ubiegłym roku skomponowałem takie oto najważniejsze elementy do matury z polskiego. zapewne nie jest to wszystko i nie gwarantuje to 100%, ale sam opierając się na tych notatkach zdobyłem 97,5% z ustnej matury. Na pewno się to komuś przyda. 

 

 

MOTYWY

 

MOTYWY WSI:

 

“Pan Tadeusz” Adama Mickiewicza

Adam Mickiewicz, prezentując życie bohaterów utworu ukazał, jakie obowiązki należą do mieszkańców wsi i w jaki sposób spędzają oni swój wolny czas. Polska szlachta zaściankowa, posiadająca znaczne majątki ziemskie, nie podejmowała się typowych dla chłopów zadań, związanych z wiejskim życiem. Bohaterowie większość swojego czasu spędzają na spacerach po okolicznych wsiach, grzybobraniu w pobliskim lesie, organizowaniu uczt, czy polowaniu. Uprawiając niewielkie ogródki, mieszkańcy Soplicowa mieli własne owoce, kwiaty, warzywa i zioła, które pozwalały im żyć w zgodzie z naturą i czerpać z tego ogromną radość. Adam Mickiewicz stworzył sielankowy obraz wsi, która wpływała pozytywnie na bohaterów, pozwalała im odpoczywać, cieszyć się każdym dniem na łonie przyrody. Cały utwór pełen jest szczegółowych opisów przyrody, Mickiewicz zwraca uwagę na piękne lasy, wiejskie ogrody, zachwyca się wschodami i zachodami słońca, które nadają rytm życia mieszkańców wsi.

“Ludzie Bezdomni” Stefana Żeromskiego

Główny bohater utworu Stefana Żeromskiego, doktor Judym, pochodził z miasta i miał świadomość, iż nic nie wie na temat wsi, życia jej mieszkańców i praw, jakimi się rządzi natura. Wieś znał jedynie z wycieczek letnich, na których bywał, poznawał ją przelotnie, na chwilę, trochę o niej czytał, czy oglądał wiejskie obrazy. Dopiero kiedy trafił do Cisów, przekonał się, jak życie na wsi może być ciężkie, a otaczające ogromne pola i łąki niekiedy przytłaczające. Jednak potrafił z czasem docenić piękno przyrody, wśród której przebywał. Śpiewy skowronków, okrzyki czajki, galopujące po łąkach konie, piękne pola, wzbudziły w mężczyźnie zachwyt i chęć czerpania z tego pejzażu jak najwięcej. Judym poczuł nagła potrzebę zaangażowania się w życie wsi, w uczestnictwo w siewie i pielęgnowaniu zboża, by docenić każde zebrane ziarno, które daje nowe życie w przyrodzie. Autor w swojej powieści przeznaczył wiele miejsca na opis krajobrazu wiejskiego, w którym każdy element był ważny i wyjątkowy. Pola, zielone lasy, a w nich płynące strumyki, olchy i brzozy, budzące się do życia po zimie – to wszystko zachwycało Judyma, niedoceniającego wcześniej uroku pięknego wiejskiego krajobrazu. Jednak Żeromski zwrócił uwagę również na tę gorszą stronę wiejskiego życia. Poza pięknem otaczającej przyrody, wiązało się ono z ogromną biedą i zacofaniem mieszkańców. Ich analfabetyzmem i zaniedbaniem. Mieszkańcy Cisów wzbudzili w lekarzu wręcz przerażenie – wszechobecny brud, ubóstwo i głód były nieodłącznymi elementami ich życia. W Cisach i w Zagłębiu ludzie walczyli o przeżycie każdego dnia, nie mając nawet motywacji, by utrzymać domy w porządku i czystości, dlatego unosił się tam okropny fetor. Obraz wsi w powieści ukazany został z dwóch, skrajnych stron, które równie bardzo przeraziły głównego bohatera, zupełnie nieświadomego, jak wygląda życia na wsi.

 

“Chłopi” Władysława Reymonta

Władysław Reymont w swojej powieści zaprezentował obraz wsi i życia wiejskiego dzięki ukazaniu społeczności tam zamieszkującej, jej rozwarstwienia i wynikających z tego problemów. Autor opisuje życie na wsi i skupia się na aspekcie nie tylko obyczajowym, ale i psychologicznym i społecznym. Mieszkańcy Lipiec stanowią przykład wiejskiej społeczności, a ich konflikty, praca, zacofanie i codzienność stały się przedmiotem fabuły powieści. Jednym z najbardziej istotnych problemów mieszkańców wsi, był ich konflikt z dworem, dotyczący prawa chłopów do wykorzystywania lasów i pastwiska, które zostały zagarnięte przez ziemian po uwłaszczeniu. Miłość do ziemi, zaangażowanie w pracę na niej i pełne oddanie wiązało się wówczas z poczuciem patriotyzmu i przywiązaniem. Autor ukazał również, jak bardzo chłopi szanowali swoje rodziny i przodków, oraz wyznawaną religię. Jednocześnie byli bardzo zaściankowi, nie potrafili zaakceptować obcych ludzi, czy nowych rozwiązań. Dlatego też istotne znaczenie dla mieszkańców wsi miały stare, ludowe przyśpiewki, pieśni oraz przysłowia, które stanowiły powszechną, lokalną mądrość. To, jakim statusem cieszyła się dana osoba, zależało od jej statusu majątkowego. W zależności od posiadanego majątku byli bogaci chłopi, średniozamożni, małorolni, komornicy oraz parobki. Autor ukazuje, jak ciężkie życie mieli chłopi, jak heroiczna była ich postawa, a praca wyjątkowo ciężka i niedoceniona. Mieszkańcy Lipiec łączyli swoje siły w pracach polowych, ziemia pozwalała im żyć, a oni dbali o nią jak najlepiej umieli. Przyroda i cykliczność pór roku miała na celu organizowanie życia mieszkańcom wsi. Każda z pór roku związana jest z różnymi obowiązkami i zajęciami, wpływa na samopoczucie mieszkańców wsi i ich nastroje. Reymont w swoim dziele skupia się na opisie natury, jaka otacza bohaterów powieści, nadaje jej istotne znaczenie i ukazuje, jak ogromny wpływ ma na życie mieszkańców wsi. Reymont ukazał wieś w sposób bardzo realistyczny, lecz nie sposób znaleźć tam opisy idealistyczne, czy sielankowe. Aby w sposób dokładny i szczegółowy wyrazić życie na wsi, autor stosuje język gwarowy, którym posługiwali się mieszkańcy Lipiec, dzięki czemu „Chłopi” stanowią swoistą realistyczną epopeję na temat wsi.

 

“Wesele” Stanisława Wyspiańskiego

Dzieło Stanisława Wyspiańskiego ukazuje piękno wiejskiej obyczajowości, jej folklor i szereg tradycji. Autor prezentuje, jak wiele zalet posiadają chłopi, ale i w wskazuje na ich przywary, zabobony i przekonania, niejednokrotnie bezpodstawne i egoistyczne. Dzięki autorowi „Wesela” poznać można cechy, jakimi odznaczali się mieszkańcy wsi, takie jak prostota, zdrowie, miłość do natury, ale również zaściankowość, chciwość i ignorancję. Mieszkańcy wsi to osoby porywcze, zapalczywe i uparte, są gotowi do bijatyki, chętnie piją alkohol. W utworze ukazana została ludomania, jak również zainteresowanie inteligencji życiem wsi, które jednak było bardzo powierzchowne i niepełne. W rzeczywistości, inteligencja uważała chłopów za zacofanych i niedouczonych, ich zachwyt miał wyraz nieszczery i udawany. „Wesele”, oparte jest na rzeczywistych wydarzeniach i postaciach, a osadzone zostało w realiach epoki. Wieś i jej mieszkańcy ukazani zostali jako siła narodu, nie tylko ze względu na ich liczbę, ale i chęć do walki o niepodległość. Jedynie brak prawdziwego i kompetentnego przywódcy w pewnym stopniu uzależnia ich od inteligencji, która tylu chęci do walki już nie ma.

 

“Przedwiośnie” Stefana Żeromskiego

W utworze, Stefan Żeromski ukazuje wieś Nawłoć, w której główny bohater – Cezary Baryka spędzał swój wolny czas, jako krainę spokoju, szczęśliwości i radości życia. Dla Baryki, Nawłoć była wyjątkowym miejscem – stała się symbolem odwiecznego porządku życia. Bohater trafił w Nawłoci dzięki Hipolitowi Wielosławskiemu, swojemu przyjacielowi. Mimo iż bieda i głód są nieodłącznym elementem egzystencji mieszkańców okolicznych wsi, mężczyzna uważał, iż miejsce to ma w sobie swoistą magię i niepowtarzalność. Autor opisał, w jak złych i nędznych warunkach żyli mieszkańcy wsi Chłodki, otaczającej Nawłoć. Rozpadające się, gnijące domy, ludzie, cierpiący na szereg chorób, walczący z głodem i poniżeniem – to obraz miejsca, w którym aż wrzało od zbliżającego się buntu. Zupełnie inaczej przedstawiona została sama Nawłoć. Posiadłość Wielosławskich stanowiła idealny, a wręcz utopijny obraz polskiej wsi. Czas spędzany przez jej mieszkańców upływał głównie na przyjęciach, przejażdżkach konnych, czy wspólnych spacerach. Bohater był zachwycony okolicznym krajobrazem i pięknem natury. Stanowiło to okrutny kontrast względem biedy i cierpienia mieszkańców wsi Chłodek. Żeromski ukazując sielankowość i piękno wsi, wspomniał również o jej ponurych, smutnych polach i przygnębiającym cmentarzu. W powieści zaprezentowane zostały antagonizmy w miastach oraz we wsiach, w których oprócz miejsc beztroskich, są również te mroczne.

 

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

 

MOTYWY CIERPIENIA:

 

“Król Edyp” Sofoklesa

Utwór Sofoklesa, którego tematem jest tragiczny los rodziny głównego bohatera ukazuje ludzkie cierpienia i ich konsekwencje. Życiem bohaterów kierowało przeznaczenie, a ich los nie był od ich działań zależny. Edyp, tytułowy bohater tragedii stał się ofiarą klątwy, przez którą cierpiał przez całe życie. Straszliwe fatum doprowadziło do tego, iż nieświadomy niczego mężczyzna, zabił swojego ojca, a następnie poślubił matkę, z którą miał czwórkę dzieci. Sprowadziło to przekleństwo na ród i doprowadziło do rodzinnej tragedii. Kiedy matka Edypa, Jokasta, dowiedziała się, iż wyszła za swojego syna, bardzo cierpiała. Nie poradziła sobie z tymi emocjami, poczucie niesprawiedliwości, żalu i bezsilności doprowadziło ją do załamania psychicznego. Również Edyp, dowiedziawszy się, iż człowiek, którego zabił był jego ojcem, a on sam poślubił swoją matkę, był przerażony i pełen bólu. Obydwoje stanęli przed najtrudniejszymi emocjami dla człowieka – bezsilnością i poczuciem niesprawiedliwości. Sprawiło im to ogromne cierpienie i doprowadziło do jeszcze większej tragedii. Cierpienie Edypa i Jokasty miało nie tylko wyraz emocjonalny i psychiczny, ale i fizyczny. Kobieta, załamana wypełnieniem klątwy i brakiem wpływu na swój los, popełniła samobójstwo. Edyp zaś, nie potrafiąc spojrzeć w oczy swoim kazirodczym dzieciom, wyłupał sobie oczy.

 

“Antygona” Sofoklesa

Powodem cierpienia tytułowej bohaterki utworu jest dylemat, przed jakim została postawiona. Po śmierci jej brata, pragnęła godnie go pochować, ponieważ tak nakazywało boskie prawo. Antygona bardzo kochała swojego brata i szanowała go, a jego niepochowane ciało budziło w niej przerażenie i ból. Jednak pochowanie brata wiązało się ze sprzeciwem wobec władcy, który nie wyraził na to zgody. Kobieta wykazała się ogromną odwagą, postępując zgodnie ze swoim sumieniem, a jednocześnie cierpienie i poczucie niesprawiedliwości nie pozwoliło jej być posłuszną okrutnemu władcy. Jako karę za nieposłuszeństwo, Antygona została skazana na śmierć głodową.

 

“Makbet” Williama Szekspira

Utwór Williama Szekspira ukazuje zbrodnię, jakiej dopuścił się tytułowy bohater za namową swojej żony. Mężczyzna dokonał morderstwa na swoim najlepszym przyjacielu, królu Dunkanie, dzięki czemu przejął po nim królestwo. Dokonana zbrodnia nie daje spokoju Makbetowi, bezpośrednio po zasztyletowaniu ofiary zabójca zaczyna tracić zmysły, wpada w panikę, która go paraliżuje. Ciągły lęk przed wydaniem się tajemnicy i kary za swój czyn, sprawiają, że Makbet nie jest w stanie normalnie funkcjonować. Popada w rozpacz i obsesję, widzi zjawy i boi się wszystkiego wokół. Jest to dowód na to, że wyrządzanie zła dotyka również tego, kto dopuszcza się okrutnych czynów. Bezlitosna i żądna władzy Lady Makbet, namawiając męża do zbrodni zdawała się być zdecydowaną i silną kobietą. Jednak po dokonaniu morderstwa jej psychika nie radzi sobie z wiecznymi obawami i poczuciem niepewności i zagrożenia. Kobieta choruje i cierpi, a z czasem dochodzi do załamania psychicznego. Cierpienie głównego bohatera, Makbeta wynika z wyrzutów sumienia, jakie odczuwa po dokonaniu zbrodni. Mężczyzna jest rozchwiany emocjonalnie, z jednej strony pokazuje się jako tyran, z drugiej ma napady lęku i majaczy. Świadczy to o ogromnym cierpieniu bohatera i rozpaczy, z którą nie potrafi sobie poradzić.

 

“Treny” Jana Kochanowskiego

Jan Kochanowski w swoim dziele wyraża ogromne cierpienie i ból po stracie ukochanej córki – Urszulki. Poeta opisuje swoje łzy, lament i bezradność po tak traumatycznym przeżyciu. Jednocześnie pyta o sens życia, śmierci i tak bolesnych emocji, jakie go dotknęły. Kochanowski próbuje znaleźć sposób, by zmniejszyć swoje cierpienie i poczucie tragedii. Tęsknotę po córce może ukoić jedynie czas, który upływając sprawi, że będzie mu lepiej i pogodzi się z tak okropnym wydarzeniem. Mimo tego, stan emocjonalny poety wykazuje, iż śmierć córki przyniosła mu niesamowity ból i wyrządziła ogromne rany. Kochanowski nie ma motywacji do życia, wraz ze śmiercią Urszulki, stracił chęć do wszystkiego, nie potrafi doceniać tego, co ma i co go otacza. Cierpienie to zmieniło jego życie bezpowrotnie.

 

“Dziady” Adama Mickiewicza

W utworze Adama Mickiewicza, ukazane zostało cierpienie głównego bohatera, ale również całego narodu. W III części „Dziadów” Polacy, którzy doświadczyli rozbiorów Polski są prześladowani i torturowani. Dotyczy to w głównej mierze ludzi młodych, pełnych zapału i chęci walki o niepodległość kraju. Zaborcy, mając na celu pozbawienie ich poczucia patriotyzmu i polskości traktują ich nieludzko – przesłuchują i więżą w strasznych warunkach. Polacy, nie mając swojej ojczyzny czują się ograbieni, cierpią i są w ciągłym niebezpieczeństwie. W II części utworu autor ukazuje cierpienie głównego bohatera, Gustawa. Jego ból związany jest z utratą ukochanej kobiety. Również pozostałe dusze zmarłych, pojawiające się podczas obrzędu Dziadów wspominają swoje cierpienia na ziemi i te pośmiertne. Za popełnione grzechy w czasie życia płacą po śmierci, kiedy to nie mogą być zbawione. Autor ukazuje w swoim dziele, że cierpienie i ból towarzyszy człowiekowi przez całe życie. Lecz to, czy ludzie zaznają go również po śmierci, zależy od ich postępowania i stosunku do świata i bliźnich.

“Lalka” Bolesława Prusa

Główny bohater powieści Bolesława Prusa doświadcza cierpienia, wynikającego z niespełnionej miłości do Izabeli Łęckiej, swojej wybranki serca. Kobieta szydzi z niego i gardzi jego miłością, ponieważ Wokulski nie ma pochodzenia szlacheckiego, a dla Izabeli ma to ogromne znacznie. Stanisław, bardzo zaangażowany w znajomość ze swoją wybranką, za wszelka cenę stara się jej zaimponować i udowodnić, że jest wart jej uwagi. Niestety, związek kupca ze szlachcianką w owych czasach wydaje się wręcz niemożliwy. Wokulski bardzo cierpi, ponieważ mimo jego starań i powodzeń zawodowych i społecznych, nie potrafi zdobyć serca kobiety, dla której poświęcił całe swoje życie. Mimo zdobytego majątku, nadal traktowany jest przez Izabelę jako zwykły kupiec, kobieta wykorzystuje go i bawi się jego uczuciami. Mężczyzna, przez niespełnioną miłość do Łęckiej traci chęć życia, motywację i pragnienia, które kiedyś kreowały jego działania. Przez ból i cierpienie, których powodem było ogromne uczucie do Izabeli, mężczyzna postanawia targnąć się na swoje życie, w którym bez ukochanej nie widzi sensu.

 

Dżuma” Alberta Camusa

Powieść Alberta Camusa ukazuje jak groźna epidemia opanowując całe miasto przynosi jego mieszkańcom wiele cierpienia i bólu, wystawiając ich na bardzo ciężką próbę. Nieszczęście, które nawiedziło Oran to dżuma, zwana czarną śmiercią. Główny bohater powieści, Bernard Rieux, starając się leczyć ludzi, ryzykując własne zdrowie jest świadkiem, jak choroba męczy ludzi, a następnie uśmierca – jednego po drugim. Mieszkańcy miasta są spanikowani, nie potrafią poradzić sobie z chorobą, są świadkami śmierci wielu ludzi, swoich bliskich, czy sąsiadów. Poczucie bezsilności sprawia, że cierpią. Bolesna choroba, męki zarażonych i ból ich najbliższych, to najstraszniejszy przejaw dżumy i jej konsekwencje.

 

“Zdążyć przed Panem Bogiem” Hanny Krall

W rozmowie Hanny Krall z Markiem Edelmanem, zastępcą komendanta Żydowskiej Organizacji Bojowej, głównym tematem była eksterminacja Żydów podczas II wojny światowej, a dokładniej – likwidacja ich getta w Warszawie. Autorka ukazuje, jak wiele bólu, strachu i cierpienia doświadczyli mieszkańcy getta. Masowa zagłada ich narodu wiązała się z ogromnym okrucieństwem i bestialstwem. Ludzie walczyli wówczas nie tylko o życie, ale również o godność swoja i swoich najbliższych. Byli zdolni do heroicznych czynów, by wywalczyć wolność. Jednak świadomość swojej bezradności i nadchodzącej klęski była dla nich najcięższym doświadczeniem. Wysiedlanie siłą na wschód i umieszczeni w obozie zagłady stało się przyczyną największego żalu, bólu i cierpienia. Cierpienie to było konsekwencją ran fizycznych, ale i psychicznych. Mieszkańcy getta byli świadkami śmierci swoich bliskich, czy wywiezienia ich do obozu. Autorka utworu ukazała, jak wiele krzywd człowiek jest w stanie przetrwać i wytrzymać i jak wielkie tragedie spotykały ludzi w czasie wojny.

 

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

 

MOTYWY KOBIETY HEROICZNEJ:

 

“Antygona” Sofoklesa

Tytułową bohaterką tragedii jest pochodząca z rodu króla Edypa, córka królewska, Antygona. Po śmierci jej brata władca zabrania jego pochówku, co jest niegodne i poniżające dla zmarłego, który nie zazna spokoju. Antygona, świadoma kary, jaka jej grozi za zbuntowanie się przeciwko woli Kreona, postanawia wypełnić swój obowiązek wobec brata i godnie go pochować. Pozostawienie ciała zabitego brata na pożarcie przez psy jest dla niej bardziej przerażające niż własna śmierć. Antygona to kobieta bardzo odważna i śmiała, nie boi się powiedzieć Kreonowi, co o nim myśli, podejmuje działania, których efekty mogą być dla niej bardzo bolesne. Swoje decyzje podejmuje pod wpływem emocji, jest porywcza i wybuchowa. Ma swój honor, nie boi się śmierci, woli popełnić samobójstwo, niż znosić męki, będąc skazaną przez władcę – tyrana. Antygona była młodą kobietą, nie doświadczyła prawdziwej miłości i macierzyństwa. Straciła wiele lat swojego życia, jednak broniąc swoich przekonań i dbając o należyty pochówek brata, postąpiła z honorem i zgodnie ze swoim sumieniem.

Sonia Marmieładowa w “Zbrodni i Karze” Fiodora Dostojewskiego

Ogromny wpływ na głównego bohatera powieści, Rodiona Raskolnikowa, miała Sonia Marmieładówna, prostytutka mieszkająca w Petersburgu. Raskolnikow po dokonanej zbrodni na starej Lichwiarce zwierzył się Soni z popełnionego czynu, argumentując to problemami finansowymi. Sonia pochodziła z trudnej rodziny, jej ojciec był uzależniony od alkoholu, a ona, chcąc zarobić na życie, była zmuszona do sprzedawania swego ciała. Mimo ciężkiej sytuacji w rodzinie i biedy, jakiej doświadczała, Sonia potępiała zachowanie Rodiona. Była bardzo zaangażowana w ich znajomość, wspierała Raskolnikowa i miała dla niego wiele cierpliwości. Sonia, jako kobieta wierząca, starała się wytłumaczyć mężczyźnie, że okradanie ludzi w celu wzbogacenia się jest złem i poniesie za to konsekwencje. Miała bez wątpienia pozytywny wpływ na Rodiona, gdyż dzięki niej dokonała się w nim zmiana: przeszedł pozytywną metamorfozę wewnętrzną, pogodził się z Bogiem, wyraził skruchę za popełnioną zbrodnię i uświadomił sobie, co w życiu jest najważniejsze.

 

Żona urzędnika w “Kamizelce” Bolesława Prusa

Bohaterką utworu Bolesława Prusa jest żona urzędnika, będąca symbolem kobiety cierpliwej, wytrwałej i darzącej swojego męża ogromnym uczuciem, oddaniem i troską. Była to kobieta młoda, spokojna, nieodznaczająca się od innych ludzi niczym konkretnym i specyficznym. Starała się zarabiać na rodzinę szyciem oraz okazjonalnym udzielaniem lekcji. Radość każdego dnia czerpała z czasu, jaki spędzała z mężem – na spacerach i wspólnych rozmowach. Mimo nienajlepszej sytuacji finansowej doskonale sobie radzili, ponieważ wzajemne wsparcie w trudnych chwilach cenili sobie najbardziej. Kobieta doceniała wysiłek swojego ciężko pracującego męża próbującego utrzymać rodzinę. Miała świadomość, że należy on do ludzi sumiennych, pracowitych i oddanych sprawie. Kobieta czuje się kochana i widzi, jak mąż dba o nią i ich wzajemne relacje. Jego troska i czułość była odwzajemniona przez małżonkę. Kiedy urzędnik popadł w chorobę i zaczął w bardzo szybkim tempie chudnąć, kobieta, nie chcąc, by mąż się zamartwiał, skracała sprzączki w jego kamizelce, by ten nie zauważył drastycznej utraty wagi. Jednocześnie, wykazała się ogromną siłą psychiczną, podejmując heroiczną walkę o jego życie i spokój. Kiedy miała świadomość, jak bardzo chory jest jej mąż, przejęła jego obowiązki domowe i za wszelka cenę starała się podtrzymywać jego nadzieję i wspierać go. Choroba stała się wielką próbą dla jej związku i miłości do męża, podczas której udowodniła, jak bardzo go kocha i jak ogromnie jej zależy na jego szczęściu. Urzędnik i jego żona stają się dzięki temu idealnym małżeństwem, godnym podziwu i szacunku dla ich uczucia i oddania.

 

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

 

MOTYWY KOBIETY EMANCYPANTKI:

 

Stanisława Bozowska w “Siłaczce” Stefana Żeromskiego

Tytułową bohaterką utworu Stefana Żeromskiego jest Stanisława Bozowska, młoda kobieta, której marzeniem było podjęcie studiów medycznych. Jednak ciężka sytuacja finansowa uniemożliwiła Stanisławie realizację założonego celu i pragnień. Jako że żyła w czasach pełnych zmian i nowych pomysłów na rozwój społeczny, postanowiła zaangażować się w niesienie haseł związanych z pracą u podstaw wśród jak największej rzeszy ludzi. Kobieta stała się działaczką na rzecz oświaty i emancypantką, która zdecydowała się poświęcić życie osobiste i budowanie relacji z bliskimi na rzecz realizacji i spełnienia obowiązków wobec społeczeństwa, wobec którego czuła się zobowiązana. Działania społeczne stały się ważniejsze od jej indywidualnych potrzeb i realizacji w życiu prywatnym. Stanisława to kobieta silna, zdeterminowana i działająca dla wyższych celów. Mimo jej ogromnego zaangażowania i przedłożenia działań na rzecz obywateli ponad sprawy osobiste potrafiła cieszyć się życiem i relacjami z przyjaciółmi. Odznaczała się również znacznym poczuciem humoru i pozytywnym stosunkiem do świata. Nie spełniła się w miłości; po odrzuceniu oświadczyn w latach studenckich postanowiła wyjechać na wieś, by realizować się jako nauczycielka. Stanisława to kobieta chcącą nadać swojemu istnieniu i działalności sens – nie marnowała czasu, oddawała innym ludziom cząstkę siebie i wszystkie swoje siły. Mimo to jej osoba była niedoceniona, a jej historia skończyła się tragicznie, ponieważ zmarła z powodu skrajnie trudnych warunków, w jakiej przyszło jej żyć.

“Marta” Elizy Orzeszkowej

Powieść Elizy Orzeszkowej, której tytułową bohaterką jest młoda, piękna kobieta znajdująca się w trudnej sytuacji życiowej i finansowej. Po śmierci męża Marta Świcka i jej czteroletnia córka Jancia zostały bez środków do życia, ponieważ ich majątek został utracony. Brak wykształcenia kobiety staje się przyczyną jej problemów ze znalezieniem pracy. Również brak wymaganego przez pracodawców wykształcenia jest przeszkodą w podjęciu się pracy tłumacza języka francuskiego. Czasy dyskryminacji kobiet uniemożliwiały jej ponadto podjęcie stałej i upragnionej pracy. Dlatego bohaterka utworu zmuszona jest zająć się pracą szwaczki, mimo posiadanych kwalifikacji do zawodu nauczycielki. Bardzo mała pensja, którą z czasem traci, doprowadza Martę Świcką do poważnych problemów finansowych. Nie jest w stanie zapewnić sobie i córce podstawowych środków do życia, lecz mimo to jest kobietą pracowitą i pełna nadziei, choć skromną. Bardzo kocha swoja córkę i pragnie dla niej jak najlepszego życia, którego sama nie może jej zapewnić. Usilnie szuka pracy, której znaleźć nie może przez politykę państwa i dyskryminację kobiet oraz ich słabą pozycję w społeczeństwie. Brak środków do życia popycha Martę do kradzieży, choć jest to uczciwa i szczera osoba. Autorka powieści ukazuje, jak ciężkie było życie kobiety w drugiej połowie XIX wieku, mimo iż są uznawane za płeć słabszą, delikatną i kruchą.

 

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

 

MOTYWY KOBIETY NIESPEŁNIONEJ:

 

Jadwiga Barykowa w “Przedwiośniu” Stefana Żeromskiego

Jedna z głównych bohaterów powieści Stefana Żeromskiego to Jadwiga Barykowa z Dąbrowskich – matka Cezarego Baryki urodzona w Siedlcach, które uważała za swój jedyny dom. Była to kobieta wrażliwa, a jej przywiązanie do Siedlec wiązało się ze wspomnieniami z dzieciństwa i pierwszą miłością do Szymona Gajowca. Mimo to Jadwiga była bardzo dobrą żoną i matką. Kochała swojego męża, Seweryna Barykę, choć wyszła za niego bez większych chęci, a jej jedyny syn stanowił jej sens życia i była w stanie wiele dla niego poświęcić. Jadwiga to kobieta spokojna i cicha, która zajmowała się przede wszystkim domem i wychowaniem Cezarego. Mimo jego wybryków i buntu cierpliwie znosiła wszystkie kłopoty, jakie jej przysparzał, ponieważ jej miłość do syna była bezinteresowna i pełna troski. Choć Jadwiga Barykowa nie była wykształconą kobietą, cechowała się mądrością – potrafiła przewidywać wiele sytuacji i miała świadomość niebezpieczeństw oraz zagrożeń, jakie niosło życie w tak ciężkich czasach. Jadwiga to symbol ogromnego miłosierdzia, współczucia i empatii. By pomóc drugiemu człowiekowi, była gotowa do wielu poświęceń, niezależnie od konsekwencji. Jako silna kobieta, mimo swojego wewnętrznego spokoju i delikatności potrafiła przystosować się do trudnych warunków życia. Robiła wszystko, by jej syn miał jak najlepsze możliwości do rozwoju i egzystencji i nie oczekiwała od niego za to niczego w zamian. Przymusowe roboty, ciężka choroba i tęsknota za ukochanym synem oraz mężem sprawiły, że paradoksalnie Jadwiga stawała się coraz silniejsza psychicznie, miała dla kogo żyć i pragnęła tego życia bez względu na to, w jakich warunkach miałaby o nie walczyć. To kobieta uczciwa, pełna dobroci, cierpliwości i zrozumienia.

 

Joanna Podborska w “Ludziach Bezdomnych” Stefana Żeromskiego

Joanna Podborska, bohaterka powieści Stefana Żeromskiego, to guwernantka dziewcząt Orszeńskich. Ta młoda, dwudziestokilkuletnia kobieta po śmierci swoich rodziców była zmuszona podjąć pracę, by jej bracia mogli uzyskać wykształcenie. Świadczy to o jej zaradności, niezależności i pracowitości. Była to kobieta dobra, wrażliwa, o pięknym wyglądzie, niebieskich oczach, ciemnych włosach, zgrabnym ciele i delikatnej urodzie, dzięki czemu cieszyła się zainteresowaniem mężczyzn. Za sprawą swojego wykształcenia i wrodzonej wrażliwości docenia wyjątkowość i piękno dzieł sztuki, którymi się zachwyca. Ma romantyczną naturę, interesuje się twórczością artystyczną i marzy spełnionej o miłości. Joanna Podborska chciałaby zakochać się ze wzajemnością w mężczyźnie i stworzyć z nim szczęśliwą rodzinę. Jej powołaniem jest również pomoc potrzebującym ludziom. Odznacza się ogromną empatią, współczuciem, szanuje swoja pracę i pracę innych. Joanna jest typem kobiety bardzo rodzinnej i gotowej do poświęceń dla najbliższych, czego dowodem jest jej finansowa pomoc braciom, mimo iż są to ciężko zarobione pieniądze. Pomimo wyjątkowej urody i wykształcenia Joanna Podborska nie jest szczęśliwa, ponieważ często czuje się samotna i przemęczona. Dopiero kiedy poznaje Tomasza Judyma, jej los się odmienia. Zakochuje się w nim, choć ma świadomość, że mężczyzna jest zainteresowany inną kobietą, dlatego stara się nie okazywać mu, co do niego czuje. Joanna Podborska to kobieta o wysokim poczuciu godności, toteż nie chce zmieniać zamierzonych planów Judyma i nie próbuje go zatrzymać oraz walczyć o ich wzajemną relację, kiedy ten musi wyjechać. Wykazuje się dumą i poświęca swoje szczęście oraz możliwą przyszłość z ukochanym mężczyzną, by ten mógł się spełniać zawodowo. Joanna Podborska to postać pozytywna, która wzbudza czytelnikowi ciepłe emocje, choć w jakimś stopniu jest bohaterką tragiczną, niespełnioną i nieszczęśliwą.

 

Justyna Orzelska w “Nad Niemnem” Elizy Orzeszkowej

Jedna z bohaterek powieści to Justyna Orzelska – kobieta doświadczona przez los i mimo młodego wieku mająca za sobą kilka bardzo trudnych i ciężkich wydarzeń. Z wyglądu jest piękną, ciemnowłosą, wysoką i smukłą dziewczyną, wyglądającą skromnie, ale uroczo. Zraniona zawodem miłosnym i porzuceniem przez Zygmunta Korczyńskiego, z miłej i otwartej osoby stała się bardziej powściągliwa i dumna. To kobieta pełna ambicji, chęci samorealizacji i zdrowego rozsądku. Mimo skromnego i monotonnego życia w Korczynie pragnęła zmian, by poczuć celowość swojego życia. Dzięki opowieściom Janka Bohatyrewicza w Justynie Orzelskiej pobudził się ogromny szacunek do swojego narodu i jego tradycji. Myśli patriotyczne oraz chęć zgłębiania historii narodu ukazało Justynie, jak znaleźć sens swojego istnienia. Postanowiła w zupełności oddać się pracy, która dawała jej poczucie wolności i spełnienia. Pracując w określonym celu i dla ludzi, odnajduje powołanie i realizuje się w tym. Justyna była kobietą pracowitą i nie miała obaw przed ciężką pracą i wysiłkiem fizycznym. Była odważna, kreatywna i energiczna. Dzięki pomocy ukochanego znalazła cel swojego życia i poczuła, że ma dla kogo żyć i zrozumiała, jaka jest jej prawdziwa droga.

 

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

 

MOTYWY KOBIETY FEMME FATALE (FATALNEJ):

 

Lady Makbet w “Makbecie” Williama Szekspira

W życiu tytułowego bohatera ogromne znaczenie miała jego małżonka – Lady Makbet. Była to kobieta bardzo stanowcza, a przy tym bezwzględna i okrutna. Jej wpływ na zachowanie, a nawet myślenie męża był bardzo silny – to ona dominowała w związku i nie znosiła sprzeciwu. Lady Makbet bez skrupułów realizowała zamierzony plan i nie przejmowała się tym, co o tym sądzi jej mąż. Lady Makbet narzucała mu swoje zdanie, co udawało się jej doskonale, ponieważ była kobietą o silnym charakterze i odpornej psychice. Owładnięta chęcią władzy i bogactwa, Lady Makbet zmusiła swojego męża do popełnienia zbrodni. Jednocześnie miała świadomość, iż bez jej pomocy Makbet sobie nie poradzi, gdyż przerośnie go strach i panika. Jest zatem wyrachowaną, okrutną i bezwzględną kobietą, która idzie do celu po trupach. Lady Makbet wykazuje się jednocześnie niepospolitą inteligencją, ponieważ nie tylko wymyśliła całą intrygę sama, ale też potrafiła przewidywać zachowania innych ludzi i wyciągała z tego wnioski. Dopiero kiedy straciła wpływ na zachowanie męża, poczuła się odtrącona, oszukana, nieszczęśliwa i niepotrzebna Makbetowi. Doprowadziło to do głębokich zaburzeń psychicznych kobiety, które w efekcie popchnęły ją do samobójstwa.

 

Alina i Balladyna w “Balladynie” Juliusza Słowackiego

W utworze Juliusza Słowackiego ukazany jest kontrast między dwoma kobietami – Aliną i Balladyną. Pierwsza z nich jest symbolem niewinności, delikatności i dobroci. Marzeniem Aliny było poślubienie bogatego Kikora. Jednocześnie jako kobieta naiwna i łatwowierna nie podejrzewała, jak złe zamiary może mieć jej siostra i do czego może być zdolna, by zrealizować swój plan. Kochała matkę i siostrę i była w stanie poświęcić się dla ich dobra. Balladyna, jako przeciwieństwo swojej siostry, jest kobietą podstępną, żądną władzy, dominującą i zdecydowaną. Postanawia zabić Alinę tylko po to, by zdobyć władzę i osiągnąć zamierzony cel. Ludzi, którzy byli przeszkodą dla Balladyny, mordowała z zimna krwią. Była kobietą bezlitosną, okrutną i złą, a jej determinacja wzrastała wraz ze zbliżaniem się do osiągnięcia celu i zdobycia władzy i bogactwa. Nie interesował jej los biednej matki, która by ratować Balladynę, oddała swoje życie. Autor ukazał, jak wizja zwiększenia majątku i zyskania władzy zmienia ludzi, w efekcie czego ich zachowanie staje się nielogiczne, a wręcz okrutne i bezlitosne

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

MOTYWY KOBIETY EGOISTKI:

 

Izabela Łęcka w “Lalce” Bolesława Prusa

Powieść Bolesława Prusa w znacznej mierze podejmuje temat kobiet w czasach pozytywizmu, które należały do różnych warstw społecznych. Główną bohaterka utworu jest Izabela Łęcka, pochodząca z arystokratycznej rodziny, posiadająca bardzo wysokie mniemanie o sobie i dobierająca sobie towarzystwo na podstawie majątku oraz pochodzenia. Wychowanie w przepychu i wielu wygodach, spełnianie wszelkich zachcianek i rozpieszczanie przez zamożnych rodziców stało się przyczyną przyzwyczajenia Izabeli do luksusu, materializmu i chęci bogacenia się. Izabela jest panną, a brak stałego partnera wiąże się z faktem, iż nie potrafi zaangażować się emocjonalnie w związek i wydaje się wręcz niezdolna do wyższych uczuć. Izabela Łęcka przyjęła postawę kobiety zimnej, dumnej i obojętnej wobec adoratorów, których było niemało. Rozrzutne życie doprowadziło jej rodzinę do bankructwa, dlatego zamożny życia styl w rzeczywistości był jedynie maską, gdyż kobieta udawała, że nadal posiada pokaźny majątek. Nie przeszkadzało jej to jednak traktować ludzi z góry i kpić z niedostatku oraz biedy. Zakochany w niej Wokulski starał się za wszelką cenę zdobyć jej zainteresowanie i przychylność. Uważał Izabelę za ideał kobiety, podziwiał jej urodę i klasę, jednak z czasem przekonał się, iż Izabela Łęcka to kobieta chciwa, zakochana w sobie i bardzo interesowana. Nie dbała o prawdziwe uczucie i oddanie, szukając zabezpieczenia finansowego i spokojnej przyszłości u boku zamożnego mężczyzny.

 

“Nana” Emili Zoli

W utworze Emila Zoli ukazane zostało, jak fizyczne piękno i seksapil kobiety może stać się przyczyną jej ogromnego szczęścia, ale jednocześnie może doprowadzić do tragedii. Tytułowa bohaterka, Nana, pochodziła z ubogiej rodziny i by zarobić pieniądze na życie, stała się panią do towarzystwa. W tym celu wykorzystywała swój młody wiek, piękne ciało i lekkość w kontaktach z mężczyznami, sprawiając, iż walczyli oni o jej względy i uwagę. Nana manipulowała zakochanymi w niej adoratorami i zmuszała ich do wydawania na jej zachcianki ogromnych pieniędzy, a w zamian oferowała im swoje towarzystwo. W efekcie niszczyła życie wszystkich mężczyzn, którzy byli zaangażowani w relację z nią. Rujnowała ich rodziny i całe majątki, by następnie porzucić każdego z nich. Nana była kobietą okrutną i nie miała wyrzutów sumienia nawet wówczas, gdy przez jej zachowanie i z miłości do niej mężczyźni popełniali samobójstwa. Pieniądze od nich zdobyte wydawała, na co chciała i choć miała dziecko, to nie przejmowała się jego losem. Mimo iż fizycznie Nana prezentowała piękno i delikatność, w rzeczywistości była złą i okrutną kobietą – egoistką, dla której tylko pieniądze miały jakąkolwiek wartość. Nie szanowała innych ludzi ani własnego ciała i była w stanie oddać wszystko, by wzbogacić się oraz zdobyć pokaźny majątek.

 

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

 

MOTYWY KOBIETY IDEALNEJ:

 

Ligia w “Quo Vadis” Henryka Sienkiewicza

Ligia, bohaterka powieści Henryka Sienkiewicza, od dziecka dorastała w dostatku i bogactwie, ponieważ pochodziła z rodziny królewskiej rodu Ligów. Kiedy stała się zakładniczką w Rzymie, po wojnie, w której brał udział jej naród, trafiła wraz z matką do niewoli. Po śmierci matki trafiła pod opiekę Pomponii Grecyny, siostry Pomponiusza. Mimo iż Ligia była niewolnicą, otrzymała od Aulusów sługę, Ursusa, którego obowiązkiem była opieka nad młodą kobietą. Traktowana jak członek rodziny, Ligia bardzo dobrze czuła się w miejscu, do którego trafiła. Wychowano ją na chrześcijankę i według zasad tej religii starała się żyć. Cechą charakterystyczną Ligii była jej nieprzeciętna uroda. Była to piękna kobieta, miała idealną sylwetkę, wspaniałe, niebieskie oczy i ciemne włosy. Budziła ogromne zainteresowanie mężczyzn, co dotyczyło również Marka Winicjusza, który zakochał się w Ligii jak tylko pierwszy raz ją zobaczył. Była to kobieta delikatna, cicha i skromna, odwzajemniała uczucia Winicjusza, jednak jego nachalność i bezpośredniość przerażały ją. Ligia to jednocześnie chrześcijanka, która pragnęła żyć zgodnie z zasadami religii. Tego samego oczekiwała od swojego przyszłego mężczyzny. Była cierpliwa, wyrozumiała i uczciwa; pomogła Winicjuszowi nawet po tym, jak ten próbował ją skrzywdzić. Stała się dla niego symbolem dobroci, delikatności i miłosierdzia. Jednocześnie była to kobieta wytrwała i odważna, która mimo wielu przeciwnościom losu i przeszkód potrafiła stawić im czoła, nawet buntując się przeciwko woli samego Nerona. Ligia to kobieta pełna pokory i szacunku do innych ludzi; ma silną psychikę i jest w stanie znieść wiele, choć sprawia wrażenie delikatnej i kruchej. Żyje według wyznaczonych przez siebie zasad i nie ulega negatywnym wpływom otoczenia. Jest symbolem dobroci, piękna i miłosierdzia i tak też ją odbierają bohaterowie powieści, a przede wszystkim jej ukochany, Marek Winicjusz.

 

Helena Kurcewiczówna w “Ogniem i mieczem” Henryka Sienkiewicza

Podobnie jak Aleksandra Billewieczówna w „Potopie”, tak w powieści „Ogniem i mieczem” istotną rolę odegrała Helena Kurcewiczówna. Jako sierota wychowywana przez krewną ciotkę, której wymaganiom musiała sprostać. Helena była kobietą odważną, wytrwałą i silną, a mieszkanie na Kresach z ciotką i jej synami zahartowało dziewczynę, która nie bała się stawić czoła przeciwnościom losu. Mimo silnego charakteru i wytrzymałości jest jednocześnie wrażliwa, czuła i delikatna. Walczy o swoją miłość, choć jest to nierówna walka z niebezpiecznym Bohunem. Helena Kurcewiczówna to patriotka kochająca swoją ojczyznę i szanująca tych, którzy walczą o jej wolność. Mimo swojego piękna i kobiecej delikatności gotowa jest ściąć włosy i udawać chłopca, a wszystko po to, by uciec przed groźnymi kozakami. To postać bardzo pozytywna i podobnie jak inne żeńskie bohaterki Trylogii, ma dobry wpływ na swojego ukochanego i jest ideałem polskiej szlachcianki.

 

Basia Jeziorkowska w “Panu Wołodyjowskim” Henryka Sienkiewicza

Jedną z bohaterek powieści jest Basia Jeziorkowska, odróżniająca się nieco od Aleksandry Billewieczówny z „Potopu” oraz Heleny Kurcewiczównej z „Ogniem i mieczem”. Barbara to kobieta żywiołowa, bardzo zaradna i odważna. Ma w sobie pierwiastek męskości – doskonale jeździ konno i sprawnie włada szablą, dzięki czemu stara się towarzyszyć Wołodyjowskiemu w jego wojennych wyprawach. Jest urocza, kobieca i delikatna mimo swojej zaradności i wytrwałości. Dla ukochanego jest w stanie wiele zrobić i choć bardzo walczy o swój honor i dumę, nie boi się mu wyznać swoich uczuć i ich nazwać. Podobnie jak pozostałe główne bohaterki Trylogii Henryka Sienkiewicza, Basia to postać budząca sympatię i pozytywne emocje dzięki swojemu urokowi, ale i zaradności i odwadze.

 

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

 

MOTYWY KOBIETY:

 

Eleonora, Eugenia, Ala w “Tangu” Sławomira Mrożka

W utworze Sławomira Mrożka występują trzy bohaterki żeńskie reprezentujące określone pokolenia. Jedna z nich to Eleonora, żona Stomila i matka Artura, głównego bohatera komedii. Eleonora ma bardzo specyficzny sposób bycia, gdyż jest to kobieta wyzwolona, łamiąca konwenanse i żyjąca według ustalonych przez siebie norm moralnych, zupełnie odbiegających od tych ogólnie przyjętych. Nie wstydzi się tego, że systematycznie zdradza swojego męża i otwarcie o tym mówi. Mimo iż jest kobietą w średnim wieku, uważa się za młódkę, której wszystko wolno i wszystko wypada. Jest kobietą atrakcyjną, cieszącą się zainteresowaniem mężczyzn. W „Tangu” należy do tej części rodziny, gdzie najważniejsze staje się łamanie konwenansów, życie według nowoczesnych zasad i otwartość na świat. Jednocześnie nie przestrzega norm społecznych, a według swojego syna, Artura, nie dba o tradycję i o dobro rodziny, przez co wchodzą ze sobą w konflikt. Eleonora to kobieta otwarta i wyzwolona, jednak w głębi serca czuje się bardzo samotna, niedoceniona i niekochana, dlatego przybiera określone pozy. Podobna do Eleonory była babcia Eugenia – niekonwencjonalny strój, specyficzne zachowanie, zupełnie nietypowe dla osób w podeszłym wieku. Zupełne zaniedbanie tradycji, nieuznawanie społecznie przyjętych norm i brak powagi nawet w sytuacjach tego wymagających sprawiły, iż Eugenia to bardzo barwna postać utworu, należąca do części rodziny krytykowanej przez głównego bohatera, Artura. Ostatnią z kobiet, bohaterek komedii była Ala, narzeczona Artura. Stała się ona symbolem łatwowierności i fascynacji mało wartościowymi rzeczami. Ali imponuje Eleonora i to dzięki niej jest świadoma swojej urody. Kokietuje mężczyzn, ponieważ znaczna liczba adoratorów sprawia jej przyjemność i satysfakcję. Rodzina Artura i ich dziwactwa imponują młodej kobiecie, więc pragnie się na nich wzorować i powielać ich zachowania, nawet te negatywne. Jest kobietą naiwną, nie mającą własnego zdania, bardzo podatną na wpływ innych ludzi.

 

Zuta i Joanna Młodziakowie w “Ferdydurke” Witolda Gombrowicza

Mimo iż w powieści główni bohaterowie to przede wszystkim mężczyźni, nie bez znaczenia dla treści utworu była wyjątkowość i oryginalność pani Młodziakowej i jej córki, Zuty. Młodziakowa pochodzi z rodziny mieszczańskiej, zaś własną rodzinę uznaje za wyjątkowo nowoczesną, która podąża za postępowym prądem. Młodziakowa to kobieta o specyficznym uosobieniu – pragnie pokazać wszystkim ludziom wokół, że jej rodzina jest idealna, łamiąca konwenanse i bardzo liberalna. Aby dać swoim poglądom świadectwo, wychowuje swoją nastoletnią córkę w pełnej swobodzie obyczajowej. Zuta może robić to, co chce, rodzice nie ograniczają jej wolności w żaden sposób i nie kontrolują, co i gdzie robi. Młodziakowa nie wspiera córki w edukacji i jednocześnie namawia do angażowania się w romanse z kolegami. Kobieta tak bardzo pragnęła być odbierana jako nowoczesna i liberalna, że stworzyła w rodzinie niezdrowe relacje, które opierały się na pozorach i sztuczności. Swoje prawdziwe oblicze Młodziakowa pokazała, gdy w pokoju córki zastała profesora i była oburzona jego obecnością. W efekcie okazało się, że jej nowoczesny styl życia oraz wieczne łamanie konwenansów to jedynie maska i poza, którą przybrała, by być odbierana przez innych jako oryginalna i postępowa osoba. Była to kobieta obłudna i nieszczera, pełna hipokryzji i egoizmu. Córka Młodziakowej to Zuta, młoda kobieta, wychowywana w duchu nowoczesności narzuconej przez jej matkę. Zuta cieszyła się zainteresowaniem mężczyzn, jednak ignorowała swoich adoratorów. By ukazać swoją nowoczesną postawę, a tym samym usatysfakcjonować rodziców, ignoruje i jest obojętna wobec obowiązków szkolnych i posiadania podstawowej wiedzy z polskiej literatury. Jest to kobieta o silnym charakterze i bystrości, jednak negatywny wpływ niewłaściwego wychowania w domu zmienił ją w dumną i zbyt pewną siebie egoistkę.

 

Jokasta w “Królu Edypie” Sofoklesa

Główną żeńską bohaterką utworu jest Jokasta, matka Edypa, która poprzez niezwykle zawiłe i trudne wydarzenia stała się postacią tragiczną. Jest to mądra i rozsądna osoba. Jej mąż, Lajos, jako człowiek porywczy i nerwowy zawsze mógł liczyć na wsparcie żony i załagodzenie przez nią problemu. Jokasta, mimo ogromnej miłości do narodzonego syna, postanowiła go skazać na śmierć, ponieważ według przepowiedni miał on dopuścić się morderstwa na swoim ojcu i związać się ze swoją rodzicielką. By nie dopuścić do tego, Jokasta z ogromnym bólem kazała wywieźć dziecko i zabić, zanim dorośnie i spełni przepowiednię. Jednak cudownie uratowane dziecko trafiło na wychowanie do rodziny w pobliskiej miejscowości, gdzie dorastało, czego nie była świadoma Jokasta i jej mąż, Lajos. Po wielu latach i przez niezwykły zbieg okoliczności dorosły już Edyp spotkał na swojej drodze Lajosa i zabił go, nieświadom, iż jest to jego ojciec. Jokasta związała się z Edypem i z czasem wyszła za niego za mąż. Kobieta nie wiedziała, iż jej mężem został jej własny syn. Kiedy dowiedziała się prawdy, próbowała zrobić wszystko, by nie odkrył jej Edyp. Była przerażona i nie potrafiła uwierzyć w to, co stało się jej rodzinie, choć wszelkimi sposobami próbowała nie dopuścić do tragedii. Z czasem, pełna rozpaczy i bólu, popełniła samobójstwo. Jokasta jest postacią tragiczną. Wszystko, co postanowiła zrobić, z czasem odwracało się przeciwko niej. Nie potrafiła odnaleźć szczęścia, a utrata dziecka, potem męża i następnie wyjawienie tajemnicy o kazirodczym związku, przerosły ją, nie miała sił walczyć o normalne i szczęśliwe życie, świadoma tragedii, jakie spotkały jej rodzinę.

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

 

MOTYWY HOLOKAUSTU:

 

“U nas w Auschwitzu” Tadeusza Borowskiego

Autor opowiadań, Tadeusz Borowski, podjął temat Holokaustu, ponieważ doświadczył okrutnych zbrodni osobiście, podczas pobytu w obozie koncentracyjnym w Oświęcimiu oraz w Dachau. W utworze ukazał zjawisko Holocaustu jako efektu tworzenia i rozwoju nowej „cywilizacji”, która ma wymiar okrutny, potworny i bestialski. Borowski ukazał eksterminację Żydów, jak i ludzi innych nacji w sposób wręcz banalny, normalny, co świadczy o powszechności zbrodni hitlerowskich w owych czasach. To, co dziś wydaje się niesamowicie okrutne, a wręcz abstrakcyjne, wówczas stało się tak bliskie, że odbierane było jako norma, której nie można cofnąć, zmienić czy zatrzymać. Borowski przedstawił sposoby eksterminacji ludzi w komorach gazowych, przez zagłodzenie, choroby czy rozstrzelanie. Bliskość i obecność zbrodni każdego dnia sprawiały, że ludzie jej doświadczający zmuszeni byli do walki o swoje życie, nawet kosztem innych. Eksterminacja więźniów zmusiła ich do przyjęcia zachowań, których nigdy by się nie podjęli w warunkach normalnych. Świadczy to o wpływie Holocaustu nie tylko w sposób fizyczny na jego ofiary, ale także na psychikę tych osób, ich hierarchię wartości oraz świadomość człowieczeństwa. Selekcja Żydów przybyłych do obozu polegała na wyborze tych silnych, umieszczanych w obozach i zmuszanych do pracy oraz tych słabych, bezpośrednio transportowanych do komór gazowych. Miało to na celu zniszczenie ludzkiej psychiki i zaszczepienie w niej permanentnego strachu i obaw. Najczęściej Żydzi transportowani na miejsce zagłady nie mieli świadomości, iż staną się ofiarami Holocaustu, że zostaną straceni jedynie za swoje pochodzenie, że jadą tam na śmierć. Autor przedstawił ich nieświadomość i wiarę w przetrwanie, co wzbudza ogrom emocji i współczucia wobec tych ludzi, którzy nie mieli szans uniknąć strasznych wydarzeń, które ich spotkały.

 

“Proszę państwa do gazu” Tadeusza Borowskiego

Tadeusz Borowski ukazał najbardziej znane i charakterystycznych dla Holocaustu sposoby masowego mordowania Żydów na terenach obozów koncentracyjnych – poprzez zagazowanie w komorze gazowej bądź spalenie w piecu krematoryjnym. Setki tysięcy ludzi w transportach, których jedynym celem było ich zgładzenie, stały się dla życia obozowego standardowym procederem, z czasem wzbudzającym coraz mniej emocji. Przez lata transportów tych była ogromna liczba, a przewiezieni do obozu Żydzi zazwyczaj nie wiedzieli, w jakim celu zostali tam przetransportowani i jaki los czeka ich. Zabierali ze sobą najcenniejsze przedmioty, mając nadzieję, iż przydadzą im się podczas życia w obozie pracy, a z czasem zdobędą za niepotrzebne dobra, by zaspokoić swoje podstawowe potrzeby. Niestety na miejscu majątki te zostawały im zabierane, z czego bogacili się niemieccy żołnierze, a nadzy, ograbieni z kosztowności i ludzkiej godności więźniowie prowadzeni byli do komór gazowych i krematoriów. Tadeusz Borowski ukazał, jak wielka nienawiść i zło popycha ludzi do mordowania innych i jak bestialskie oraz okrutne sposoby na zagładę milionów ludzi praktykowały niemieckie władze i podlegli im żołnierze.

 

“Zdążyć przed Panem Bogiem” Hanny Krall

Dzieło Hanny Krall jest reportażem, opowieścią dokumentalną, której temat to życie i powstanie w warszawskim getcie, a dokładniej sytuacja, w jakiej znaleźli się Żydzi tam przebywający. Marek Edelman, który został głównym bohaterem i rozmówcą autorki, jako ostatni dowódca powstania, dzieli się swoimi doświadczeniami i wspomnieniami z tego okresu. Mężczyzna opowiada o okrutnych i wstrząsających sposobach na likwidację getta praktykowanych przez żołnierzy III Rzeszy. Jednocześnie wskazuje na ogromną odwagę, siłę psychiczną i walkę o każdy dzień Żydów, którzy ogromnie bali się transportu do obozu koncentracyjnego. Życie w ciągłym strachu i niepewności wynikały ze świadomości ludzi pochodzenia żydowskiego o realizacji Holocaustu i jego końcowego celu, którym miało być całkowite zlikwidowanie ich narodu. Edelman w sposób bardzo obrazowy przedstawiał to, co widział i czego doświadczył. Transporty do obozów, nieludzkie traktowanie, systematyczna likwidacja mieszkańców getta i głodzenie sprawiły, że Żydowska Organizacja Bojowa postanowiła walczyć, chociażby po to, by umrzeć z godnością i w walce. W rzeczywistości miało to wymiar ludzkiej bezsilności i rozpaczy, ponieważ Żydzi z desperacji postanowili podjąć walkę ze zdecydowanie silniejszym wrogiem. Jednocześnie było dowodem na bunt przeciwko upodleniu, odebraniu ludzkiej godności oraz przeciwko okrucieństwu, jakie stosowali żołnierze SS. Dzieło Hanny Krall budzi ogrom emocji ze względu na fakt, iż stanowi rzeczywistą relację z getta, przedstawiającą ofiary Holocaustu i ich przerażające i prawdziwe historie.

“Campo di Fiori” Czesława Miłosza

W utworze „Campo di Fiori” Czesław Miłosz zestawia warszawski plac, który sąsiadował z gettem żydowskim w czasie II wojny światowej do Campo di Fiori w Rzymie, gdzie został spalony Giordano Bruno. Autor odnalazł w obu sytuacjach wiele podobieństw, gdyż panowała w nich podobna atmosfera. Mianowicie na warszawskim placu tętniło niezmiennie życie, a piękny wiosenny wieczór był okazją dla mieszkańców Warszawy do wyjścia na spacer, słuchania skocznej muzyki czy podziwiania kolorowej karuzeli i korzystania z wielu rozrywek. Ludzkie nastroje były pozytywne i nie zmąciły ich nawet odgłosy dobiegające z pobliskiego getta. Strzały z broni, krzyki i wołania umierających ludzi nie przeszkadzały ludziom po drugiej stronie muru prowadzić zwykłego, codziennego życia. Autor porównał tę sytuację do egzekucji Giordano Bruna, ponieważ krótko po jego spaleniu na środku placu plac ten na nowo zapełnił się życiem i gwarem kupców, którzy w sposób obojętny traktowali to, co przed chwilą miało miejsce tuż obok nich. To, co działo się w Warszawie, jest dla Czesława Miłosza niepojęte i okrutne. Ten sam wiatr, który podwiewa sukienki dziewcząt na placu koło karuzeli, jest wiatrem, który wydobywał się z płonących domów getta. Jednocześnie wskazuje, iż męczeńska śmierć ofiar Holocaustu szybko zostanie zapomniana, ponieważ życie toczy się dalej, a ci, którzy ocaleli po wojnie, zajmą się swoim życiem i swoimi kłopotami. Ludzie, którzy ginęli za murem warszawskiego getta byli samotni, pozbawieni pomocy i współczucia, nie byli rozumiani przez mieszkańców Warszawy, jakby wszyscy porozumiewali się innymi językami, zależnymi od sytuacji, w jakiej się znaleźli. Utwór Czesława Miłosza jest dowodem na to, że w ludziach brakuje empatii, zrozumienia i poczucia jedności.

 

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

 

MOTYWY PIENIĘDZY:

 

Judasz - Biblia

Judasz to postać historyczna, która według Nowego Testamentu należała do Apostołów. Był jednym z towarzyszy Jezusa, podczas jego nauk i głoszenia słowa bożego. Według ewangelii wg św. Jana, Judasz od początku charakteryzował się chciwością i skąpstwem, dlatego żałował drogocennych olejków, gdy Maria namaszczała stopy Jezusa. Jednak najgorszym czynem, jakiego się dopuścił, była zdrada Jezusa i tym samym skazanie go na śmierć. Zarobił na tym trzydzieści srebrników, które po głębszym zastanowieniu postanowił z powrotem oddać. Wyrzuty sumienia nie pozwoliły Judaszowi żyć spokojnie i zdecydował się popełnić samobójstwo. Judasz poprzez swój czyn stał się symbolem zdrady dla pieniędzy, chciwości i oszustwa. Zdradził swojego nauczyciela i świadom konsekwencji, wziął za to pieniądze, wiedząc, iż skończy się to tragicznie dla Jezusa.

 

Legenda o św. Aleksym

Aleksy, pochodzący z zamożnej, królewskiej rodziny pewnego dnia postanawia opuścić majętną posiadłość i żyć w biedzie. Wychowywano go w szacunku dla ludzi ubogich, a jego rodzina szanowała służbę i traktowała ją jak równych sobie, mimo że byli bardzo bogatym rodem. Aleksy żył dostatnio, niczego w domu mu nie brakowało, dlatego wróżono mu piękną przyszłość. Jednak mężczyzna, słysząc, iż wzywa go sam Bóg, decyduje się porzucić swoje dotychczasowe życie i rozpocząć wędrówkę po świecie jako bezdomny i żebrak. Tym samym udowadnia, iż pieniądze nie miały dla niego wartości, a za cel życiowy obrał sobie pomoc potrzebującym oraz dzielenie ich trosk i zmartwień. Aleksy znacznie różni się od większości bohaterów literackich, którzy przywiązują ogromne znaczenie dla pieniędzy, a celem ich życia i pracy jest wzbogacenie się. Aleksy wybrał życie w ubóstwie i ascezie, by być bliżej ludzi, by pokazać, jak bardzo kocha Boga i mu ufa. Bieda i mnóstwo wyrzeczeń i cierpień stały się ofiarą w imię wiary. Swoim postępowaniem i dokonanymi wyborami pokazał, że do szczęścia nie są potrzebne dobra materialne, majątek i życie w bogactwie, ale bliskość ludzi życie nich niezależnie od warunków, w jakich przyjdzie człowiekowi egzystować, a nawet umierać.

 

“Kordian” Juliusza Słowackiego

Utwór Juliusza Słowackiego po części odnosi się do wartości pieniądza i jego wagi w życiu człowieka. Po nieudanej próbie samobójczej przebywający w londyńskim James Parku Kordian rozmawia z Dozorcą, który porusza temat pieniędzy. Według mężczyzny, to one rządzą światem, ponieważ umożliwiają ludziom zdobycie wszystkiego, czego zapragną. Z uwagi na to wartości moralne i społeczne nie są dla człowieka istotne, gdyż one nie są w stanie zapewnić mu tego, co daje majątek i bogactwo. Ludzie poznali wagę pieniądza i od tego czasu żyją w zakłamaniu, nie doceniając innych wartości. Zaślepieni chęcią zdobycia bogactwa i w pogoni za pieniądzem, marnują swoje życie i relacje z ludźmi. Kordian doświadczył tego, jak ważny jest dla niektórych ludzi majątek, kiedy uświadomił sobie, że jego ukochana Wioletta nie kochała jego, tylko jego pieniądze. Podczas próby uczuć, którą sprowokował, oświadczył kobiecie, iż przegrał wszystkie pieniądze, które posiadał. Kobieta od razu przestała interesować się Kordianem, a jej udawane uczucie umarło. Mężczyzna został zraniony przez interesowną kobietę, dla której od miłości i oddania ważniejsze było bogactwo.

 

“Zbrodnia i Kara” Fiodora Dostojewskiego

W powieści Fiodora Dostojewskiego chęć wzbogacenia się popycha młodego studenta do czynów złych i okrutnych. Raskolnikow żył w biedzie, mieszkał w małym, zaniedbanym mieszkaniu, nie stać go było na zaspokojenie podstawowych potrzeb, przez co jego status społeczny był bardzo niski. Świadom, iż zarobienie większej sumy pieniędzy wymaga wielkiego wysiłku i dużo czasu, postanawia wzbogacić się, zabijając starą lichwiarkę, która zarabia wielkie sumy pieniędzy, kosztem innych. Swoje postępowanie Rodion Raskolnikow argumentuje chęcią pomocy najbliższym, a jednocześnie uważa, iż lichwiarka zasługuje na śmierć, ponieważ żeruje na ubogich ludziach. Pieniądze stają się dla mężczyzny celem, dla którego jest w stanie dopuścić się morderstwa. Fiodor Dostojewski przedstawił, jak bieda i brak perspektyw popycha ludzi do najgorszych czynów – dotyczy to również Siemiona Marmieładowa, który doprowadził swoją rodzinę do ubóstwa przez alkoholizm, co stało się powodem do picia alkoholu w jeszcze większych ilościach. Również Sonia – córka Marmieładowa przez biedę w domu decyduje się prostytuować, by zarobić pieniądze na życie. Autor ukazał, jak wielki wpływ mają pieniądze na ludzkie działania, jak zmieniają człowieka, najczęściej w tę gorszą stronę, tylko po to, by być posiadaczem większego majątku. Dobra materialne w ten sposób górują nad wartościami moralnymi i etycznymi.

 

“Lalka” Bolesława Prusa

W „Lalce” Bolesław Prus zilustrował, jak sytuacja finansowa danej osoby jest istotna w relacjach międzyludzkich i jak wiele mówi o samym człowieku. Główny bohater „Lalki”, Stanisław Wokulski, by zdobyć pokaźny majątek, ryzykował życie na wojnie rosyjsko-tureckiej. Po powrocie do Warszawy mężczyzna prowadził sklep i pragnął zarobić jeszcze więcej pieniędzy, a wszystko po to, by zdobyć serce arystokratki, Izabeli Łęckiej, w której jest zakochany. Bogactwo to jedyny sposób, by móc starać się o rękę kobiety, ponieważ główną przeszkodą stają się różnice klasowe między Stanisławem a Izabelą. Dla kobiety majątek ma ogromne znaczenie, toteż interesuje się tylko bogatymi mężczyznami. Spowodowane jest to przyzwyczajeniem do życia w luksusie. Z czasem okazuje się, iż budowanie relacji, a tym bardziej związku na pieniądzach prowadzi do klęski, wręcz tragedii. Relacja między Wokulskim a Łęcką oparta była na kłamstwie, materializmie i niespełnionych pragnieniach. Autor powieści dla porównania ukazał również nędzę, w jakiej żyją mieszkańcy Warszawy, którzy bez pracy i środków do życia walczą o każdy dzień, kiedy w tym samym czasie arystokracja trwoni pieniądze, by zaspokoić swoje zachcianki. Modnym staje się eksponowanie przez bogaczy pomocy biednym mieszkańcom miasta, co na celu ma pokazanie się w towarzystwie z dobrej strony, a nie realne wsparcie ludzi ubogich.

 

“Ludzie bezdomni” Stefana Żeromskiego

Główny bohater, doktor Judym podczas przebywania w towarzystwie innych warszawskich lekarzy i współpracując z nimi, uświadomił sobie, że to nie umiejętności, lekarska praktyka i wyedukowanie w zawodzie mają znaczenie, a dochody, jakie uzyskiwane są z wizyt pacjentów. Mężczyzna, pełen zapału i chęci pomocy najuboższym z niewielkich miejscowości, zostaje potępiony w środowisku lekarskim, ponieważ jego projekt nie łączy się ze znacznymi dochodami, jakie przyniosłoby leczenie bogatszych. Judym nie poddaje się i pragnie pomagać tym, którzy najbardziej tej pomocy potrzebują. Zgłasza nieprawidłowości i nadużycia, które stają się czynnikiem pogarszającym warunki życia osób ubogich. Szkodliwy wpływ zanieczyszczonych wód stawów na ubogich mieszkańców Cisów nie stanowi jednak dla zarządcy terenu problemu, ponieważ nie dotyczy ten problem bogatych kuracjuszy, którzy są źródłem dochodu dla uzdrowiska. Judym rozczarowuje się postawą ludzi, dla których pieniądze mają większe znaczenie niż zdrowie i życie ubogich ludzi tylko ze względu na ich stan majątkowy. W świecie, z którym zderzył się doktor Judym wraz ze swoimi wzniosłymi ideami, nie ma miejsca na sentymentalne podejście, na ludzkie odruchy i dobroć serca. Wszystko jest skorumpowane, zależne od pieniędzy i musi być opłacalne – nawet w środowisku lekarzy, których zadaniem jest przecież pomoc człowiekowi, niezależnie od posiadanego przez niego majątku.

 

“Mały Książę” Antoine de Saint- Exupery’ego

Utwór Antoine de Saint- Exupery’ego pełen jest opisu wartości, jakimi człowiek powinien się kierować w trakcie swojego życia i jak istotni są w nim inni ludzie. Podczas podróży i różnych przygód bohater powieści, Mały Książę, spotyka na jednej z planet Bankiera, dla którego pieniądze są tym, co w życiu jest najważniejsze. Jego główne zajęcie, a wręcz cel życiowy, to liczenie majątku. Bankier jest osobą pazerną i uważa, że wszystko, czego zapragnie, musi należeć do niego. W utworze ukazane jest, jak ludzie potrafią zgubić w życiu to, co daje im rzeczywiste i prawdziwe szczęście tylko dlatego, że majątek przysłania im cały świat, a chciwość i materializm nie dopuszczają do ich świadomości niczego prócz pieniędzy.

 

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

 

MOTYWY MATKI:

 

“Król Edyp” Sofoklesa

W utworze Sofoklesa występuje motyw związku kazirodczego, kiedy to Jokasta, nieświadoma ciążącego na swojej rodzinie fatum, wiąże się z własnym synem. Chcąc nie dopuścić do spełnienia się przepowiedni, że jej syn zabije swojego ojca i poślubi matkę, wyrzuca go z domu i skazuje na śmierć. Jednak ocalały Edyp po wielu latach nieświadomie wraca do rodzinnego domu, zabija podczas kłótni mężczyznę, który okazuje się jego ojcem i poślubia wdowę po nim. Gdy Jokasta dowiedziała się, że Edyp jest jej synem, a przepowiednia wypełniła się, przerażona i zrozpaczona popełnia samobójstwo. Jokasta kochała Edypa, jednak świadomość, iż związała się z własnym synem i pokochała go jak mężczyznę, przerosła ją i nie mogła tego znieść.

 

Demeter

W Mitologii greckiej, wśród wielu bogów i bogini, swoje miejsce miała również jedna z sióstr Zeusa – Demeter, bogini sadów i pól. Stanowiła ona symbol kochającej matki, cierpiącej po utracie swojej córki Kory. Ogromna tęsknota pogrążała boginię w rozpaczy, a wraz z nią cierpiała i smuciła się cała ziemia. Wielka miłość budziła w niej determinację i upór w poszukiwaniach córki, porwanej przez władcę podziemia – Hadesa. Kiedy Kora wracała do matki, na całej ziemi kwitły rośliny i czuło się radość i ożywienie, lecz gdy córka bogini musiała wrócić do Hadesu, matka, wraz z całą naturą rozpaczała i cierpiała – do kolejnego powrotu córki. Świadczyło to o silnej więzi między matka i córką oraz o miłości, która stanowiła dla obu cel istnienia, dla siebie nawzajem.

 

Biblia

Według Biblii, pierwszą kobietą na świecie, a tym samym pierwszą matką jest Ewa, stworzona przez Boga, by towarzyszyć pierwszemu mężczyźnie w Raju, a jednocześnie by dać życie kolejnym ludziom. Ze związku Adama i Ewy na świat przyszli Kain, Abel i Set, zatem rola Ewy, ich matki, dla istnienia świata i ludzkości jest bardzo istotna, a wręcz decydująca. W Biblii ważne miejsce zajmuje również Maryja – matka Jezusa Chrystusa, która udowadniając swoją ogromną wiarę i odwagę, narodziła i następnie wychowała syna, aby towarzyszyć mu w wędrówce przez życie i aby, mimo wielu przeciwnościom losu, na koniec stać świadkiem jego ukrzyżowania. Maryja stanowi symbol matki oddanej, pełnej miłości i troski, ale również matki cierpiącej i pełnej bólu w momencie śmierci ukochanego syna. Wiele późniejszych utworów literackich nawiązuje do życia Matki Boskiej i jej przeżyć, związanych z narodzeniem Jezusa oraz bycia świadkiem jego śmierci.

 

“Dziady cz. III” Adama Mickiewicza

Kiedy Pani Rollison, bohaterka dramatu Adama Mickiewicza „Dziady cz. III”, dowiedziała się o przebywaniu jej syna w celi, od razu zwróciła się o pomoc do Nowosilcowa. Pragnęła jego ułaskawienia, ponieważ bardzo kochała swojego jedynego syna i myśl o jego przetrzymywaniu była dla niej paraliżująca. Pani Rollison jest kobietą upartą i gotową oddać wszystko za syna, żąda ukarania winnych, myśląc że jej syn nie żyje. Dowiedziawszy się, że mężczyzna jest jedynie ranny, prosi Senatora o ułaskawienie go. Jest kobietą ufną i naiwnie wierzy Senatorowi, że wypuści go z niewoli. Pani Rollison to symbol wszystkich matek, których synowie zostali uwięzieni w carskich celach w czasie zaborów. Syn stanowi dla niej jedyną radość i sens życia, jest w stanie dla niego poświęcić wszystko, co ma. Jej bezpieczeństwo staje się wartością drugorzędna, dlatego jest gotowa zaryzykować swoje życie choćby dla jednego spotkania z uwięzionym synem. Autor ukazuje, jak ogromna miłość łączy matkę z dzieckiem i jak sytuacje trudne wzmacniają tę więź.

 

“Lalka” Bolesława Prusa

W powieści Bolesława Prusa ukazany został obraz matki, która po utracie dziecka nie potrafi sobie poradzić. Pani Krzeszowska nawet po wielu latach od śmierci córeczki nie umie pogodzić się z tą stratą. Kocha ją równie bardzo, jak kochała przed tragedią. Baronowa Krzeszowska cierpi wewnątrz siebie i niezależnie od mijających lat jej miłość do dziecka nie maleje. Nawet pokój dziewczynki pozostał w nienaruszonym stanie po jej śmierci, tak jakby matka nadal czekała na jej powrót. Także zaginiona lalka, należąca w przeszłości do zmarłego dziecka powoduje u Krzeszowskiej histerię i rozpacz; nie panując nad emocjami, kobieta rzuca niesprawiedliwe oskarżenia i wpada w panikę. Śmierć ukochanego dziecka sprawiła, że życie dla baronowej stało się bezwartościowe, a szczęście na świecie budziło w niej odrazę, podobnie jak ludzie cieszący się życiem i korzystający z radością z niego. Nie potrafiła znieść, że życie toczy się dalej bez jej ukochanego dziecka, które odeszło za szybko i wraz ze swoją śmiercią zabrało radość życia i sens istnienia.

 

“Ferdydurke” Witolda Gombrowicza

W powieści Witolda Gombrowicza ukazana jest rola matki we współczesnej rodzinie na podstawie państwa Młodziaków. Pani Młodziakowa, chcąc być odbierana jako wyjątkowo otwarta, tolerancyjna i nowoczesna matka, stara się wychowywać córkę Zutę w bardzo nietypowy sposób. Jej główną zasadą jest nieingerowanie w decyzje dziecka, przyzwolenie na wszystko, na co dziewczyna ma ochotę i przymykanie oka na jej zła zachowanie. Młodziakowa okazuje się matką obłudną, skupioną tylko na sobie i swojej opinii wśród innych ludzi, przez co pogarsza relacje w rodzinie. Prowokuje nastoletnia córkę do łamania konwenansów i swobody obyczajowej, a wszystko po to, by mieć opinię nowoczesnej i aktywnej racjonalistki. Matka, która powinna dbać o wychowanie swojej córki, o jej bezpieczeństwo i edukację bardziej dbała o własną opinię i udawanie tolerancyjnej i otwartej, kiedy tak naprawdę miała konserwatywne poglądy na życie.

 

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

 

MOTYWY ZJAW I DUCHÓW:

 

“Makbet” Williama Szekspira

Wiedźmy, które na swojej drodze spotyka Makbet, mają ogromny wpływ na jego decyzje oraz fabułę utworu. Makabrycznie wyglądające zjawy ukazują się tytułowemu bohaterowi po raz pierwszy na wrzosowisku, a ich obecności towarzyszą złowrogie zjawiska, takie jak burze czy pioruny. Ponadto czarownice z „Makbeta” zostały obdarzone niezwykłymi umiejętnościami, gdyż potrafią posługiwać się magią, przygotowują w kotle tajemniczy napar oraz przeistaczają się w zwierzęta. Efekt przerażenia zostaje pogłębiony poprzez rozmowy wiedźm na temat zabijania zwierząt czy odciętego palca sternika. Złowrogi wizerunek zewnętrzny zjaw z „Makbeta” koresponduje z funkcją, jaką mają do spełniania. Mianowicie przepowiadają one przyszłość tytułowemu bohaterowi i przekonują, że już niedługo zostanie królem. Wiedźmy pobudzają ambicję Makbeta, kuszą władzą oraz kierują na drogę zła i zbrodni, dlatego dużej mierze to przez nie dopuszcza się morderstwa i staje się okrutnym despotą. Czarownicy pełnią rolę profetyczną, zwiastując przyszłe wydarzenia, ale jednocześnie są ich kreatorem, ponieważ to ich przepowiednia okazała się przyczyną morderstwa króla Dunkana. Dowodem na to jest kłamliwa wizja w jaskini, kiedy duchy utwierdzają Makbeta, że postąpił słusznie, bo los władcy był mu pisany, a zatem nie mógł uniknąć zbrodni. Pod wodzą potężnej Hekate, która kieruje wszystkimi wiedźmami, przyczyniają się one do negatywnej metamorfozy głównego bohatera, symbolizują zło w czystej postaci i są elementem budującym napięcie oraz nastrój grozy w „Makbecie”.

“Dziady cz. II” Adama Mickiewicza

Druga część „Dziadów” przedstawia scenę pogańskiego obrzędu guseł, w trakcie którego przywoływane są duchy zmarłych. Jako pierwsze ukazują się tzw. duchy lekkie pod postacią dzieci – Rózi oraz Józia. Pragną one otrzymać ziarnko goryczy, a swoją prośbę motywują faktem, iż za życia nie zaznały bólu ani cierpienia, dlatego po śmierci ich dusze błąkają się po świecie. Zjawy Rózi i Józia dają do zrozumienia, że w życiu należy poznać zarówno pozytywne, jak i negatywne emocje, ponieważ bez tego jest ono niepełne. Po dzieciach pojawia się tzw. duch ciężki, czyli widmo złego pana, który w zaświatach cierpi głód z uwagi na grzechy popełnione za życia. Mimo że zły pan otrzymuje od Guślarza jedzenie, to nie może go spożyć, ponieważ zamienione w ptaki dusze skrzywdzonych przez niego ludzi odbierają mu pokarm. Duch złego pana pokazuje, że niektóre grzechy są tak ciężkie, że w żaden sposób nie da się ich naprawić ani zmniejszyć kary, jaką się za nie otrzymało po śmierci. Ostatnie widmo zaprezentowane w „Dziadach” cz. II to młoda dziewczyna o imieniu Zosia, która należy do kategorii duchów średnich. Zosia prosi o możliwość nawiązania choć na chwilę bliższych kontaktów z ludźmi, których za życia odrzucała. Za pośrednictwem każdej ze zjaw pojawiających się w dramacie Adam Mickiewicz przekazuje proste, ludowe prawdy pokazujące, w jaki sposób kierować swoim życiem, czego unikać i jakie postawy przyjmować. Duchy składają się na kreację fantastycznego, tajemniczego świata oraz są podzielone na trzy kategorie uwzględniające ciężar popełnionych grzechów.

 

“Dziady cz. IV” Adama Mickiewicza

Zjawą w czwartej części „Dziadów” jest duch Gustawa, który niespodziewanie pojawia się wieczorem w chatce, gdzie modli się ksiądz wraz z dziećmi. Jego dziwaczny wygląd i ubranie składające się z poszarpanych łachmanów oraz ludowych elementów wywołują w dzieciach przerażenie. Maluchy rozpoznają w nim upiora i boją się go, a on opowiada o błąkaniu się po śmierci, własnym samobójstwie, karze, jaka go za to spotkała, ukochanej kobiecie, która go porzuciła, samotności i bezsensie życia bez uczuć. Zjawa Gustawa zachowuje się nienaturalnie i tajemniczo, a jej nastawienie jest pełne smutku i pesymizmu, co wynika z odrzuconej miłości. Mówi jak człowiek, ale nie żyje, bo jest widmem człowieka, który z powodu zawodu uczuciowego popełnił samobójstwo. Udowadnia to, gdy po zasztyletowaniu się żyje nadal i prosi księdza o przywrócenie zniesionego obrzędu dziadów. Swoją postacią Gustaw przekonuje go, że duchy istnieją pośród ludzi, co jest zgodne z romantycznym światopoglądem i sprzeciwia się racjonalnemu, klasycystycznemu pojmowaniu rzeczywistości przez księdza. Duch znika, stwierdzając, że na ziemi przeżył raj, dlatego nie może go zaznać po śmierci. Błąkająca się po świecie zjawa Gustawa jest więc przykładem typowego romantycznego kochanka zawiedzionego miłością i elementem składającym na ludowość „Dziadów cz. IV”.

 

“Wesele” Stanisława Wyspiańskiego

Widma odgrywają w „Weselu” rolę alter ego gości zgromadzonych na przyjęciu w bronowickiej chacie. Ukazują się realnym bohaterom i unaoczniają dylematy ich sumienia oraz rozterki wewnętrzne w kontekście walki o niepodległość Polski, a także nawiązują do ważnych historycznych wydarzeń. Stańczyk staje przed oczami Dziennikarza, aby uświadomić mu jego defetyzm i pesymizm; Zawisza Czarny ukazuje się Dziennikarzowi w celu przekonania go o konieczności podjęcia walki i przewodzenia narodowi; hetman Branicki, który ujawnia się Panu Młodemu, symbolizuje waśnie pomiędzy chłopstwem a inteligencją, podobnie jak duch Jakuba Szeli, zaś Wernyhora to metafora marzeń o niepodległości i skutecznej walki o wolność. Ponadto w „Weselu” pojawiają się jeszcze zjawy Chochoła jako ucieleśnienia powstania narodu z niewoli oraz Malarz Ludwik, który poddaje w wątpliwość słuszność ślubu Marysi z Poetą. Duchy w dramacie Wyspiańskiego obrazują stan polskiego społeczeństwa w dobie walki o wolność, a także pokazują wszelkiego rodzaju obawy, nadzieje i rozterki bohaterów. Za ich pomocą autor podejmuje dywagacje na temat kondycji Polaków w tak trudnej chwili, jaką było powstanie narodowe i chęć pokonania zaborców oraz jednocześnie wprowadza do utworu wątki historyczne.

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

MOTYWY WŁADZY:

“Antygona” Sofoklesa

Władcą w dramacie Sofoklesa jest król Teb – Kreon. Posiada on pełnię władzy, którą może rozporządzać zgodnie z własną wolą. Kreon jest więc w istocie autokratą, dlatego może sobie pozwolić na wydawanie tak kontrowersyjnych decyzji jak ta związana z zakazem pochówku dla Polinejkesa, brata Antygony. Kreon to władca nad wyraz stanowczy i dbający o prestiż, szacunek oraz dobre imię. O jego stanowczości świadczy niezłomność w postanowieniach i kategoryczna niezgoda na pochowanie Polinejkesa, mimo że w ten sposób bezpośrednio uderza w swojego syna i jednocześnie ukochanego Antygony – Hajmona. Kreon to człowiek ślepo wierny władzy, który dla swojego urzędu gotów jest opowiedzieć się po stronie prawa, a nie własnej rodziny. Dylematy moralne związane z Polinejkesem, Antygoną i Hajmonem nie są dla niego łatwe, niemniej nie zmieniają jego niewzruszonej postawy. Ostatecznie dogmatyzm Kreona, jego nietolerancja dla buntu i szacunek do władzy znajdujący się na granicy pychy prowadzą do tragicznych konsekwencji, ponieważ skazana przez niego na śmierć Antygona popełnia samobójstwo, a w ślad za nią życie odbierają sobie Hajmon i Eurydyka – żona króla. Los Kreona jest tragiczny, a jego wybory nie mają prostych rozwiązań i jakie by nie były, prowadzą do mniej lub bardziej dramatycznych skutków.

 

“Król Edyp” Sofoklesa

Tytułowego bohatera dramatu Edypa poznajemy jako dobrego władcę, który troszczy się o swój lud. Wyrazem tego jest gotowość do schwytania zabójcy poprzedniego króla – Lajosa – co w mniemaniu monarchy ma wyeliminować ciążącą nad miastem klątwę. Świadczy to o gotowości działania Kreona na rzecz poddanych i chęci bezinteresownego poprawienia ich bytu. Edyp nie wie jednak, że rzucając klątwę na mordercę Lajosa, w istocie przeklina sam siebie, gdyż to właśnie on jest zabójcą – nieświadomym, ale zabójcą. Rozpatrując sylwetkę bohatera w kontekście sprawowanej przez niego władzy, należy zauważyć, że wśród obywateli cieszy się szacunkiem i uznaniem, które są wynikiem jego zasług (przede wszystkim pokonanie Sfinksa) i dbałości o miasto Teb. Edyp jest więc sprawiedliwym, dobrym i troskliwym władcą, lecz nie można zapominać o jego pysze, którą wykazuje się w stosunku do Tyrezjasza. Nie chce bowiem uwierzyć w wyjawioną przez niego prawdę, że on sam we własnej osobie zabił Lajosa, co ostatecznie staje się przekleństwem dla głównego bohatera. Edyp to władca tragiczny i walczący z losem, który przegrywa i ponosi karę, mimo że sprawuje dobre rządy, a jego winy są popełnione w sposób nieświadomy i niezamierzony.

 

“Makbet” Williama Szekspira

Tytułowy bohater dramatu Szekspira to człowiek, który zostaje opętany żądzą władzy. Rozbudzają ją wiedźmy przepowiadające Makbetowi królewską przyszłość oraz cyniczna żona pragnąca wykorzystać męża do zdobycia tronu. Te dwa czynniki w połączeniu z własną ambicją decydują, że Makbet dąży do władzy za wszelką cenę, nie bacząc na to, że dopuszcza się morderstw. Żądza władzy opanowuje go całkowicie, odbiera mu rozum i prowadzi do szaleństwa, czego dowodem jest odizolowanie się od świata, a także utrata emocji i uczuć (brak reakcji na śmierć żony) oraz problemy psychiczne (omamy, przywidzenia, koszmary). Pokusa władzy odbiera Makbetowi moralność, pozbawia go honoru i prowadzi do przemocy, w efekcie której morduje najbliższe sobie osoby (jego ofiarą pada m.in. przyjaciel Bank). Brak asertywności i uległość wobec wiedźm oraz żony sprawiają, że Makbet poddaje się pokusie władzy i wkracza na drogę zła i zbrodni, aby zdobyć tron. Tym samym Szekspir wykorzystuje motyw władzy, aby zilustrować jej destrukcyjny wpływ na osobowość człowieka.

 

„Jądro ciemności” Josepha Conrada

„Jądro ciemności” Josepha Conrada to utwór odnoszący się do problemu kolonizacji Afryki przez europejskie rządy oraz ich wysłanników. Autor przedstawia druzgocącą ocenę rządów „cywilizowanych” panów z Europy nad „zacofanym” czarnym ludem z Afryki, nie pozostawiając suchej nitki na kolonizatorach. Joseph Conrad przekonuje, że władza oparta na kolonizacji jest w istocie powodowana wyłącznie chęcią zysku i prowadzi do zagłady Afrykanów oraz zbrodni dokonywanych na nich przez „światłych” europejczyków. Celem kolonizatorów jest eksploatacja Afryki i wykorzystanie jej zasobów dla własnych korzyści, a nie to, by pomóc tubylcom. Handel kością słoniową i nieludzki wyzysk to prawdziwe oblicze władzy kolonizatorów, cynicznie ukryte pod płaszczem szerzenia cywilizacji. Nic więc dziwnego, że europejczycy karczują dżunglę, traktują tubylców jak tanią i bezrozumną siłę roboczą, a nawet nie wahają przed zabijaniem, czego najlepszy dowód stanowi postawa Kurtza, który uległ pokusie władzy i całkowicie się w niej zatracił. Podsumowując, motyw władzy w „Jądrze ciemności” pozwala na krytyczne odniesienie się do kwestii kolonizacji.

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

MOTYWY ZBRODNI:

 

Mit o Prometeuszu

Prometeusz, jako mitologiczny stwórca człowieka, chciał pomóc ludziom w odnalezieniu się w świecie, dlatego ofiarował im iskry wykradzione z rydwanu Heliosa i nauczył posługiwać się ogniem. Mitologiczny tytan zrobił to pomimo świadomości, że jest to zabronione i może skończyć się boską karą. I rzeczywiście tak się stało; z rozkazu rozzłoszczonego Zeusa przykuto Prometeusza do skał, gdzie każdego ranka wygłodniały sęp boleśnie wyjadał mu wątrobę, która przez następne 24 godziny regenerowała się. Winą i zbrodnią twórcy ludzkości jest więc postępowanie wbrew woli najwyższego z bogów – Zeusa, zaś karą przytwierdzenie do skał i ciągłe cierpienie spowodowane wyjadaniem wątroby przez ptaka. Należy zauważyć, że w gruncie rzeczy przewinienie Prometeusza jest dobrym uczynkiem, który polega na udzieleniu pomocy potrzebującym jej ludziom. Konsekwencje jego czynu trzeba z kolei uznać za niesprawiedliwe i zbyt daleko idące; jest to kara niewspółmierna do popełnionych win.

 

Mit o Dedalu i Ikarze

Chcąc uciec z Krety, Dedal i Ikar postanowili wykorzystać skrzydła przygotowane wcześniej przez Dedala i za ich pomocą wyfrunąć z wyspy. Przed podjęciem wyzwania ojciec ostrzegł Ikara, aby nie wznosił się zbyt wysoko, ponieważ promienie słoneczne mogą roztopić wosk sklejający skrzydła. Pomimo przestrogi Ikar nie posłuchał Dedala, w związku z czym podczas lotu wosk się stopił, a on sam wpadł do morza i zginął. Jego winą, za którą spotkała go najwyższa kara, czyli śmierć, jest więc nieposłuszeństwo wobec ojca, lekkomyślność i marzycielstwo, którego symbolem do dnia dzisiejszego jest właśnie Ikar.

 

“Król Edyp” Sofoklesa

Król Edyp popełnił zbrodnię w sposób niezawiniony, uciekając przed przeznaczeniem. Kiedy wyrocznia delficka przepowiedziała mu, że zabije ojca, postanowił opuścić rodzinne strony. Pewnego razu, wędrując samotnie, został napadnięty w górach i w trakcie walki z napastnikami zabił jednego z nich, którym – jak się później okazało – był jego ojciec. W ten oto sposób klątwa sprawiła, że Edyp popełnił zbrodnię, a dodatkowo – również zgodnie z przepowiednią – nieświadomie poślubił rodzoną matkę. Tytułowy bohater sam wymierza sobie karę, oślepiając się i skazując na banicję. Zbrodnie Edypa nie są więc jego winą i wynikają wyłącznie z fatum, jakie nad nim ciąży. Kara i wina są w tym przypadku dowodem na przewrotność losu i znikomy wpływ człowieka na własne życie.

 

“Zbrodnia i kara” Fiodora Dostojewskiego

Zbrodnią głównego bohatera powieści Fiodora Dostojewskiego, młodego studenta – Rodiona Raskolnikowa – jest planowane przez długi czas zabójstwo starej lichwiarki, którą uważa za „ludzką wesz” i jednostkę pasożytniczą w społeczeństwie. Zbrodnia Rodiona wynika więc z jego przekonań ideowych, dopuszczających zabijanie „gorszych” ludzi (lichwiarka) przez jednostki, które z racji na swoją wyjątkowość mają większe prawa (on sam). Raskolnikow jest bowiem przekonany, że znacznie lepiej i z pożytkiem dla ogółu wykorzysta pieniądze odebrane staruszce. Nie można zapominać, że podłożem morderstwa jest skrajnie trudna sytuacja materialna nie tyle samego Rodiona, ile najbliższych mu osób, którym zamierza udzielić finansowej pomocy za sprawą skradzionych pieniędzy. Zbrodnia głównego bohatera jest wobec tego efektem jego wrażliwości społecznej i poczucia głębokiej niesprawiedliwości, co nie zmienia faktu, iż morderstwo doszczętnie rujnuje życie Rodiona. Początkowo spotyka go kara w postaci problemów psychicznych, trudności ze snem, złego samopoczucia i huśtawek nastrojów, a kiedy już nie wytrzymuje napięcia i myśli o morderstwie zaczynają go przerastać, przyznaje się do winy i zostaje skazany na wywózkę do obozu pracy. Choć kara jest ciężka, pozwala Rodionowi na powrót do normalnego życia, odkupienie win i uświadomienie sobie, jak złą decyzją była zbrodnia. Duży udział ma w tym Sonia, dzięki której młodzieniec godzi się nie tylko z samym sobą i światem, ale też z Bogiem.

 

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

MOTYWY ŻYDÓW:

 

“Pan Tadeusz” Adama Mickiewicza

Przykładem Żyda w „Panu Tadeuszu” jest Jankiel, którego sylwetkę Mickiewicz zaprezentował w pozytywnym świetle. Jankiel jawi się bowiem jako polski patriota identyfikujący się z ojczyzną i działający na jej rzecz; zna polską historię, mówi po polsku i stara się wspierać patriotów walczących o wolność. Żydowski bohater dobrze wywiązuje się nie tylko ze swoich obywatelskich obowiązków, ale również z zawodowych, gdyż jest właścicielem karczmy, którą umiejętnie zarządza i która odgrywa w utworze ważną rolę towarzyską, polityczną i społeczną. Postać Jankiela staje się więc wzorem do naśladowania i stanowi przykład zasymilowanego Żyda potrafiącego połączyć tradycję judaistyczną z polskimi obyczajami.

 

“Lalka” Bolesława Prusa

W powieści Bolesława Prusa Żydzi ukazani są jako kupcy zajmujący się przede wszystkim pomnażaniem swojego majątku, czego przykładem jest postać Szlangbauma. Często robią to w sposób agresywny, traktując pieniądze jako najwyższą wartość, o czym świadczy zachowanie wymienionego bohatera, który nawet po odkupieniu sklepu od swojego przyjaciela Wokulskiego bardzo dokładnie sprawdza wszystkie formalności, nie ufając do końca Stanisławowi. Mimo że Żydzi w „Lalce” dążą do asymilacji, tak jak Szlangbaum biorący udział w powstaniu styczniowym, to społeczeństwo polskie odrzuca i nie akceptuje ich. Z tego względu Szlangbaum i Michał Szuman, który również dąży do asymilacji, odwracają się od Polaków i zamykają we własnej społeczności. Wizerunek Żydów w „Lalce” jest niejednoznaczny i – tak jak cała powieść – realistyczny. Z jednej strony są to nad wyraz inteligentni, pracowici i przedsiębiorczy ludzie, a z drugiej wydają się chciwi, traktują pieniądze jak najwyższą wartość i przejmują decydującą rolę w polskiej gospodarce, dlatego biedni Polacy postrzegają ich jak wyzyskiwaczy. Wszystko to składa się na obraz nieudanej asymilacji polskich Żydów, którzy raczej nie z własnej winy nie potrafią uzyskać zaufania polskiego społeczeństwa, bo mimo wszystko dążą do asymilacji, lecz społeczeństwo ich odrzuca.

 

“Mendel Gdański” Marii Konopnickiej

Pozytywny wizerunek Żyda, który jest tytułowym bohaterem noweli, przedstawia Maria Konopnicka. Prawie siedemdziesięcioletni Mendel Gdański to nad wyraz szlachetny mieszkaniec Warszawy, żyjący w stołecznym mieście od niemal 30 lat. Charakteryzuje go uczciwość, pracowitość i otwartość wobec innych ludzi, dzięki czemu sąsiedzi mocno z nim sympatyzują. Choć czuje się Warszawiakiem i częścią polskiej społeczności, to kultywuje żydowskie tradycje i wyznaje religię judaistyczną, z której jest dumny. W momencie, gdy w Warszawie ma miejsce pogrom Żydów, Mendel Gdański dumnie, z odwagą i honorem przyjmuje akty nienawiści wobec siebie, nie wstydząc się własnego pochodzenia i wyznawanej religii. Na przykładzie pozytywnej sylwetki tytułowego Żyda, który mimo szlachetności, uczciwości, pracowitości i chęci asymilacji z polskim społeczeństwem zostaje przez nie odrzucony, Konopnicka podejmuje temat antysemityzmu i uprzedzeń wobec Żydów, jakie miały miejsce pod koniec XIX wieku. Autorka pochwala postawę Mendla i krytykuje uprzedzenia oraz nietolerancję Polaków dokonujących pogromu.

 

“Wesele” Stanisława Wyspiańskiego

W dość stereotypowy sposób do tematu podszedł Stanisław Wyspiański w młodopolskim dramacie „Wesele”. Pojawia się w nim postać Hersza Singera – właściciela karczmy w Bronowicach, gdzie dzieje się akcja i ma miejsce wesele pary młodej. Mimo że Hersz zasymilował się ze społecznością polską, o czym świadczą jego kontakty z Księdzem i Czepcem, to Polacy są dla niego przede wszystkim źródłem zysku. Czepiec wynajmuje bowiem Żydowi karczmę w zamian za dług, jaki ma mu do spłacenia, a Ksiądz staje się jego wspólnikiem w interesach poprzez uświadomienie Czepcowi konieczności uregulowania zobowiązań finansowych wobec Singera. Hersz postrzegany jest przez mieszkańców wsi przede wszystkim w kontekście pieniędzy, jako człowiek dbający w głównej mierze o własną pomyślność finansową. Ponadto należy nadmienić, że sceptycznie odnosi się on do ślubu małżonków, gdyż uważa, że ich związek jest nienaturalny i wynika nie z prawdziwych uczuć, ale z ówczesnej mody zwanej chłopomanią. Wyspiański zaprezentował więc Żyda w sposób dość typowy, czyli jako człowieka interesującego się głównie sprawami materialnymi, troszczącego się w pierwszej kolejności o swoją pomyślność, zdystansowanego wobec innych ludzi, konkretnego i potrafiącego na chłodno oceniać sytuację.

 

“Zdążyć przed Panem Bogiem” Hanny Krall

Utwór Hanny Krall słowami Marka Edelmana opisuje losy Żydów z getta warszawskiego. Rozmówca autorki wspomina, jak setki więźniów wywożono do obozu koncentracyjnego w celu zgładzenia, a dopiero co urodzone dzieci truto i łamano im kończyny, aby zapewnić bezbolesną i szybką śmierć. Znajdziemy także opisy śmierci głodowej, samobójstw, skrajnego niedożywienia czy podpaleń. Z drugiej strony obserwujemy sylwetki ludzi, którzy chcąc uratować swoją godność, świadomie wybierają śmierć, tak jak Janusz Korczak, który mimo możliwości opuszczenia getta zostaje w nim, aby pomagać dzieciom, czy powstańcy z Żydowskiej Organizacji Bojowej, którzy wypowiadają nieposłuszeństwo Niemcom, dobrze wiedząc, że oznacza to samobójstwo z powodu miażdżącej przewagi wroga. Wszystko to składa się na obraz cierpiących, walczących, pełnych heroizmu i skazanych na eksterminację Żydów.

 

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

MOTYWY METAMORFOZY WEWNĘTRZNEJ:

 

Legenda o św. Aleksym

Metamorfoza św. Aleksego polega na kompletnej zmianie stylu życia z bardzo dostatniego w ubogie i samotne. Święty urodził się w bogatej i szczęśliwej rodzinie, więc jeśli tylko by chciał, mógł mieć wszystko, czego zapragnie. Decyduje się jednak na porzucenie najbliższych, rozdaje cały swój majątek ludziom potrzebującym i zostaje ascetą, który jako bezdomny żebrak tuła się po świecie. Metamorfoza św. Aleksego jest więc jego świadomym, indywidualnym wyborem i wynika z chęci jak najmocniejszego zbliżenia się do Boga, na co według niego najlepszym sposobem była asceza. Jak wiemy, przemiana okazała się skuteczna, gdyż Aleksy od razu po śmierci dostępuje świętości.

 

“Makbet” Williama Szekspira

Negatywną przemianę przechodzi również Makbet. Tytułowy bohater tragedii Szekspira początkowo jest przykładnym i zasłużonym w walce rycerzem króla Dunkana, który stopniowo zmienia się w ogarniętego żądzą władzy zbrodniarza. Wynika to z kilku czynników, a mianowicie: przepowiedni wiedźm, które pokazały mu jego przyszłość na tronie; silnego wpływu żony, która nagabuje Makbeta do usunięcia prawowitego króla, aby samej móc zasiąść na tronie, a także z własnych ambicji głównego bohatera. Wszystko to doprowadza do pierwszego morderstwa na Dunkanie, w efekcie czego Makbet traci nad sobą panowania i poddaje się nieodpartej żądzy władzy. Chęć jej zdobycia i ukrycia wcześniej zbrodni kończy się kolejnymi zabójstwami i sprawia, że bohater kompletnie traci kontakt z rzeczywistością, przeistaczając się w nieczułego i samotnego mordercę. Jego metamorfoza pokazuje, do jak negatywnych skutków może doprowadzić zło; jeżeli raz się po nie sięgnie, tak jak zrobił to Makbet w trakcie pierwszego zabójstwa, to bardzo trudno jest je od siebie odsunąć.

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

MOTYWY ŚMIERCI:

 

“Zdążyć przed Panem Bogiem” Hanny Krall

Dla Żydów organizujących powstanie w getcie warszawskim śmierć jest sposobem na honorowe i godne pożegnanie się z życiem. W heroiczny sposób umierają z bronią w ręku, wiedząc, że nie mają żadnych szans na pokonanie lepiej uzbrojonego i silniejszego, niemieckiego wroga. Więźniowie getta kierują się taką samą motywacją, gdy popełniają zbiorowe samobójstwo obok bunkra przy ulicy Miłej 18. W „Zdążyć przed Panem Bogiem” pojawia się zatem motyw śmierci świadomej, do której bohaterowie dążą z własnej woli, argumentując swoją decyzję chęcią zachowania godności i honoru. Śmierć jest wybawieniem również dla niemowląt, które są zabijane tuż po urodzeniu w celu uniknięcia gehenny ze strony Niemców. Warto też przypomnieć o zatrważających obrazach śmierci głodowej doprowadzającej więźniów do całkowitego wycieńczenia i powolnej utraty życia. Wszystko to składa się na zatrważający obraz śmierci, która dla wielu Żydów z getta jest nadzieją i szansą na ucieczkę z piekła Holokaustu, a nie zagrożeniem.

 

“Dżuma” Alberta Camusa

Powieść Alberta Camus prezentuje bezsensowną i absurdalną śmierć wynikającą z epidemii, która nawiedziła afrykańskie miasto Oran. Początkowo jest ona czymś niezwykłym, co wywołuje w ludziach ogromne emocje, lecz z czasem staje się czymś powszechnym, do czego mieszkańcy powoli się przyzwyczajają. W „Dżumie” śmierć jest ślepa i niesprawiedliwa, gdyż spotyka tak niewinne osoby jak chociażby bezbronne dziecko o imieniu Filip. Albert Camus przedstawia różne reakcje na tę tragedię, począwszy od heroicznej walki z nią, poprzez poddanie się, skończywszy na korzystaniu z niej. Niektóre interpretacje traktują śmierć w „Dżumie” jako symbol zła lub wojny, co znajduje swoje uzasadnienie.

 

“Ludzie bezdomni” Stefana Żeromskiego

W powieści Stefana Żeromskiego motyw śmierci obserwujemy za sprawą inżyniera Korzeckiego, który odbiera sobie życie. Decyduje się na ten krok, ponieważ nie potrafi odnaleźć się w społeczeństwie i nie umie pogodzić się z niesprawiedliwością społeczną oraz wyzyskiem najniższych warstw społecznych. Niemoc i bierność wobec problemów doprowadzają Korzeckiego na skraj załamania i kończą się samobójstwem. Jest to śmierć strachliwego i niezrozumiałego przez świat samotnika oraz idealisty niezdolnego do radzenia sobie z trudami życia doczesnego, który za wszelką cenę chce od nich uciec. Los Korzeckiego może być również symbolem słabości polskiego społeczeństwa w obliczu niesprawiedliwości i nierówności społecznych.

 

“Gloria Victis” Elizy OrzeszkowejNowela Elizy Orzeszkowej opisuje heroiczną i pełną patosu śmierć powstańców styczniowych, którzy w nierównej walce z Imperium Rosyjskim oddają życie z myślą o ojczyźnie. Ich ofiara ma dać zwycięstwo rodakom, dlatego żaden z powstańców nie waha się, aby ją złożyć. Orzeszkowa opisuje ich śmierć w sposób nad wyraz podniosły i patetyczny, dokonując w ten sposób ich heroizacji. Autorka stara się pokazać, że śmierć powstańców nie była bezpodstawna i miała głęboki, martyrologiczne sens, więc należy oddać im najwyższą cześć i chwałę.

 

“Romeo i Julia” Williama Szekspira

W „Romeo i Julii” pojawia się motyw śmierci samobójczej, którą popełniają tytułowi bohaterowie. Jest ona efektem tragicznej pomyłki, polegającej na tym, że posłaniec mający poinformować Romea, iż Julia znajduje się w stanie śpiączki, nie dociera do młodego kochanka na czas. W związku z tym Romeo sam odbiera sobie życie, kiedy spostrzega nieżywą Julię i jest przekonany, że dziewczyna umarła, choć w rzeczywistości zażyła napój imitujący śmierć. Wypijając truciznę, popełnia samobójstwo, a gdy Julia się budzi i widzi martwego ukochanego, robi to samo, tyle że przy pomocy sztyletu. Główni bohaterowie podejmują decyzję o samobójstwie niemal machinalnie, nie biorąc nawet pod uwagę faktu, iż mogliby żyć bez swojej miłości u boku. W dramacie Szekspira śmierć jest symbolem wielkiej miłości, bez której nie wyobrażają sobie życia i choć tytułowe postaci umierają, to ich uczucie nie ginie. Warto również nadmienić, że sprawą śmierci Romea i Julii ich zwaśnione od lat rody w końcu dochodzą do porozumienia.

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

MOTYWY DZIECKA/DZIECIŃSTWA:

 

Treny Kochanowskiego

Tematem Trenów Kochanowskiego jest jego córka, która zmarła, gdy miała 3 lata. Jej śmierć odcisnęła ogromne piętno na życiu poety, doprowadzając go na skraj załamania światopoglądowego i psychicznego. W Trenach Urszulka została sportretowana jako niewinna, beztroska, radosna, energiczna i pełna radości istota, której odejście wywróciło do góry nogami świat Kochanowskiego. Dziecko w Trenach staje się przyczyną uciechy i smutku ojca, jego nadzieją na przyszłość, której chce przekazać talent pisarski, a także obiektem największej troski. Kochanowski utożsamia Urszulkę z własnym szczęściem, dlatego gdy ją traci, również ono odchodzi w niepamięć i zamienia się w pasmo cierpień. Odpowiedź na pytanie, gdzie po śmierci znajduje się córka, nie daje spokoju poecie i burzy jego światopogląd, a nawet wiarę w Boga.

 

“Dziady cz. II” Adama Mickiewicza

Tak samo beztroskimi i niewinnymi dziećmi są Józio i Rózia – duchy pojawiające się w drugiej części „Dziadów” Adama Mickiewicza. Mają one postać aniołów, które podczas guseł przybywają do kaplicy na cmentarz, aby prosić o ziarnko goryczy, bez którego nie mogą dostać się do nieba. W życiu doczesnym nie doznały bowiem cierpienia ani trwogi, dlatego było ono zbyt łatwe i z tego powodu zamknięto przed nimi bramy do Raju. Takie ujęcie motywu dziecka ma za zadanie pokazać, że życie ma prawdziwy wymiar dopiero wówczas, gdy poznamy wszystkie jego smaki, włącznie z gorzkim cierpieniem, bólem i smutkiem, którego z powodu przedwczesnej śmierci nie zaznali Józio i Rózia.

 

“Mendel Gdański” Marii Konopnickiej

Jedną z głównych postaci pojawiających się w noweli Marii Konopnickiej jest dziesięcioletni Jakub – pozbawiony matki wnuczek tytułowego Mendla. Obaj mają żydowskie korzenie, wobec których wyrażają najwyższy szacunek i nie kryją się z nimi. Z powodu swojego pochodzenia dziecko jest obmawiane w szkole i obelżywie nazywane Żydem. Kiedy w mieście dochodzi do ataku na Żydów, Mendel stara się przyjąć go z otwartą przyłbicą i nie uciekać, więc nie chowa siebie i Jakuba, gdy przychodzą napastnicy i zamiast uciekać, wraz z wnuczkiem stoi w oknie. Choć zachowują godność, to Jakub traci poczucie bezpieczeństwa i czuje się wyobcowany w nie akceptującym go społeczeństwie. W „Mendlu Gdańskim” niewinne i bezbronne dziecko jest obiektem antysemickiej niechęci, a jego postać służy do zwrócenia uwagi nietolerancję wobec Żydów panującą w XIX w.

 

“Lalka” Bolesława Prusa

Żyjące w biedzie, pozbawione ojca i uzależnione od zaradności matki dziecko zaprezentowano w „Lalce”. Córka Heleny Stawskiej – Helusia – wzbudza zachwyt niemal w każdym, kto ma z nią kontakt. Jej postawa jest symbolem beztroskiego dzieciństwa: okresu, kiedy każdy z nas poznawał świat i cieszył się życiem oraz zabawą, nie przejmując się jakimikolwiek problemami. Helusia jest tak kochanym dzieckiem, że Wokulski, z którym zresztą często się bawi, ofiarowuje jej posag. Dziewczyna daje radość również Rzeckiemu, wielokrotnie podkreślającemu jej pozytywny wpływ na swoje samopoczucie w danym dniu. Córka pani Stawskiej jest nad wyraz radosna, miła, przyjacielska, ciekawa świata, inteligentna i otwarta, a także bardzo mocno zżyta z matką dbającą o nią ze wszystkich sił. Helusię można uznać za typowo pozytywistyczne dziecko, którego trudna sytuacja życiowa kontrastuje z beztroskim, radosnym i niczego nieświadomym usposobieniem.

 

“Przedwiośnie” Stefana Żeromskiego

Główny bohater powieści Stefana Żeromskiego to Cezary Baryka, którego dorastanie stanowi najważniejszy temat utworu. Najpierw poznajemy go jako dojrzewającego chłopca, a następnie jako młodzieńca i młodego mężczyznę. Początkowo jego życie w rosyjskim Baku u boku dość dobrze sytuowanego ojca i opiekuńczej matki jest niemal sielskie i upływa na zabawach oraz nauce. Wszystko ulega jednak zmianie w chwili, gdy wybucha rewolucja bolszewicka, której efektem było wysłanie na front ojca Cezarego – Seweryna. W obliczu tak trudnej sytuacji młodzieniec, szanujący przede wszystkim ojca, a mniej matkę, poczuwa wolność i zaczyna sprawiać duże problemy wychowawcze pani Jadwidze. Cezary lekceważy szkołę, nie słucha matki, a nawet angażuje się w brutalną rewolucję. Dopiero jej krwawe efekty i śmierć matki uświadamiają mu, jakie błędy popełnił. Cezary jako dziecko jest bohaterem nieodpowiedzialnym, lekkomyślnym i niepotrafiącym docenić wysiłku, jaki w jego wychowanie włożyli rodzice. Jednocześnie jest to bohater dojrzewający, który dorasta za sprawą złych wyborów życiowych i ich konsekwencji.

 

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

 

MOTYWY BUNTU:

 

“Antygona” Sofoklesa

W dramacie Sofoklesa buntowniczką jest tytułowa bohaterka, która sprzeciwia się prawu narzuconemu przez Kreona, łamiąc wydany przez niego zakaz chowania skazanego za zdradę ojczyzny Polinejkesa. Jako że Polinejkes to brat Antygony, nie może ona pozwolić, aby odstąpić od pochówku, gdyż byłoby to wbrew odwiecznym prawom boski. Stając w obronie podstawowych praw religijnych, bohaterka jednocześnie łamie prawa ziemskie, wobec których się buntuje. Za pomocą tego motywu Sofokles pokazuje determinację, odwagę i wielkie poświęcenie Antygony, która dla dobra brata nie boi się ryzykować własnym życiem.

 

Mit o Prometeuszu

Prometeusz, jako mitologiczny twórca ludzkości, chciał nauczyć człowieka posługiwania się ogniem, dlatego wykradł płomień z rydwanu Heliosa, mimo że zabronił tego najwyższy z bogów – Zeus. W efekcie pan Olimpu zesłał na ludzkość cierpienie i śmierć, a Prometeusza przykuł do skał, gdzie każdego dnia orzeł rozdrapywał jego wątrobę, która następnie się goiła. Jego bunt to dowód wielkiego heroizmu i poświęcenia dla człowieka. Z myślą o ludziach Prometeusz wypowiedział nieposłuszeństwo swojemu panu i poniósł za to srogą karę, dlatego można stwierdzić, że podstawą jego buntu był altruizm i bezinteresowna pomoc.

 

“Dziady cz. III” Adama Mickiewicza

W dramacie Adama Mickiewicza pojawia się motyw buntu przeciwko Bogu, który można obserwować w Wielkiej Improwizacji. Wygłaszając jeden z najsłynniejszych monologów w historii polskiej literatury, Konrad wyraża swój sprzeciw wobec Boga w związku z trudną sytuacją polityczną, w jakiej w dobie romantyzmu znajdowała się Polska. Główny bohater trzeciej części „Dziadów” żąda od Boga władzy na rzędem dusz i wyrzuca Mu, że jest obojętny na los ojczyzny. Bunt Konrada wynika zatem z jego wielkich patriotycznych uczuć, ale również z pychy i buty, wyrosłych na jego romantycznym przeświadczeniu o własnej wyjątkowości i talencie literackim, co według niego, pozwala mu równać się z Bogiem. Mimo to bunt Konrada okazuje się nieskuteczny, ponieważ Stwórca pozostaje głuchy na jego wołania i nawet mu nie odpowiada.

 

“Pan Tadeusz” Adama Mickiewicza

Buntownikiem w epopei Adama Mickiewicz jest Jacek Soplica, który nie godzi się na utarte konwenanse obyczajowe i społeczne. Nie potrafił się pogodzić z koniecznością rozstania się ze swoją miłością Ewą spowodowaną brakiem zgody na ich związek ze strony ojca Ewy – Stolnika, Jacek zbuntował się i w geście rozpaczy poślubił ubogą szlachcianeczkę, choć nie darzył jej uczuciem tak intensywnym, jakim pałał do Horeszkówny. Żona szybko zmarła, a Soplica zaczął nadużywać alkoholu. Apogeum jego buntu stanowi zabójstwo Stolnika Horeszki, za które został posądzony o zdradę ojczyzny. Bunt Soplicy wynika więc z nieszczęśliwej miłości i sprzeciwu wobec utartych konwenansów, pozwalających ojcu wybrać męża dla córki.

 

“Zbrodnia i kara” Fiodora Dostojewskiego

Powieść Fiodora Dostojewskiego przedstawia bunt głównego bohatera – Rodiona Raskolnikowa, który sprzeciwia się filozofii chrześcijańskiej, negując podstawowe zasady moralne rządzące światem. Zainspirowany filozofią Nietzschego, dzieli ludzi na gorszych i lepszych, czyli takich, którzy dla dobra społeczeństwa mają prawo wykorzystywać jednostki z najniższych warstw społecznych. Uznając się za takiego „nadczłowieka”, Raskolnikow w geście buntu zabija starą lichwiarkę, aby następnie skradzione jej pieniądze przeznaczyć na pomoc osobom pokrzywdzonym przez los (rodzina Sonii). Bunt Rodiona polega więc na negacji etyki chrześcijańskiej i relatywizacji moralności, a spowodowany jest otaczającą go niesprawiedliwością i wyzyskiem, których symbol stanowi stara lichwiarka. Przyczyny buntu Rodiona są zatem szlachetne, ale sposób jego realizacji (zabójstwo) – niedopuszczalny

 

“Ferdydurke” Witolda Gombrowicza

W „Ferdydurke” Gombrowicza mamy do czynienia z buntem przeciwko formie, która ogranicza ludzi, krępuje ich naturalność i spontaniczność oraz narzuca określone zachowania, nie zawsze zgodne z prawdziwym charakterem i zamierzeniami człowieka. Pierwszy bunt głównego bohatera – Józia – ma miejsce w szkole, gdzie sprzeciwia się „upupianiu” uczniów, czyli eliminowaniu ich kreatywności, indywidualności i samodzielnego myślenia. Następnie udaje się do domu państwa Młodziaków, w którym buntuje się przeciw formie poprzez zorganizowanie podstępu mającego ukazać zakłamanie mieszczan stylizujących na ludzi nowoczesnych i wyzwolonych. Ostatni etap buntu Józia przeciwko konwenansom rozgrywa się w konserwatywnym dworku szlacheckim państwa Hurleckich, gdzie bohater wykpiwa zachowanie domowników bazujące na starodawnych obyczajach. Mimo to bunt głównego bohatera przeciwko formie, konwenansom i utartym zwyczajom okazuje się nieskuteczny, bo – jak sam stwierdza – nie da się wyzbyć „gęby”, a można jedynie ją zmienić na inną. W ten sposób Gombrowicz chce powiedzieć, że w dzisiejszym świecie nie ma miejsca na indywidualizm, niezależność i pełną suwerenność, bo ograniczają nas ramy życia społecznego i kulturowego. Niepowodzenie buntu Józia ma pokazać, że należy się z tym pogodzić i uznać taki stan rzeczy za obiektywny..

 

“Zdążyć przed Panem Bogiem” Hanny Krall

W reportażu Hanny Krall motyw buntu pojawia się w dwóch odsłonach: jednostkowej i zbiorowej. Samotną jednostką, która buntuje się przeciw Bogu i chce pokrzyżować jego plany, jest główna postać utworu – Marek Edelman. Ratując życie więźniów wywożonych na śmierć, kardiochirurg walczy z boskim przeznaczeniem. Również po wojnie Marek Edelman buntował się przeciw boskim planom, tyle że robił to już jako lekarz, który na stole operacyjnym przedłużał życie pacjentom. Z kolei zbiorowy bunt w „Zdążyć przed panem Bogiem” ma miejsce podczas powstania w getcie, kiedy to Żydzi postanowili przeciwstawić się Nazistom, co z powodu olbrzymiej przewagi Niemców oznaczało wydanie na siebie wyroku śmierci.

 

“Tango” Sławomira Mrożka

Dramat Sławomira Mrożka przedstawia dość nietypowy bunt podjęty przez rodziców i dziadków głównego bohatera – Artura. Mianowicie wyrażają oni sprzeciw wobec tradycyjnego porządku świata i mimo swojego niemłodego wieku zachowują się jak wyzwolona młodzież. Ich postawa polega na pełnej wolności obyczajowej, seksualnej i moralnej, dlatego widzimy, jak żona bez skrupułów zdradza męża za jego przyzwoleniem, babcia w podeszłym wieku ubiera się jak nastolatka, a ojciec cały czas chodzi w piżamie. Ich bunt jest karykaturalny i nie pasuje do poważnych ról społecznych, w które się wcielają. Z tego względu kontrrewolucję planuje przeprowadzić najmłodszy syn i wnuk – Artur, który jest najbardziej odpowiedzialnym członkiem rodziny. Jego bunt ma na celu przywrócenie tradycyjnego porządku w życiu najbliższych i polega na chęci zorganizowania ślubu z ukochaną. Ostatecznie jednak Artur przegrywa, ponieważ ukochana go zdradziła, a on sam został zabity przez Edka.

 

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

 

MOTYWY APOKALIPSY:

 

Apokalipsa św. Jana

Motyw pojawia się tu expressis verbis, już w samym tytule. Uczeń Jezusa ujrzał nie tylko wydarzenia, które nastąpią na ziemi, ale również i to, jak będą wyglądać nowe niebo i nowa ziemia. Jezus, którego Jan widzi w objawieniu, podkreśla także, że zna serca ludzkie, a jednocześnie nakazuje swemu uczniowi przekazać wspólnotom wiernych ostatnie przestrogi i zachęty do nawrócenia przed sądnym dniem. Później zaś mieszkańcy świata zostaną osądzeni na podstawie czynów całego swojego życia i podzieleni na zbawionych i potępionych. Tekst biblijny nie poprzestaje jednak na opisie nieszczęść, jest w nim bowiem mnóstwo obrazów pogodnych, metaforycznych wizji niebieskiego Jeruzalem, wiecznej krainy szczęścia dla wybranych. Koniec świata więc jawi się tutaj jako coś strasznego dla złych, a zarazem niesamowicie pięknego i radosnego dla zbawionych.

“Dies Irae” Jana Kasprowicza

Ten utwór wchodzi w skład zbioru o znamiennym tytule Ginącemu światu. Tekst utrzymany jest w tonie prorockim, co oczywiście odsyła czytelnika do objawienia Janowego. Jednak tutaj dzień końca świata jest przede wszystkim „dniem gniewu”, a nie nagrody dla sprawiedliwych. Kasprowicz odwołuje się do rymowanej średniowiecznej sekwencji Tomasza z Celano przez sam tytuł swego utworu, będący jednocześnie kryptocytatem. U polskiego poety Chrystus – „Głowa w cierniowej koronie” – nie jest tym, który sądzi, lecz raczej usprawiedliwiającym, broniącym ludzi przed surowością Boga jako Ten, który zna ludzkie losy, gdyż sam żył na ziemi, będąc człowiekiem. Schyłek świata jest „Koniecznością”, przed którą nikt nie umknie. U Kasprowicza to nie Bóg jest tym Jedynym, który wraz ze schyłkiem świata nadaje wszystkiemu nowy sens. Dies irae jest czymś, co dzieje się każdego dnia na nowo, gdyż wciąż odbywa się sąd nad grzechem, jako że nieustannie trwa odkupieńcza moc Chrystusowej męki, która w czasie apokalipsy jest ratunkiem dla zbolałego świata.

 

“Dziady cz. III” Adama Mickiewicza

Ksiądz Piotr przeżył widzenie, które jest odpowiedzią Boga - mistycznym uniesieniem, w którym dane jest mu widzieć dzieje Polski i jej przyszłość. Wizja jest romantyczną realizacją hasła mesjanizmu narodowego, bo ksiądz Piotr widzi dzieje Polski ułożone na wzór dziejów Chrystusa - męczeństwo polskiego narodu ma zbawić inne ludy walczące o wolność.

 

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

 

MOTYWY RODZINY:

 

“Antygona” Sofoklesa

Dla tytułowej bohaterki tragedii Sofoklesa rodzina jest fundamentalną wartością. Chęć pogrzebania ukochanego brata, tak jak nakazuje prawo boskie, ale zabraniają zakazy wydane przez władcę – Kreona – przezwycięża w niej strach przed karą śmierci zarządzoną dla każdego, kto zorganizuje pochówek oskarżonemu o zdradę Polinejkesowi. Z kolei dla Kreona rodzina jest mniej istotna niż wierność literze prawa, dlatego przez jego zapalczywość Antygona zostaje ostatecznie skazana na najsurowszą karę, gdyż odważyła się pogrzebać brata. W przypadku tragedii Sofoklesa mamy zatem do czynienia z dramatycznym konfliktem na linii rodzina – prawo, gdzie dla Antygony ważniejsza jest rodzina, a dla Kreona prawo.

 

Przypowieść o Synu Marnotrawnym

Biblijna Przypowieść o Synu Marnotrawnym ukazuje łaskę ojca, który pomimo błędów, jakie w młodości popełnił nieodpowiedzialny i niewdzięczny syn, przyjął go z powrotem do swojego domu. Dobroduszność ojca symbolizuje miłosierdzie Boga potrafiącego przebaczać ułomnym ludziom nieumiejącym odpowiednio pokierować swoim życiem. Przypowieść pokazuje, że wśród najbliższej rodziny zawsze można znaleźć zrozumienie i empatię, nawet jeśli ma się na sumienia niezbyt chwalebne uczynki i decyzje.

 

“Pan Tadeusz” Adama Mickiewicza

Rodzinę jako zbiorowość mieszkającą w dworku szlacheckim w Soplicowie przedstawił Mickiewicz w „Panu Tadeuszu”. Jest to bardzo mocno zżyta ze sobą społeczność, połączona poprzez wspólne obyczaje, wartości i dążenia. Kultywowanie staropolskich tradycji, wspólne spędzanie czasu, określona hierarchia, zamiłowanie do pracy i uwielbienie przyrody sprawiają, że członkowie wielkiej familii żyjącej w Soplicowie jawią się jako cudowna rodzina, która wspiera się wzajemnie i prowadzi szczęśliwy, harmonijny żywot. Takie, bardzo pozytywne i optymistyczne ujęcie motywu domu i rodziny pozwala Mickiewiczowi na powrót do lat dziecięcych i ukazanie Polaków jako narodu silnego, świadomego swoich celów i potrafiącego współpracować w imię ich osiągnięcia.

 

“Ludzie bezdomni” Stefana Żeromskiego

W powieści Stefana Żeromskiego pojawia się swego rodzaju odwrócenie motywu rodziny, który polega na poruszeniu problemu jej braku. Mianowicie autor ukazuje sylwetki samotnych bohaterów skazanych na życie w odosobnieniu i bez nikogo bliskiego u boku. Tomasz Judym dom rodzinny opuścił dość wcześnie – najpierw zamieszkał u ciotki, a następnie wyjechał na studia do Paryża. Świadomie nie chciał założyć rodziny i zerwał zaręczyny z Joasią, uważając, że małżeństwo i dzieci uniemożliwią mu realizację szczytnej idei niesienia bezinteresownej pomocy najbiedniejszym i najbardziej potrzebującym. Domu nie posiada również Joasia, która straciła rodzinę w młodości, a o nowej zmuszona jest zapomnieć z powodu odrzucenia ze strony Tomasza.

 

“Przedwiośnie” Stefana Żeromskiego

Początkowo rodzina Baryków wydaje się szczęśliwa i prowadzi dość komfortowe życie. Jadwiga i Seweryn posiadają jedynego syna – Cezarego – który jest ich oczkiem w głowie, dlatego jak tylko mogą, dbają o jego wychowanie i wykształcenie. Mimo że ojciec bywa surowy, to darzy syna wielką miłością i kształtuje w nim uczucia patriotyczne. W momencie wybuchu wojny Seweryn udaje się jednak na front i wówczas Jadwiga przejmuje jego obowiązki, musząc wychować Cezarego oraz zapewnić mu środki do życia. Rodzina Baryków jest pełna wzajemnej miłości, szacunku i zrozumienia, choć w czasie młodzieńczego bunt Cezary tego nie docenia i wycieńczonej matce raz po raz rzuca kłody pod nogi.

 

“Tango” Sławomira Mrożka

Współczesnym dziełem obrazującym motyw domu i rodziny jest „Tango” Mrożka. Autor w swoim dramacie na przykładzie pewnej rodziny, znacznie odbiegającej od ogólnie przyjętych standardów, przedstawia jak gdyby odwrócony konflikt pokoleń – starsze pokolenie przejmuje buntowniczą rolę młodych, a młodzi są konserwatywni, spokojni i opanowani. Zaprezentowany w taki sposób motyw domu i rodziny jest groteskową karykaturą współczesnej rzeczywistości i krytyką wszechogarniającej nas wolności, która urosła do tak absurdalnych rozmiarów, że w istocie stała się czynnikiem, która nas zniewala i ogranicza.

 

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

 

MOTYWY BOGA:

 

Pieśń o Rolandzie

Średniowieczny epos rycerski ukazuje Boga jako opiekuna rycerzy. Stwórca przybywa do Rolanda w momencie jego śmierci, kiedy tytułowy bohater przekazuje Jego wysłannikom – aniołom – swoją rękawicę, dzięki czemu nie zostanie ona zniszczona przez wrogów. Z kolei gdy Roland wyziewa duszę, aniołowie opiekują się nią i zabierają ze sobą do Nieba. Motyw Boga jako opiekuna rycerzy w „Pieśni o Rolandzie” ściśle wiąże się więc z etosem rycerskim i średniowiecznymi ideałami rycerskimi, podkreślając nieskazitelny wizerunek tytułowego bohatera.

 

“Czego chcesz od nas, Panie” Jana Kochanowskiego

Pieśń Jana Kochanowskiego przedstawia Boga jako doskonałego Stwórcę, który jest miłosiernym i dobrodusznym Panem. To On ofiarował człowiekowi idealny świat, gdzie może rozwijać się i żyć w zgodzie z samym sobą, dlatego podmiot liryczny jest Mu dozgonnie wdzięczny. W „Czego chcesz od nas, Panie” Bóg całkowicie bezinteresownie obdarza człowieka szczęściem i wykazuje się nieopisaną szlachetnością i szczodrością. Takie ujęcie motywu wpisuje się w popularne w renesansie filozofie epikureizmu i stoicyzmu.

 

“Dziady cz. III” Adama Mickiewicza

W dramacie Adama Mickiewicza, a dokładnie w Wielkiej Improwizacji Bóg wydaje się obojętnym i głuchym na potrzeby człowieka władcą. Takie wrażenie można odnieść na podstawie monologu Konrada, który bluźni przeciwko Stwórcy i poddaje w wątpliwość Jego mądrość oraz dobroć. Pyszne zachowanie głównego bohatera wynika z faktu, iż Bóg pozostał obojętny na jego wołania i nie ofiarował mu władzy nad rzędem dusz. Jednak w „Widzeniu ks. Piotra” wizerunek Boga zmienia się i przyjmuje o wiele bardziej łagodny obraz: ujawnia się pokornemu i bogobojnemu ks. Piotrowi, zsyłając mu wizję przyszłości narodu. Na tej podstawie można stwierdzić, że w „Dziadach cz. III” Bóg jest istotą litościwą, miłosierną i potrafiącą nawiązywać kontakty z człowiekiem, ale tylko wówczas, gdy człowiek wykazuje się religijnością, ufnością i bezinteresowną lojalnością wobec Niego.

“Treny” Jana Kochanowskiego

Rozpacz, która ogarnęła Jana Kochanowskiego po śmierci Urszulki, odbiła się również na jego relacji z Bogiem. W Trenie X poeta powątpiewa bowiem w Jego istnienie, co można uznać za bluźnierstwo chrześcijanina, który jeszcze do niedawna bezwzględnie sławił Pana. Również w Trenie XI Kochanowski wyraża swój żal w stosunku do Boga, poddając w wątpliwość Jego wyroki. Ostatecznie w ostatnim Trenie XIX poeta godzi się ze Stwórcą i z pokorą przyjmuje do siebie fakt śmierci Urszulki. Motyw Boga w Trenach służy więc wyeksponowaniu tragizmu ojca, który nie potrafi zaakceptować dramatycznego losu w postaci przedwczesnej śmierci córki.

 

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

 

MOTYWY PODRÓŻY:

 

“Król Edyp” Sofoklesa

Wędrówka Edypa ściśle wiąże się z jego konfliktem tragicznym, powodującym chęć ucieczki przed delficką przepowiednią, która wywróżyła tytułowemu bohaterowi zabójstwo ojca i poślubienie matki. Edyp udaje się zatem w tułaczkę, lecz mimo to w jej trakcie nieświadomie zabija swojego biologicznego ojca, będąc przekonanym, że jest on zwykłym bandytą. Kolejny etap podróży Edypa to pobyt w Teb, gdzie w nagrodę za rozwiązanie zagadki Sfinksa poślubią królową Jokastę, która okazuje się jego matką. To jednak nie koniec jego wędrówki, ponieważ tym samym po spełnieniu delfickiej przepowiedni i wyłupieniu sobie z tego powodu oczu Edyp postanawia zostać wędrowcem błąkającym się po Grecji.

 

“Kordian” Juliusza Słowackiego

W „Kordianie” motyw podróż pojawia się zarówno w wymiarze dosłownym i odnosi się do fizycznego przemieszczania się z miejsca na miejsca, jak i w wymiarze metaforycznym, który dotyczy przemiany wewnętrznej tytułowej postaci. Młody bohater wędruje po Europie – odwiedza Anglię, gdzie uświadamia sobie, że światem rządzi pieniądz; Włochy, w których dowiaduje się, że prawdziwa miłość nie istnieje; Watykan, gdzie dochodzi do niego, że los ojczyzny jest obojętny papieżowi, a także górę Mont Blanc, na której przechodzi przemianę z marzycielskiego i ogarniętego ideałem miłości młodzieńca w dojrzałego i świadomego swoich celów patriotę. Motyw podróży w „Kordianie” służy do skrytykowania ówczesnej cywilizacji europejskiej i pokazania, że najważniejszą wartością dla Polaków żyjących w dobie romantyzmu powinien być patriotyzm, a także przyczynia się do wewnętrznej metamorfozy głównego bohatera.

 

“Pan Tadeusz” Adama Mickiewicza

W „Panu Tadeuszu” podróż ma wymiar metaforyczny, ponieważ odnosi się do powrotu do kraju lat dzieciństwa. Tworząc idyllę w Soplicowie, Adam Mickiewicz ukazuje swoje dorosłe i w dużej mierze wyidealizowane spojrzenie na wczesne lata młodości. Malując plastyczne obrazy litewskiego dworku, otaczającej go przyrody i uporządkowanego sposobu życia jego mieszkańców, Mickiewicz z sentymentem wspomina czasy swojego dzieciństwa.

 

“Lalka” Bolesława Prusa

Podróże w „Lalce” Prusa dotyczą przede wszystkim głównego bohatera – Stanisława Wokulskiego. Pierwsza jego wyprawa wynika z faktu zesłania na Syberię spowodowanego działalnością patriotyczną związaną z Powstaniem Styczniowym. Podczas zsyłki Stanisław dojrzał jako człowiek; aktywnie angażował się w badania naukowe i zgłębiał wiedzę, która od tego czasu stała się dla niego jedną z najważniejszych wartości. Cel kolejnej podróży Wokulskiego stanowił Bliski Wschód, dokąd pojechał z myślą o wzbogaceniu się, aby za pomocą majątku móc zdobyć serce Izabeli Łęckiej. Trzecia wyprawa Wokulskiego odbyła się do Paryża, gdzie zamierzał zapomnieć o Izabeli, u której spostrzegł pogardę i lekceważenie w stosunku do jego osoby, wcześniej niezauważalne z powodu ślepej miłości. Kolejny etap swoistej wędrówki przez życie Stanisława to podróż do Zasławka, dokąd – po nieudanej próbie wymazania z pamięci panny Izabeli – udaje się z nadzieją, że tym razem jego miłość zostanie odwzajemniona. Również w pogoni za ukochaną przenosi się do Warszawy. Ostatnia podróż Stanisława odbywa się w pociągu jadącym z Warszawy do Krakowa, lecz kończy się przedwcześnie w Skierniewicach, gdzie wysiadł z powodu ogromnego cierpienia, jakie wyrządziła mu Izabela. Wokulski podsłuchał bowiem prowadzoną w języku angielskim rozmowę z Kazimierzem Starskim, z której jasno wynikało, że miłość ukochanej jest w istocie wyłącznie grą, a ona ma jego osobę za nic i bezwstydnie flirtuje z innymi mężczyznami. Tego, jak się skończyła życiowa podróż głównego bohaterki „Lalki”, nie wiemy, ponieważ Prus pozostawił otwarte zakończenie, pozwalające na dowolną interpretację.

 

“Ludzie Bezdomni” Stefana Żeromskiego

Główny bohater powieści Stefana Żeromskiego – młody doktor Tomasz Judym – pierwszą swoją podróż odbywa do Paryża, skąd po ukończeniu studiów lekarskich wraca z powrotem do rodzinnej Warszawy. Stamtąd, po nieudanych kontaktach z lokalną śmietanką towarzyszką, Judym udaje się do sanatorium w Cisach, w którym jako medyk pomaga biednym i poprawia stan ich zdrowia. Jego podróż kończy się w Zagłębiu, w Sosnowcu, gdzie podejmuje pracę lekarza fabrycznego i leczy strudzonych robotników. Wędrówka Tomasza ściśle wiąże się z jego idealistyczną drogą życiową, polegającą na bezinteresownym pomaganiu najniższym, najbiedniejszym i najbardziej pokrzywdzonym warstwom społecznym. Każda podróż wynika z jego idealistycznej postawy, która wymaga od niego wielkiego poświęcenia i olbrzymiej determinacji.

 

“Ferdydurke” Witolda Gombrowicza

Józio Kowalski – główny bohater powieści Witolda Gombrowicza – odbywa fantastyczną podróż, zmieniając się w kilkunastoletnie dziecko wysłane do szkoły. W jej trakcie poznaje rozczarowującą go rzeczywistość, którą rządzi forma ograniczająca ludzką kreatywność, pomysłowość i indywidualizm. W trakcie pobytu w szkole Józio uświadamia sobie, że w istocie jest to instytucja eliminująca własną inicjatywę i pomysłowość. Kolejny etap podróży to odwiedziny w przesiąkniętym hipokryzją i dwulicowością domu ziemiańskiej rodziny Młodziaków. Wędrówka kończy się wizytą na wsi, gdzie Józio oczekuje naturalności i spontaniczności, ale odnajduje ludzi podporządkowanych sztywnym konwenansom. Motyw podróży w „Ferdydurke”, która odbywa się zarówno w przestrzeni, jak i w czasie, obnaża uzależnienie człowieka od stereotypów i formy, które go ograniczają, krępują i zniewalają.

 

“Przedwiośnie” Stefana Żeromskiego

Podróż głównego bohatera – Cezarego Baryki – można rozpatrywać w sensie dosłownym, jako przemieszczanie się w przestrzeni, a także jako wędrówkę w głąb siebie związaną z kształtowaniem własnego światopoglądu i osobowości. Początkowo, jako kilkunastoletni młodzieniec, Cezary jest zagorzałym bolszewikiem, aby pod wpływem podróży przez Rosję przeistoczyć się osobę w sceptyczną wobec krwawej rewolucji. Z kolei podróż do Polski zaowocowała przyjęciem pozytywistycznych poglądów narzuconych mu przez Szymona Gajowca. Podczas pobytu w Nawłoci i w tamtejszym Chłodku, widząc niedole chłopów pracujących na roli, znów zmienia swoją perspektywę. Powieść Żeromskiego jest zapisem długiej i pełnej wybojów wędrówki życiowej głównego bohatera, która kształtuje jego światopogląd, charakter i postawy życiowe.

 

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

 

MOTYWY ŚMIERCI BOHATERSKIEJ:

 

Pieśń o Rolandzie

Śmierć Rolanda na polu walki przedstawiona została w sposób niezwykle poetyczny. Ostatni moment jego życia nabiera wymiaru symbolicznego.

Roland umiera z przeświadczeniem, że zasłużył na zbawienie, wypełnił, bowiem swój rycerski obowiązek do końca. Gdy bohater umiera, „Bóg zsyła mu swego Anioła Cherubina i Świętego Michała opiekuna, a z nimi przyszedł i święty Gabriel. Niosą duszę do hrabiego do raju.”

 

“Pan Wołodyjowski” Henryka Sienkiewicza

Henryk Sienkiewicz opisuje bohaterską śmierć Michała Wołodyjowskiego. Złożył on ślubowanie, że nie podda twierdzy, nawet gdyby przyszło mu zginąć pod jej gruzami. Śmierć wybiera świadomie, żegnając się uprzednio z żoną.

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

MOTYWY MIŁOŚCI:

 

“Romeo i Julia” Williama Szekspira

  1. Szekspir stworzył najsłynniejszą parę kochanków wszechczasów. Pomiędzy Romeem a Julią nawiązuje się czyste i nierozerwalne uczucie, zniszczone przez vendettę skłóconych rodów – Kapuletich i Montekich. Nieszczęśliwi kochankowie, w wyniku pomyłki, popełniają samobójstwo.

 

“Dziady cz. IV” Adama Mickiewicza

  1. Mickiewicz wspomina godzinę miłości, godzinę rozpaczy godzinę przestrogi. Podczas godziny miłości Gustaw wspomina szczęśliwe dni, spędzone z ukochaną. Godzina rozpaczy poświęcona jest rozpamiętywaniu przeżyć Gustawa po rozstaniu z ukochaną. Gustaw buntuje się przeciw bogactwu, dzięki któremu jego rywal zdobył ukochaną. Pod wpływem obłąkania i rozpaczy popełnia samobójstwo.

 

“Pan Tadeusz” Adama Mickiewicza

Adam Mickiewicz wspomina życiową tragedię Jacka Soplicy - miłość do córki Stolnika Horeszki, Ewy, której ręki ojciec-magnat odmówił pewnemu siebie szlachcicowi, podając mu czarną polewkę. Jacek zabił Stolnika i opuścił kraj. Nigdy nie pokochał innej kobiety, został zakonnikiem oddanym sprawie narodowej. Przykładem szczęśliwej miłości jest związek Tadeusza i Zosi. Ich małżeństwo definitywnie kończy waśnie pomiędzy Soplicami i Horeszkami.

 

“Lalka” Bolesława Prusa

  1. Prus stworzył jeden z największych w polskiej literaturze romansów, opisując nieszczęśliwą miłość Stanisława Wokulskiego do Izabeli Łęckiej. Pisarz, dzięki wnikliwym obserwacjom, sięgnął do sfery psychiki bohaterów. Choć ukochana Wokulskiego gardzi nim z powodu jego pochodzenia, jego uczucie potrafi pokonać wszelkie granice. Była to wielka romantyczna miłość o ogromnej sile destrukcyjnej. Wokulski, trzeźwy racjonalista w interesach, prezentuje romantyczną uczuciowość, stałą zmienność nastrojów, idealizuje zarówno uczucie, jak i obdarzaną nim kobietę. Bohater „Lalki” przeciwstawia się nawet panującym ówcześnie konwenansom i obyczajom. Cierpienie doprowadza go jednak do ostateczności – kupiec porywa się na swoje życie.

 

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

 

MOTYWY PATRIOTYZMU:

 

“Pieśń o spustoszeniu Podola” Jana Kochanowskiego

Jan Kochanowski opisuje obrazy spustoszenia Podola przez Tatarów - ruiny, ludzkie nieszczęścia. Apeluje do wszystkich kochających ojczyznę o dofinansowanie wojska, rozsądne przygotowanie odwetu, zmycie hańby i właściwą obronę granic kraju. Ostrzega przed grożącym Rzeczypospolitej jeszcze poważniejszym niebezpieczeństwem

 

“Dziady cz. III” Adama Mickiewicza

Adam Mickiewicz opisuje martyrologię młodzieży polskiej przeciwstawiającej się caratowi. Za swą patriotyczną postawę doznają oni wielu szykan. Wieszcz ukazuje także różne postawy społeczeństwa polskiego wobec zaborcy – od służalczego poddaństwa do prób jawnego buntu. Główny bohater nie waha się nawet wystąpić przeciwko Bogu i dla ojczyzny zaryzykować zbawienie własnej ojczyzny.

 

“Pan Tadeusz” Adama Mickiewicza

Epopeja wieszcza przesycona jest miłością do ojczyzny. Bohaterowie na każdym kroku przejawiają szacunek dla ojczyzny, bohaterów narodowych oraz czasów Sejmu Wielkiego. Jacek Soplica po opuszczeniu stron rodzinnych przyodziewa szaty mnicha i poświęca swoje życie sprawie narodowej. Młody Tadeusz dochowując patriotycznych rodzinnych tradycji wyrusza na wojnę przeciw Rosji wraz z wojskami napoleońskimi.

“Kordian” Juliusza Słowackiego

Juliusz Słowacki ukazał przemianę głównego bohatera, który przechodzi od romantycznych uniesień do zaangażowania w sprawę narodową i przeciwstawienie się caratowi. Krytykuje również wodzów powstania, doceniając jednak patriotyzm i zaangażowanie szlacheckiej młodzieży. Kordian głosił tezę: „Polska Winkelriedem narodów”.

 

“Gloria Victis’ Elizy Orzeszkowej

Eliza Orzeszkowa składa hołd poległym w powstaniu styczniowym i wyraża przekonanie, że poniesione ofiary nie były daremne, a przyszłość doceni ich wielkość. Jednym z powstańców był Tarłowski - młodzieniec, który walecznie bronił ojczyzny, świadcząc o miłości do niej.

 

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

 

MOTYWY PRZEMIJANIA:

 

“Pan Tadeusz” Adama Mickiewicza

Adam Mickiewicz na emigracji wraca pamięcią do ”kraju lat dziecinnych”, który już przeminął. Pragnie uciec od rzeczywistości do krainy swego dzieciństwa. Idealizuje ją, podkreślając równocześnie, że już jej nie ma (np.pisząc o „ostatnim zajeździe na Litwie”).

 

Biblia

Motyw przemijania pojawia się w stwierdzeniu Boga, który, po popełnieniu przez Adama i Ewę grzechu pierworodnego, mówi o ludzkiej egzystencji ”prochem jesteś i w proch się obrócisz”, podkreślając , jak kruche i ulotne jest ludzkie życie. Przemijanie i marność ludzkiego losu pojawiają się również w Księdze Koheleta, który uważa, że dobra doczesne są niczym, a człowiek nigdy nie zgłębi sensu istnienia. jedynie wiara i ufność wobec Boga, mogą mu pozwolić żyć godnie.

 

“Hamlet” Williama Szekspira

  1. Szekspir snuje refleksje na temat przemijania i śmierci. Hamlet nie może pojąć, że po człowieku nic nie zostaje, nawet jeśli dużo w życiu osiągnął: ”Wszyscy tuczymy się na pokarm dla robactwa. Tłusty król i chudy żebrak to tylko odmiana tej samej potrawy”

 

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

 

MOTYWY TAŃCA:

 

“Wesele” Stanisława Wyspiańskiego

  1. Wyspiański opisując taniec Pana Młodego z Panną Młodą wyśmiewa chłopomanię. Innym nawiązaniem do motywu tańca jest taniec chocholi z ostatniej sceny III aktu. Bohaterowie poddają się somnambulicznym, magnetycznym rytmom wygrywanym przez chochoła. Ta symboliczna scena ma przedstawiać bierność, apatię i ogólną niemoc społeczeństwa polskiego, tańczącego taniec niewoli. Nie sposób wyrwać się z zamkniętego kręgu: Jedyną nadzieją na odrodzenie się patriotyzmu i wyzwolenie daje wiara w cykliczność przyrody, która pozwoli zdjąć słomę z krzaku róży.

 

“Tango” Stanisława Mrożka

  1. Mrożek dopiero w ostatniej scenie nawiązuje do tytułu swego dzieła. Tango „La Cumparsite” tańczy Edek – przedstawiciel lumpenproletariatu z Eugeniuszem, pochodzącym z rodziny z tradycjami. Edek prowadzi bosego Eugeniusza, co ma symbolizować, jaka będzie nowa rzeczywistość i czyje racje zwyciężą.

 

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

MOTYWY OJCA:

 

Przypowieść o synu marnotrawnym

Zawarty w Nowym Testamencie, przytoczony przez ewangelistę Łukasza paraboliczny wizerunek miłosiernego Ojca. W dosłownym rozumieniu opowiadanej historii jest to ojciec, który ma dwu synów. Jednemu z nich na jego butną prośbę oddaje należną część majątku, po czym ów niepokorny potomek wyrusza w świat. Skruszony powraca i zostaje przez ojca przyjęty z olbrzymią radością. Paraboliczne wyobrażenie grzesznika, która zawsze ma szanse powrócić do łask swego ukochanego Ojca.

 

“Ludzie bezdomni” Stefana Żeromskiego

Ojciec głównego bohatera, często przezeń wspominany, był z zawodu szewcem. Był też pijakiem, który niszczył życie swojej rodziny. Jego postawa była jedną z przyczyn, dla których młody Tomasz zdecydował się zdobyć wykształcenie, tak, by móc wyrwać się z takiego świata.

 

“Krzyżacy” Henryka Sienkiewicza

Jurand ze Spychowa to dumny rycerz, który jednak potrafi się zgodzić na upokorzenia i poniżenie, aby tylko móc uratować swoją ukochaną córkę. Doprowadzony do stanu desperacji, zabija wielu dręczycieli swojej córki, opłacając ten wybuch rozpaczy kalectwem. Mimo to zdobywa się później na gest przebaczenia wobec swego oprawcy.

 

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

MOTYWY REWOLUCJI:

 

“Lalka” Bolesława Prusa

Bolesław Prus, opisując wspomnienia Rzeckiego, przywołuje czasy Wiosny Ludów. Dla starego subiekta, który brał udział w tamtejszych wydarzeniach, są one symbolem walki z tyrania i przeciwstawieniu się porządkowi ustalonemu na Kongresie Wiedeńskim. Walka była dla niego potwierdzeniem idei napoleońskich i dążeniem do wolności w duchu I Cesarstwa.

“Ludzie bezdomni” Stefana Żeromskiego

Stefan Żeromski jednym z głównych tematów swej powieści uczynił rewolucję rozumianą jako totalny bunt przeciwko wszystkim elementom dotychczasowego świata: porządkowi społecznemu, państwowemu, religii, własności, systemom moralnym, filozofii, szkole, nawet sztuce. Tragedia rewolucji polega na oczywistej rozbieżności pomiędzy wspaniałymi hasłami, celami a realnymi działaniami rewolucjonistów. Rewolucja ma przynieść wolność, sprawiedliwość społeczną, zbudować bezklasowe społeczeństwo, zlikwidować wyzysk. Tymczasem staje się aktem zniszczenia, rabunku, ślepej zemsty, dobrą okazją do załatwienia porachunków pomiędzy różnymi grupami (w tym i narodowościowymi, jak w Baku). Cezary Baryka, początkowo zafascynowany ideami rewolucyjnymi odrzuca je, widząc ile powodują cierpienia i ile wymagają ofiar. Żeromski wyraziście widział ogrom krzywd społecznych, jaki doprowadził do wybuchu rewolucji, rozumiał, że społeczne niezadowolenie sprzyja szerzeniu się ideologii komunistycznej. Oczywiście, nie byt stronnikiem takiego rozwiązania konfliktów społecznych, jego lewicowe sympatie miały odcień socjalistyczny. Środowisko warszawskich komunistów zostało ukazane w sposób groteskowy, z wyraźną antypatią ze strony autora. To fanatycy i doktrynerzy, widzący każdy problem jedynie w kategoriach walki klas. Komunizm jest dla nich receptą na rozwiązanie każdego światowego problemu. Zafascynowani ideą światowej rewolucji całkowicie lekceważą uczucia narodowe, patriotyczne. Przedstawiciel komunistów - Antoni Lulek zabrał Cezarego Barykę na zebranie. Mówiono tam o nędzy proletariatu oraz Żydów, prześladowaniach mniejszości narodowych, terrorze, policyjnych represjach wobec politycznych przeciwników torturowaniu więźniów politycznych. Baryka nie przyjął jednak bezkrytycznie opinii komunistów, próbował polemizować, żądał wyjaśnień. Niemniej, w końcowej scenie powieści, idzie razem z robotnikami

 

“Tango” Sławomira Mrożka

Sławomir Mrożek przedstawia rewolucje o charakterze historiozoficznym. Podobnie jak w rzeczywistości nakładają się one wzajemnie na siebie, jednak Mrożek przejaskrawia niektóre ich elementy. W utworze mamy do czynienia z rewolucją obyczajowo-artystyczną, która przeprowadzają rodzice Artura. Niszczą skostniałe formy, łamią konwencje, w ich domu panuje chaos, będący naturalna konsekwencja rewolucyjnego przewrotu. W tym momencie dochodzi do kontrrewolucji, mającej na celu powrót do wcześniejszych schematów i wartości. Młodzi, reprezentowani przez Artura, buntują się przeciwko brakowi konwencji i sprawdzonych modeli postępowania, próbują przywrócić dawne tradycje. Zamiast nich zwycięża brutalny totalitaryzm, „trzecia siła”, tania kultura masowa, czyli Edek. Jego sukces odzwierciedla taniec z ostatniej sceny dramatu. Wszystkie przemiany - rewolucja Stomila i Eleonory, kontrrewolucja Artura, zwycięstwo Edka - doprowadzają w rezultacie do sytuacji, w której kryzys wartości jeszcze się pogłębia, a zamiast nowej idei, zwycięża bezmyślność i fizyczna siła.

 

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

MOTYWY MIASTA:

 

“Lalka” Bolesława Prusa

W książce w realistyczny sposób pokazana została Warszawa drugiej połowy XIX wieku. Autor uwiecznił nie tylko jej topografię, ale zrobił też doskonały przekrój przez warstwy społeczne ją zamieszkujące. Jak we wszystkich wielkich miastach i Warszawa dzieli się tu na centrum – zadbane, z parkami, trotuarami, miejscami spotkań elity intelektualnej i na Powiśle – obrzeża, które zamieszkuje biedota, ludzie chorzy i bezdomni. Przykładem proletariatu mogą być bohaterzy, którym Wokulski pomógł wyrwać się z tego środowiska: Maria, Węgiełek czy Wysocki. Miasto w utworze Prusa to miejsce kontrastów, przenikania się wartości dobrych ze złymi, a jednocześnie znieczulicy (niewielu z wrażliwością spoglądało na życie biedoty).

 

“Przedwiośnie” Stefana Żeromskiego

W Przedwiośniu mowa jest o Baku. Mieście, w którym trwała rewolucja, mająca przynieść lepszy byt. Pozamykane sklepy, opustoszałe ulice – to krajobraz po zakończeniu krwawo stłumionej rewolucji. W czasie jej trwania Baku wyglądało nie lepiej: dotknięte głodem, brudne i ulice zasłane zabitymi i rannymi. Miasto ukazane zostało tutaj fazowo, począwszy od ukazania jego piękna aż po całkowite zniszczenie. Drugim miastem, w którym przychodzi żyć bohaterowi, jest Warszawa. Cezarego przeraża zwłaszcza dzielnica żydowska, a także ulice Świętojerska, Miła, Gęsia, Nalewki, Franciszkańska. Charakteryzuje je brzydota i ubóstwo. To kolejny dowód na to, że „szklane domy” w Polsce nie istnieją.

 

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

MOTYWY RYCERZA:

 

Pieśń o Rolandzie

Jeden z najstarszych eposów rycerskich epoki średniowiecza przedstawia postać hrabiego Rolanda – wasala Karola Wielkiego, uczestnika walk z Saracenami. Jest on wiernym obrońca władcy, ojczyzny i wiary chrześcijańskiej, wzorem męstwa i honoru. Roland to żądny sławy rycerz, dumny ze swojej służby, świadomy swej wartości, w pogardzie mający cierpienie. Jego śmierć ma wymiar symboliczny – Bóg po duszę Rolanda wysyła anioła, przez co zostaje uznany za świętego.

 

“Makbet” Williama Szekspira

William Szekspir opisuje losy najwierniejszego i najdzielniejszego z rycerzy króla Dukana – Makbeta. Dumny wojownik przekracza jednak miarę, zdradza swego władcę pragnąc sięgnąć po koronę. Przeczy średniowiecznym wzorcom rycerza. Autor przełamuje idealistyczny sposób kreowania żołnierskiego stanu, pokazując wojownika jako człowieka ulegającego wszelkim słabościom i namiętnościom, nie cofającym się przed najstraszliwszymi zbrodniami.

 

“Kordian” Juliusza Słowackiego

Podczas podróży po Europie, na szczycie Mont Blanc, Kordian zbliża się do Boga. Stojąc na najwyższym szczycie Europy wyzwala się z marazmu, duchowej niemocy. Postanawia działać, uświadamia sobie cel wcześniej jałowego życia - wolność ojczyzny

 

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

MOTYWY “W PIGUŁCE”

 

MOTYWY WSI:

  • “Pan Tadeusz” Adama Mickiewicza
  • “Ludzie Bezdomni” Stefana Żeromskiego
  • “Chłopi” Władysława Reymonta
  • “Wesele” Stanisława Wyspiańskiego
  • “Przedwiośnie” Stefana Żeromskiego

MOTYWY CIERPIENIA:

  • “Król Edyp” Sofoklesa
  • “Antygona” Sofoklesa
  • “Makbet” Williama Szekspira
  • “Treny” Kochanowskiego
  • “Dziady” Adama Mickiewicza
  • “Lalka” Bolesława Prusa
  • “Dżuma” Alberta Camusa
  • “Zdążyć przed Panem Bogiem” Hanny Krall

MOTYWY KOBIETY HEROICZNEJ:

  • “Antygona” Sofoklesa
  • Sonia Marmieładowa w “Zbrodni i Karze” Fiodora Dostojewskiego
  • Żona urzędnika w “Kamizelce” Bolesława Prusa”

MOTYWY KOBIETY EMANCYPANTKI:

  • Stanisława Bozowska w “Siłaczce” Stefana Żeromskiego
  • “Marta” Elizy Orzeszkowej

MOTYWY KOBIETY NIESPEŁNIONEJ:

  • Jadwiga Barykowa w “Przedwiośniu” Stefana Żeromskiego
  • Joanna Podborska w “Ludziach Bezdomnych” Stefana Żeromskiego
  • Justyna Orzelska w “Nad Niemnem” Elizy Orzeszkowej

MOTYWY KOBIETY FEMME FATALE (FATALNEJ):

  • Lady Makbet w “Makbecie” Williama Szekspira
  • Alina i Balladyna w “Balladynie” Juliusza Słowackiego

MOTYWY KOBIETY EGOISTKI

  • Izabela Łęcka w “Lalce” Bolesława Prusa
  • “Nana” Emili Zoli

MOTYWY KOBIETY IDEALNEJ:

  • Ligia w “Quo Vadis” Henryka Sienkiewicza
  • Helena Kurcewiczówna w “Ogniem i mieczem” Henryka Sienkiewicza
  • Basia Jeziorkowska w “Panu Wołodyjowskim” Henryka Sienkiewicza

MOTYWY KOBIETY:

  • Eleonora, Eugenia, Ala w “Tangu” Sławomira Mrożka
  • Zuta i Joanna Młodziakowie w “Ferdydurke” Witolda Gombrowicza
  • Jokasta w “Królu Edypie” Sofoklesa

MOTYWY HOLOKAUSTU:

  • “U nas w Auschwitzu” Tadeusza Borowskiego
  • “Proszę państwa do gazu” Tadeusza Borowskiego
  • “Zdążyć przed Panem Bogiem” Hanny Krall
  • “Campo di Fiori” Czesława Miłosza

MOTYWY PIENIĘDZY:

  • Judasz - Biblia
  • Legenda o św. Aleksym
  • “Kordian” Juliusza Słowackiego
  • “Zbrodnia i Kara” Fiodora Dostojewskiego
  • “Lalka” Bolesława Prusa
  • “Ludzie bezdomni” Stefana Żeromskiego
  • “Mały Książę” Antoine de Saint- Exupery’ego

MOTYWY MATKI:

  • “Król Edyp” Sofoklesa
  • Demeter
  • Biblia - Ewa, Maryja
  • “Dziady cz. III” Adama Mickiewicza
  • “Lalka” Bolesława Prusa
  • “Ferdydurke” Witolda Gombrowicza

MOTYWY ZJAW I DUCHÓW:

  • “Makbet” Williama Szekspira
  • “Dziady cz. II” Adama Mickiewicza
  • “Dziady cz. IV” Adama Mickiewicza
  • “Wesele” Stanisława Wyspiańskiego

MOTYWY WŁADZY:

  • “Antygona” Sofoklesa
  • “Król Edyp” Sofoklesa
  • “Makbet” Williama Szekspira
  • “Jądro ciemności” Josepha Conrada

MOTYWY ZBRODNI:

  • Mit o Prometeuszu
  • Mit o Dedalu i Ikarze
  • “Król Edyp” Sofoklesa
  • “Zbrodnia i kara” Fiodora Dostojewskiego

MOTYWY ŻYDÓW:

  • “Pan Tadeusz” Adama Mickiewicza
  • “Lalka” Bolesława Prusa
  • “Mendel Gdański” Marii Konopnickiej
  • “Wesele” Stanisława Wyspiańskiego
  • “Zdążyć przed Panem Bogiem” Hanny Krall

MOTYWY METAMORFOZY WEWNĘTRZNEJ:

  • Legenda o św. Aleksym
  • “Makbet” Williama Szekspira

MOTYWY ŚMIERCI:

  • “Zdążyć przed Panem Bogiem” Hanny Krall
  • “Dżuma” Alberta Camusa
  • “Ludzie bezdomni” Stefana Żeromskiego
  • “Gloria Victis” Elizy Orzeszkowej
  • “Romeo i Julia” Williama Szekspira

MOTYWY DZIECKA/DZIECIŃSTWA:

  • Treny Kochanowskiego
  • “Dziady cz. II” Adama Mickiewicza
  • “Mendel Gdański” Marii Konopnickiej
  • “Lalka” Bolesława Prusa

MOTYWY BUNTU:

  • “Antygona” Sofoklesa
  • Mit o Prometeuszu
  • “Dziady cz. III” Adama Mickiewicza
  • “Pan Tadeusz” Adama Mickiewicza
  • “Zbrodnia i kara” Fiodora Dostojewskiego
  • “Ferdydurke” Witolda Gombrowicza
  • “Zdążyć przed Panem Bogiem” Hanny Krall
  • “Tango” Sławomira Mrożka

MOTYWY APOKALIPSY:

  • Apokalipsa św. Jana
  • “Dies Irae” Jana Kasprowicza
  • “Dziady cz. III” Adama Mickiewicza

MOTYWY RODZINY:

  • “Antygona” Sofoklesa
  • Przypowieść o Synu Marnotrawnym
  • “Pan Tadeusz” Adama Mickiewicza
  • “Ludzie bezdomni” Stefana Żeromskiego
  • “Przedwiośnie” Stefana Żeromskiego
  • “Tango” Sławomira Mrożka

MOTYWY BOGA:

  • Pieśń o Rolandzie
  • “Czego chcesz od nas, Panie” Jana Kochanowskiego
  • “Dziady cz. III” Adama Mickiewicza
  • “Treny” Jana Kochanowskiego

MOTYWY PODRÓŻY:

  • “Król Edyp” Sofoklesa
  • “Kordian” Juliusza Słowackiego
  • “Pan Tadeusz” Adama Mickiewicza
  • “Lalka” Bolesława Prusa
  • “Ludzie bezdomni” Stefana Żeromskiego
  • “Ferdydurke” Stefana Żeromskiego

MOTYWY ŚMIERCI BOHATERSKIEJ:

  • Pieśń o Rolandzie
  • “Pan Wołodyjowski” Henryka Sienkiewicza”

MOTYWY MIŁOŚCI:

  • “Romeo i Julia” Williama Szekspira
  • “Dziady cz. IV” Adama Mickiewicza
  • “Pan Tadeusz” Adama Mickiewicza
  • “Lalka” Bolesława Prusa

MOTYWY PATRIOTYZMU:

  • “Pieśń o spustoszeniu Podola” Jana Kochanowskiego
  • “Dziady cz. III” Adama Mickiewicza
  • “Pan Tadeusz” Adama Mickiewicza
  • “Kordian” Juliusza Słowackiego
  • “Gloria Victis” Elizy Orzeszkowej

MOTYWY PRZEMIJANIA:

  • “Pan Tadeusz” Adama Mickiewicza
  • Biblia
  • “Hamlet” Williama Szekspira

MOTYWY TAŃCA:

  • “Wesele” Stanisława Wyspiańskiego
  • “Tango” Stanisława Mrożka

MOTYWY OJCA:

  • Przypowieść o synu marnotrawnym
  • “Ludzie bezdomni” Stefana Żeromskiego
  • “Krzyżacy” Henryka Sienkiewicza”

MOTYWY REWOLUCJI:

  • “Lalka” Bolesława Prusa
  • “Ludzie bezdomni” Stefana Żeromskiego
  • “Tango” Sławomira Mrożka

MOTYWY MIASTA:

  • “Lalka” Bolesława Prusa
  • “Przedwiośnie” Stefana Żeromskiego

MOTYWY RYCERZA:

  • Pieśń o Rolandzie
  • “Makbet” Williama Szekspira
  • “Kordian” Juliusza Słowackiego

 

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

 

ŚRODKI STYLISTYCZNE

Środki stylistyczne można podzielić na kilka kategorii:
  1. fonetyczne (brzmieniowe) – czyli odnoszące się do brzmienia wyrazów, np. onomatopeje czy aliteracje,
  2. leksykalne (słownikowe) – odnoszące się do budowy wyrazów, ich przekształceń, charakteru, tworzenia nowych wyrazów, np. archaizmy, neologizmy, zdrobnienia,
  3. składniowe – odnoszące się do budowy zdania, np. powtórzenia, anafory,
  4. tropy stylistyczne (figury stylistyczne) – łączenie wyrazów według określonego schematu w taki sposób, by tworzyły one większe części (np. wyrażenia czy całe zdania). Ma to na celu zintensyfikować, uszczegółowić kontekst w wypowiedzi. Przykładami tropów stylistycznych są: epitet, metafora, porównania, symbole.

 

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

 

Ważne pojęcia ze słowotwórstwa:

 

Akcja

Jest elementem kompozycyjnym szczególnie istotnym dla epiki i dramatu; jest to ciąg zdarzeń, które łączy ciąg przyczynowo - skutkowy; potocznie używa się terminu "akcja" wymiennie z określeniem "fabuła".

 

Aliteracja

Zabieg stylistyczny polegający na rozpoczynaniu pojedynczą głoską lub całą zbitką głoskową sąsiadujących ze sobą wyrazów, które łączą się w wersy bądź zdania (np. J. Czechowicz: "...bura burza od boru").

Anafora

Jest figurą stylistyczną, stosowanie anafory polega tym, że kolejne zdania bądź wersy rozpoczynają się tym samym słowem lub wielokrotnie powtarzanym zwrotem (“Prędzej morze burzliwe groźbą uspokoi,/ Prędzej zamknie w garść świat ten...").

 

Animizacja

(inaczej nazywana ożywieniem); przedmioty lub zjawiska otrzymują właściwości i cechy zarezerwowane dla istot żyjących.

 

Antonim

Pojęcie z zakresu językoznawstwa na określenie terminu przeciwstawnego danemu słowu (np. czerń - biel, młodość - starość, smutny - zadowolony); pozwala wydobyć kontrasty myślowe oraz emocjonalne.

 

Antropomorfizacja

Jest rodzajem przenośni i odmianą animizacji, w której zjawiska lub pojęcia zostają wyposażone w cechy przynależne wyłącznie ludziom (np. L. Staff: "Wiatr gwizdał. Fale wyciągną ręce i zaczną w ferworze klaskać...").

 

Antyteza

Dwa elementy przeciwstawne pod względem znaczenia łączą się tworząc całość pod względem treści; kontrastów i zestawień antytetycznych używa się aby uzyskać większą ekspresję (np. "gromobicie ciszy", "lepiej się z mądrym zgubić niż z głupim odnaleźć", "Leżysz zabity i jam też zabity (...) / Ty jednak milczysz, a mój język kwili / Ty nic nie czujesz, ja cierpię ból srodze" [J. A. Morsztyn: "Do trupa"], "Ten fortissimo zabrzmiał, tamten nuci z cicha. Ten zdaje się wyrzekać, tamten tylko wzdychał" [A. Mickiewicz: "Pan Tadeusz" ks. VIII], "Jego oczy są straszne, twoje - tylko miłe" [K. I. Gałczyński: "Szekspir i chryzantemy"].

 

Apostrofa

Jest ona retorycznym, bezpośrednim zwrotem, którego adresatem jest osoba, bóstwo bądź uosobiony przedmiot; (inwokacją nazywamy zaś szczególny przypadek apostrofy); wprowadza ona elementy patosu i podniosłości w wypowiedź (np. J. Kochanowski:. "Czego chcesz od nas, Panie za Twe hojne dary?" ; A. Mickiewicz, "Oda do młodości": "Młodości! Ty nad poziomy wylatuj!"); jest niezwykle częstym środkiem stylistycznym w utworach modlitewnych; sygnałem pojawienia się apostrofy w wierszu jest zazwyczaj użycie przyimka w tytule (np. K. Kamil Baczyński: Modlitwa do Bogarodzicy":

"Któraś wiodła jak bór pomruków ducha ziemi tej skutego w zbroi szereg, prowadź nocne drogi jego wnuków..." ).

 

Arkadia

Mityczna kraina symbolizująca wiejską prostotę i spokój; idylliczną, sielankową szczęśliwość oraz beztroskę.

 

Archaizm

Dzieło sztuki bądź język otrzymują w procesie archaizacji formy właściwe dla minionej epoki, które współcześnie nie są w ogóle używane; zarówno formę takiego wyrazu, jak i konstrukcję składniową oraz znaczenie określa się mianem przestarzałych; literatura piękna traktuje archaizmy jako formę stylizacji albo możliwość zwiększenia siły ekspresji.

 

Asyndeton wieloczłonowy

Połączenia bezspójnikowe między ciągami zdań lub w obrębie jednego zdania np. J. Tuwim, "Mieszkańcy": "O moc, o rozkosz, o skarby pilności / Że deszcz, że drogo, że to, że tamto".

 

Autor

(z łacińskiego auctor); określa się tym mianem osobę, która jest twórcą tekstów literackich bądź publicystycznych, pism naukowych, dzieł sztuki albo wynalazków technicznych; autora inaczej można nazwać inicjatorem, pomysłodawcą, inspiratorem.

 

Bajka

Jest gatunkiem dydaktycznym, epicką opowiastką, wierszowaną lub pisaną prozą; zbliżona często do przypowieści, zawiera pouczenie moralne lub dydaktyczne, korzysta z alegorii - typowe cechy (zazwyczaj przywary ludzkie) przedstawione są za pomocą postaci zwierzęcych.

 

Baśń

Podstawowy gatunek jaki wytworzyła epika ludowa, fantastyczna; jest opowieścią, w której pełno nadnaturalnych postaci i zjawisk, nadziemskich, czarodziejskich sił; zwykle występuje na końcu jakaś nauka moralna, pouczenie; w baśni bohaterowie są czarno - biali ale w ostatecznym rozrachunki zawsze wygrywa dobro, tematyka jest zazwyczaj fantastyczna.

 

Bohater liryczny

Nazywany inaczej postacią przedstawioną jest niezwykle istotnym elementem każdego utworu lirycznego; przykładem takiego bohatera będzie leśmianowski Bajdała z "Dusiołka" (nie można go utożsamiać z podmiotem lirycznym) ; dla określenia bohatera lirycznego stosuje się gramatyczną formę "on" (w przypadku liryki pośredniej); liryka bezpośrednia (inwokacyjna) stwarza bohatera lirycznego, który jest równoznaczny z adresatem utworu, wtedy niezbędna jest gramatyczna forma "ty" (np. w "Trenach" Jana Kochanowskiego); szczególnym przypadkiem jest liryka roli oraz liryka maski, gdzie dochodzi często do utożsamienia bohatera lirycznego i podmiotu lirycznego (np. Wisława Szymborska: "Monolog dla Kasandry".

 

Bohater pozytywny

Jest postacią literacką, która w widoczny sposób reprezentuje światopogląd, który wyznaje narrator, a często także i odbiorca; jest ukazywany jako wzór do naśladowania; stworzony, aby czytelnik mógł się z nim identyfikować; pozytywna ocena postępowania takiego bohatera przez pisarza powiązana jest czasem ściśle z przyjętym kanonem postępowania, aktualnymi normami etycznymi albo też uwarunkowaniami historycznymi i dlatego dla odbiorcy ta ocena nie zawsze musi być tak jednoznaczna; obecność bohatera pozytywnego, ukazanego jako wzór cnót, jest charakterystyczna dla baśni, a także dla literatury tendencyjnej.

 

Bohater tytułowy

Tak określa się bohatera, którego nazwisko lub imię pojawia się w tytule dzieła; czasem taki bohater to jednocześnie bohater główny - np. Latarnik Henryka Sienkiewicza; czasem nie - jak Pan Tadeusz Adama Mickiewicza; bywa również, że bohater tytułowy nie pojawia się więcej w fabule utworu - Godot

z "Czekając na Godota" Samuela Becketta.

 

Bohater utworu

Jest postacią literacką, niezwykle istotnym elementem w świecie przedstawionym utworu literackiego, to przecież wokół jego losów organizuje się fabuła, za pomocą konstrukcji bohatera autor ma możliwość wpłynięcia na odbiorcę, gdyż obserwujemy często utożsamianie się czytelników z pewnymi bohaterami literackimi; ze względu na wpływ jaki postać ma na przebieg wydarzeń dokonujemy podziału na bohaterów głównych, ubocznych i epizodycznych (w "Zemście" Aleksandra Fredry będą to Rejent Milczek i Cześnik Raptusiewicz, Papkin oraz Dyndalski); czasem tok akcji sprawia, że bohater przechodzi różnorodne metamorfozy, wewnętrzne przemiany (mamy wówczas do czynienia z tzw. bohaterem dynamicznym jak Jacek Soplica w "Panu Tadeuszu") bądź pozostaje niezmieniony (określa się go wtedy mianem bohatera statycznego - np. Tomasz Judym z "Ludzi Bezdomnych" Stefana Żeromskiego); na wizerunek bohatera literackiego składa się wiele czynników: wygląd zewnętrzny, cechy osobowościowe, dialog i działanie; one z kolei są wynikiem aktualnej konwencji literackiej, poziomu życia społeczeństwa a także idei, z którymi utożsamia się autor.

 

Bohater zbiorowy

Grupa postaci tworzących jakąś jednolitą zbiorowość, środowisko albo grupę społeczną; bohater zbiorowy szczególnie charakterystyczny jest dla prozy naturalistycznej, często także posiada go powieść społeczna lub obyczajowa (jak "Chłopi" W. S. Reymonta), a nawet dramat (przykładem będą "Niemcy" L. Kruczkowskiego).

Czas w utworze literackim

Jest to niezwykle ważny element konstrukcyjny utworu literackiego, kształtujący świat przedstawiony; sposób, w jaki twórca kształtuje czas jest w dużej mierze uzależniony rodzajem literackim utworu; często bywa także tematem samym w sobie; w utworach lirycznych widać znaczną przewagę czasu teraźniejszego (z racji, że wiersze składają się przede wszystkim z przemyśleń i obserwacji, jakie czyni podmiot liryczny); gatunki dramatyczne traktują czas głównie jako następujące po sobie sceny; jeśli zaś chodzi o epikę, występują dwa rodzaje czasu:

  1. czas narracji (zaznaczony szczególnie wyraźnie gdy występuje narracja 1-osobowa);
  2. czas fabuły (odpowiada zazwyczaj czasowi historycznemu, mitycznemu bądź fantastycznemu; rozwija się chronologicznie albo też zostaje zaburzony;

Czas literacki jest tożsamy z czasem fizycznym (w konwencji realistycznej) albo też widoczny jest wpływ koncepcji filozoficznych, konwencji, jaką odznacza się dana epoka lub gatunek.

 

Chronostych

(słowo to pochodzi od greckiego wyrazu chronos - czas i stichos - wiersz); jest on utworem wierszowanym; kluczowe jest odczytanie początkowych albo też wyróżnionych liter w kolejnych wersach, gdyż można z nich odczytać, kiedy miało miejsce opisywane wydarzenie lub też datę wydania utworu.

 

Cytat

Polega na dosłownym przytoczeniu fragmentu z innego dzieła, przywołaniu słów kogoś innego niż osoba pisząca tekst, czasem też autor przytacza swoje słowa, ale wypowiedziane w innej sytuacji (taki rodzaj wypowiedzi nazywany jest autocytatem); zazwyczaj cytat jest wyodrębniony graficznie za pomocą cudzysłowia; stanowi rodzaj dialogu z treścią i znaczeniami tekstu do jakiego się odwołuje; pełni różnorodne funkcje, zazwyczaj jest powołaniem się na autorytet osoby, którą się cytuje, bywa jednak także pretekstem do zaznaczenia swojego polemicznego stanowiska; tradycja literacka przemyca cytaty najczęściej w formie motta, złotej myśli, skrzydlatych słów, aluzji literackiej czy cytatu biblijnego.

 

Diafora

(z greckiego diaphora, czyli przesunięcie), to rodzaj figury retorycznej polegającej na użyciu tych samych słów, przy czym różnią je zarówno znaczenie jak i barwa emocjonalna (np. "Kiosk z gazetami rzuca cień palm; patrzmy, słuchajmy i palmy?" - A. Ważyk, "Tramwaj" albo "...nie ma domu w domu" - T. Śliwiak, "Dom").

 

Didaskalia

Słowo wywodzące się z języka greckiego; są to informacje, które umieścił autor dramatu, dotyczą one adaptowania utworu do warunków scenicznych; didaskalia nazywane także tekstem pobocznym zawierają szereg informacji na temat preferowanego przez autora odegrania sztuki przez aktorów, a także wskazówki dla reżyserów i scenografów.

 

Dramat

Obok epiki i liryki główny rodzaj literacki; jego podstawę stanowi akcja oraz dialogi; określa się tym mianem również sztukę sceniczną, którą cechuje poważny charakter albo w znaczeniu przenośnym: trudna, życiowa sytuacja; ciężkie doświadczenie w sferze uczuciowej i moralnej.

 

Dramaturgia

Określenie związane z dorobkiem twórczości scenicznej i dramatycznej.

 

Dramatyzacja

Polega na przystosowaniu tekstu tak, aby można go było odegrać na deskach teatru, w tym celu niezbędne są często różne przeformułowania.

Dygresja

Słowo pochodzenia łacińskiego; jej istotą jest odchodzenie od głównego toku rozważań, kiedy zarzucony zostaje zasadniczy przedmiot opowieści lub wątek myślowy; w literaturze dygresja stała się szczególnie popularna dla epoki Romantyzmu, gdy wykształcił się nawet odrębny gatunek zwany poematem dygresyjnym.

 

Dziennik

(od łacińskiego słowa diarum, które oznaczało żołd, strawę, codzienną porcję); to prowadzone na bieżąco zapiski autora, charakteryzuje go subiektywizm oraz brak dystansu zarówno emocjonalnego jak i czasowego do opisywanych wydarzeń, dzienniki były często świadectwami podróży, wojen; współcześnie najbardziej powszechna stała się forma dziennika intymnego, zawiera on refleksje dotyczące spraw osobistych, filozoficznych, historycznych (przykłady: "Dzienniki" Stefana Żeromskiego, "Dziennik" Witolda Gombrowicza, "Z dnia na dzień" Jerzego Andrzejewskiego, "Szkice piórkiem" Andrzeja Bobkowskiego, "Dziennik pisany nocą" Gustawa Herlinga - Grudzińskiego); wspólnie z pamiętnikiem, listem, wspomnieniem dziennik tworzy odmianę pisarstwa określaną jako literatura dokumentu osobistego (po raz pierwszy takiego terminu użył R. Zimand).

 

Elipsa

Termin językoznawczy, określa chwyt polegający na opuszczeniu części zdania, która jest oczywista (można się jej łatwo domyślić, gdyż powiązana jest ściśle albo z kontekstem wypowiedzenia - wtedy mamy do czynienia z elipsą kontekstową, albo z sytuacją wypowiedzenia - wówczas elipsa określana jest mianem sytuacyjnej); elipsy często używamy w języku potocznym, gdyż stanowi pewien skrót myślowy, ale także używają jej artyści jako środka poetyckiego służącego kondensacji i zdynamizowaniu wypowiedzi.

 

Epicki

Przymiotnik ten wywodzi się bezpośrednio od słowa "epika" i oznacza utwór, w którym przeważają elementy opisowe, opowiadające; (tzw. epicki rozmach, czyli traktowanie tematu w sposób niezwykle dogłębny, rozległy).

 

Epifora

Środek stylistyczny będący przeciwieństwem anafory, inne jego określenie to conversio; polega na zakańczaniu następujących po sobie wersów jednakowymi wyrazami lub zwrotami (np. "Nie idzie, ale skrada się przez życie, czołga się przez życie, sunie przez życie ślimaczym śliskim śladem" - Anna Kamieńska, "Iść przez życie").

 

Epika

Obok dramatu i liryki podstawowy rodzaj literacki; charakteryzuje się narracją i obiektywnym stosunkiem twórcy do opisywanych przez niego zdarzeń.

 

Epilog

Wydzielone zakończenie w utworze literackim, w którym autor zamieszcza zazwyczaj szereg dodatkowych wyjaśnień, uzupełnień, własnych komentarzy; w znaczeniu przenośnym epilog jest utożsamiany z zakończeniem, finałem, kresem, końcem.

 

Epitet

Środek stylistyczny będący wyrazem pełniącym wobec rzeczownika funkcję określającą; wskazuje na cechy przynależne istotom żywym lub przedmiotom; charakterystyczny zarówno dla tekstów literackich jak i mówionych; zazwyczaj wyrażany przymiotnikiem; właściwość określanej osoby bądź rzeczy może być wyrażona epitetem bezpośrednio (np. blada twarz, piegowaty noc, zielona trawa) albo metaforycznie (np. "gorzkie gwiazdy" Adama Ważyka czy kamienne serce).

 

Epitet stały

Określenie mające charakter stałego, usankcjonowanego przez tradycję związku frazeologicznego (szczególnie często występuje w mitologii np. Srebrnołuki Apollo, Różanopalca Jutrzenka, Sowiooka Atena, gromowładny Dzeus).

Epitet tautologiczny

Wyraz określający jakieś oczywiste, wynikające same z siebie prawdy (np. głupia głupota, masło maślane, marna marność).

 

Epizod

Wydarzenie ujęte w treści dzieła, nie mające jednak żadnego znaczącego wpływu na tok akcji; epizod jest fragmentem, który w luźny sposób odnosi się do głównego wątku, zdarzeniem nieistotnym, ubocznym, incydentalnym; w środowisku teatralnym i filmowym określa się w ten sposób drobną, podrzędną rolę.

 

Epopeja (epos)

Gatunek epicki, poemat będący wielką opowieścią albo cyklem powieściowym (odmiany eposu - bohaterska, legendarna, historyczna, ludowa); w znaczeniu przenośnym mianem epopei określane są kolejne wielkie wydarzenia składające się na określoną całość.

 

Eufemizm

Określanie jakiejś złej, nieprzyzwoitej lub niemoralnej rzeczy lub postępowania wyrazem ogólnym, aby nieco złagodzić wypowiedź przede wszystkim wówczas, gdy ktoś próbuje ominąć słowa lub określenia drażliwe, nieprzyzwoite lub wulgarne i na ich miejsce używa wyrazów mniej dosadnych, delikatniejszych (np. mijasz się z prawdą zamiast: kłamiesz; zaglądasz do kieliszka zamiast: pijesz alkohol, przeniosła się na łono Abrahama zamiast umarła, powinieneś popracować jeszcze nad dykcją zamiast: beznadziejnie recytujesz); eufemizmy stosują bardzo często politycy, dyplomaci oraz twórcy reklam; autorzy poezji używają tych środków stylistycznych, gdy obawiają się sprzeciwić jakiemuś językowemu tabu, chociaż bywa i tak, że poeci celowo porzucają eufemizmy na rzecz wyrażeń dosadnych (np. Julian Tuwim, "Bal w operze": "Na talerzu Donny Diany ryczy wół zamordowany...prync gruziński rwie zębami tyłek świński).

 

Eufonia (nazywana inaczej instrumentacją głoskową)

Celowo powtarzane są blisko sąsiadujące ze sobą głoski (np. Mikołaj Sęp - Szarzyński, "Epitafium Rzymowi": "Ty, co Rzym wpośród Rzyma chcąc baczyć pielgrzymie, w wżdy baczyć nie możesz w samym Rzyma Rzymie, patrzaj na okrąg murówi w rum obrócone (...)"; Wisława Szymborska, "W rzece Heraklita": "W rzece Heraklita / ryba łowi ryby / ryba ćwiartuje rybę ostrą rybą, ryba buduje rybę, ryba mieszka w rybie, ryba ucieka z oblężonej ryby"; odmianą eufonii jest aliteracja (te same głoski lub zespoły głosek rozpoczynają kolejne wyrazy tworzące wersy (np. Jarosław Iwaszkiewicz, "Ikwa i ja": "Wierzbowa wodo, wonna wiklina"; Stanisław Młodożeniec, "Lato": "Pstro, pstrawo, pstrokato".

 

Fabularny  

Przymiotnik ten określa powiązanie filmu z fikcją artystyczną; podstawę dla niego stanowi fikcyjna fabuła nie zaś dokumentacja.

 

Felieton

Rodzaj publicystycznego, literacko - dziennikarskiego gatunku; charakterystyczna dla niego jest lekka i zajmująca forma; ze względu na treść i rodzaj możemy wyróżnić różne jego odmiany: obyczajową, krytyczno - literacką, radiową; jest to także nazwa działu w czasopiśmie, w którym zamieszczane są tego typu utwory.

 

Fikcja

Mianem fikcji określa się wszelkie urojenia, zmyślenia, wymysły, fantazje, pozory i nierealne pomysły; fikcję tworzy się często w określonym celu (np. artystycznym - mamy wówczas do czynienia z fikcją literacką, pedagogiczną, metodologiczną).

Folklor

(z angielskiego folklore oznacza wiedzę ludu; słowo to powstało ze złożenia słowa folk - lud oraz lore - wiedza); oznacza ogólnie pojętą kulturę ludową (w jej skład wchodzi architektura, religia, tradycje, obyczaje, podania i legendy, twórczość artystyczna, a przede wszystkim muzyka i taniec); w przenośnym znaczeniu określa się w ten sposób cechy przynależne określonej grupie ludzi lub miejscu.

W literaturze folklor pojawia się zazwyczaj przybierając formę motywu, tematu, stylizacji (przykład bylin rosyjskich, epiki serbskiej, fińskiej Kalevali czy balladowego nurtu epickiego); literatura polska często wykorzystywała (i wciąż wykorzystuje) folklorystyczne motywy (np. "Pieśń Świętojańska o Sobótce" - Jana Kochanowskiego; "Ludycje wieśniacze" z 1544 roku [ich pełna nazwa brzmi: "Rurale iudicium to jest ludycje wieśne na ten nowy rok 1544"], zawierały one zbiór pieśni kolędowych, wydał je F. Ungler w Krakowie; "Pieśń o szlachetnym trunku" z sielanek Franciszka Karpińskiego); inspiracja folklorem stała się jednym z podstawowych wyznaczników światopoglądu romantycznego (widoczne to było u czołowych polskich romantyków: Z. Krasińskiego, A. Mickiewicza, J. Słowackiego). Wraz z nadejściem Pozytywizmu zainteresowanie folklorem przybrało charakter interesowania się pisarzy sprawami polskiej wsi (tę tendencję można zauważyć np. u Elizy Orzeszkowej, Henryka Sienkiewicza czy Bolesława Prusa).

 

Gatunek literacki

Tym terminem określamy wszystkie reguły składające się na całość dzieła literackiego; podział na gatunki jest podstawowym kryterium systematyzacji w literaturze; gatunki wyodrębnia się

w nadrzędnej kategorii - rodzaju literackim; pośród jednego gatunku możemy odnaleźć szereg różniących się między sobą odmian gatunkowych; na definicję gatunku literackiego największy wpływ wywiera konwencja literacka, jaka obowiązuje w danym okresie literackim, dlatego struktura gatunku na przestrzeni procesu historycznoliterackiego podlega licznym modyfikacjom i ewoluuje (przykładem będzie ewolucja dramatu, począwszy od dramatu renesansowego, poprzez romantyczny aż do współczesnego; przyrównując do siebie "Odprawę posłów greckich", "Dziady" i "Tango" okazuje się, że poza wspólnymi pewnymi cechami gatunkowymi niewiele łączy te dramaty).

Źródła podziału gatunkowego tkwią w antycznej Grecji. Platon w "Dialogach" dokonał najbardziej ogólnego podziału: część sztuk nazwał opisującymi, część zaś naśladującymi świat rzeczywisty, który odtwarzają. Następny krok postawił Arystoteles, gdy w "Poetyce" zawarł reguły, według których powinno się dokonywać podziału na gatunki literackie. Renesans przyniósł nowe pojęcia (jak np. romans). Romantycy obalili klasyczne podziały wprowadzając szereg gatunków mieszanych (przykładem takiego gatunku jest ballada). Obecnie istnieje wiele szkół metodologicznych, każda z nich wyodrębnia nieco inne cechy jako różnicujące gatunki i w związku z tym żadna z nich nie jest w jakiś szczególny sposób preferowana. Nauka zajmująca się rozróżnieniami na gatunki i rodzaje literackie to genologia.

 

Geneza

(pochodzi od greckiego słowa genesis - czyli pochodzenie); oznacza źródło czegoś będące zespołem właściwości i uwarunkowań, które stanowią podstawę jakiegoś nurtu, zjawiska bądź teoretycznych stwierdzeń.

 

Groteska filmowa

Jest gatunkową odmianą komedii; podobnie jak w przypadku groteski teatralnej, muzycznej czy plastycznej polega na ujmowaniu rzeczywistości w krzywym zwierciadle, w sposób karykaturalny, satyryczny.

 

Groteska w estetyce

Jest zjawiskiem, które obejmuje zarówno sztukę jak i literaturę; bardzo często ucieka się do niezwykłych, wynaturzonych, niepokojących i brzydkich form.

 

Groteska w sztuce

Dla historyków sztuki groteska jest przede wszystkim ornamentem dekoracyjnym z motywami roślinnymi, w które wplecione są ludzie i zwierzęta będące odzwierciedleniem fantastycznych wyobrażeń; źródła groteski tkwią w sztuce antycznej, ornament ten rozpowszechnił się szczególnie w epoce Renesansu.

Hiperbola

Środek stylistyczny polegający na zamierzonej przesadzie, wyolbrzymianiu zjawisk, problemów czy cech ludzkich (np. "Przebóg! Jak żyję, serca już nie mając!" czy popularne związki frazeologiczne jak: pęknąć ze śmiechu, umierać ze zmęczenia).

 

Humor

Polega na umiejętności zauważania zabawnej strony życia; to pozytywna cecha charakteru pozwalająca patrzeć z pewnym dystansem na otaczający świat, ludzi wokół i samego siebie; przejawem poczucia humoru jest także optymistyczne nastawienie i pogoda ducha, żartobliwe, dowcipne, pobłażliwe i życzliwe nastawienie do ludzi i ich słabostek; humor jest także kategorią estetyczną oznaczająca odmianę komizmu będącą właściwością

Stylu danego pisarza (np. u Bolesława Prusa w "Lalce" czy u Ch. Dickensa); czasami humor przybiera złośliwą formę, przeradza się wówczas w ironię i szyderstwo.

Humor czarny - jest jedną z odmian komizmu, w której efekty absurdalne splatają się z grozą, niesamowitością bądź obrzydliwością; wygląda to zarazem niewinnie i zabawnie (czarnym homorem posługuje się np. Sławomir Mrożek w jednoaktówkach "Na pełnym morzu" czy "Karol"); czarny humor stanowi podstawowy budulec pozwalający stworzyć groteskową wizję rzeczywistości.

 

Humoreska

Jest rodzajem krótkiego opowiadania; jego kanwę stanowi intrygujące zdarzenie zakończone pointą; w tej zabawnej historyjce często pojawiają się elementy komizmu słownego, postaciowego lub sytuacyjnego, od strony językowej zaś wykorzystuje elementy parodii i ironii; znane humoreski pisali M. Twain, A. Czechow, J. Hasek; w literatuzre polskiej zaś: B. Prus, K. Makuszyński, S. Mrożek.

 

Ironia

(słowo pochodzenia łacińskiego - eironeia); oznacza ukrytą kpinę, drwinę chociaż pozornie wyraża uznanie, akceptację, aprobatę.

 

Inwersja językoznawcza

Pojęcie określające celową zmianę w naturalnym porządku zdaniowym; stosuje się ją aby wzmocnić określone fragmenty wypowiedzi lub nadać jej właściwy rytm.

 

Inwokacja

(z łacińskiego invocatio - wezwanie, invocare - wzywać); oznacza rozbudowana apostrofę na początku poematu epickiego; w inwokacji twórca prosi muzę lub istotę boską, aby obdarzyła go natchnieniem, inspiracją i roztoczyła nad jego dziełem opiekę (np. Homer, "Odyseja":

"Muzo! Męża wyśpiewaj, co święty gród Troi

Zburzywszy, długo błądził...").

 

Język literacki

Tworzywem dla niego jest język narodowy, język literacki stanowi jego wyodrębnioną całość; obejmuje słownictwo oraz zasady odnoszące się do gramatyki, do których odnosi się wykształcona grupa; język literacki używany jest przede wszystkim w szkołach, uczelniach i instytucjach.

 

Kalambur

Rodzaj gry słownej, w której wyzyskuje się podobieństwo brzmień wyrazów; ujawniająca się przy tej okazji niejednoznaczność słów daje efekty humorystyczne i żartobliwe.

 

Karykatura

Jest rodzajem artystycznego gatunku zarezerwowanego przede wszystkim dla rysunków i grafik; karykatura w sposób przesadny ośmiesza i wyolbrzymia niektóre przywary ludzkiego charakteru; karykaturalne przedstawienia były obecne już w Starożytnym Egipcie (rysunki na zwojach papirusu).

Karykatura w literaturze

(z włoskiego słowa caricatura oznaczającego w tłumaczeniu dosłownym przeładowanie); dla literatury karykatura stwarza możliwość do stworzenia zdeformowanych, przejaskrawionych i komicznych portretów; przedstawień, które wyolbrzymiają i ośmieszają pewne charakterystyczne właściwości danej postaci literackiej jak twarz, cechy charakteru, cechy osobowe (czyli np. mimika, gestykulacja); pojawia się przede wszystkim w satyrze i grotesce (np. w "Martwych duszach" N. Gogola, "Wielkim świecie Capowic" J. Lama czy w dramacie J. A. Kisielewskiego "Karykatury").

 

Katastrofa

Wydarzenie o doniosłym znaczeniu; niespodziewane i brzemienne w skutkach; zazwyczaj słowo katastrofa jest synonimem klęski, nieszczęścia; w literaturze katastrofa charakteryzuje przede wszystkim tragedie, ale też inne sztuki dramatyczne (w których jest wydarzeniem kończącym i rozwiązującym zawiłości akcji) oraz formy epickie (występuje w niektórych powieściach i opowiadaniach).

 

Kontrast

(od francuskiego contraste i włoskiego contrasto); zestawiane lub porównywane są ze sobą elementy, zjawiska lub postawy, które mają cechy przeciwstawne; podczas takiego zestawiania różnice między nimi stają się jeszcze wyraźniejsze i bardziej widoczne (np. "czarna biel").

 

Legenda

Gatunek literacki, którego kanwę stanowią ludowe podania, klechdy, mity, wymysły; legendy to historie o bohaterach, świętych i męczennikach, które zazwyczaj nie pokrywają się w całości z prawdą historyczną, często zawierają elementy fantastyczne; legenda to także w geografii objaśnienia na dole mapy, tabeli czy wykresu dotyczące symboliki kolorów i znaków; a także napisy umieszczane na medalach i monetach.

 

Legendarny

Przymiotnik ten określa fakt, który opiera się przede wszystkim na podaniach, albo też człowieka opromienionego blaskiem wielkiej sławy.

 

Literat

To osoba będąca autorem dzieła lub pracy z zakresu literaturoznawstwa; mianem literata określa się również publicystę i pisarza.

 

Literatura

Skarbnica piśmiennicza zgromadzona przez dany naród, epokę, ludzkość; specjalistyczne prace pisemne dotyczące pewnej ściśle określonej naukowej dziedziny.

 

Metafora

(nazywana także przenośnią); jest jedną z podstawowych i najczęściej stosowanych figur stylistycznych; polega na nadawaniu specjalnych, nowych znaczeń wyrazom, które osobno mają zupełnie inne znaczenie (np. ocean łez); metafora pojawia się także często w języku potocznym jako utarte, stereotypowe wyrażenie.

 

Metonimia

(nazywana również zamiennią); występuje wówczas, gdy można dostrzec pewne zależności pomiędzy właściwą a przenośna treścią danego słowa (np. zwrot "lubię pióro Miłosza" oznacza, że lubię styl literacki Miłosza; "czytam Mickiewicza" - czytam dzieła, których autorem był Mickiewicz; "cały Cypr wstrzymał oddech i zamarł z przerażenia" - mowa o mieszkańcach Cypru; "zdobyć Srebrnego Niedźwiedzia na Festiwalu Filmowym w Berlinie - otrzymać tam główna nagrodę; "ta restauracja jest miejscem spotkań białych kołnierzyków" - pełno tu zatem urzędników i pracowników umysłowych).

 

Mistyfikacja

oznacza świadome fałszowanie faktów; naprowadzanie kogoś na zły trop (czasem ma wydźwięk humorystyczny).

Mit

Gatunek literacki obejmujący bajeczne opowiadania oraz opowieści sakralne; tematyka mitów skupia się wokół opowieści na temat powstania bogów, świata oraz ludzi; kodyfikuje i uzasadnia wyznawane przekonania religijne odwołując się przy tym często do magii, rytuałów i przesądów.

 

Mitologia

(z greckiego methologia - objaśnianie legendami, opowiadanie ich, mythologos - osoba opowiadająca legendy; słowo mythos oznacza bajkę lub legendę, zaś legein - czynność opowiadania); określa wszystkie mity składające się na tradycję społeczną i religijną danego społeczeństwa (np. mitologia Starożytnych Greków, rzymian, Celtów).

 

Mitoznawstwo

Dziedzina naukowa zajmująca się badaniem opowieści mitycznych.

Monorym - występuje gdy wszystkie wersy w danym wierszu posiadają ten sam rodzaj rymu (gdy niemal każde słowo w wierszu rymuje się z pozostałymi mamy do czynienia z pantorymem np. Bruno Jasieński: "Słowo o Jakubie Szeli":

"Szedł śnieg. Brał mróz.

Biegł zbieg. W mróz wrósł.

Z ust krew - as kier.

Znad drzew mgła skier".

 

Motto

Otwiera utwór cytatem, sentencją lub aforyzmem; stanowi myśl przewodnią, maksymę i dewizę dzieła literackiego.

 

Mowa niezależna

Rodzaj wypowiedzi będącej bezpośrednim przytoczeniem słów bohatera; taka mowa jest wyodrębniona poprzez użycie pierwszej osoby; funkcję łącznika między tokiem narracji a przytaczaną wypowiedzią bohatera pełnią następujące wyrazy: pomyślał, myślał, rzekł, powiedział, odpowiedział, rozkazał, zaprzeczył itp., po takim wprowadzeniu autor dosłownie przytacza wypowiedź danej postaci literackiej, jest ona wyraźnie wyodrębniona z toku narracyjnego, od opowiadania różni ją całkowicie odmienna konstrukcja językowa, dzięki której autor dzieła jest w stanie uwydatnić myśli postaci, zaprezentować charakterystyczny dla niej tok myślenia.

 

Mowa pozornie zależna

Występuje wówczas, gdy monologi wewnętrzne bohatera zlewają się w jedno z narracją, jednak niezależnie od tego zachowują pewne cechy samodzielnej i bezpośredniej wypowiedzi; mowę pozornie zależną uznaje się za pośrednią pomiędzy mową zależną i niezależną; ten monolog wewnętrzny bohatera (wprowadzony za pomocą słów: pomyślał, myślał, zaczął sobie wyobrażać) pisany jest za pomocą trzeciej osoby i mowy zależnej, dopiero koniec fragmentu przynosi zazwyczaj zaimek i czasownik użyty w pierwszej osobie, świadczy to o bezpośrednim charakterze przytaczanej myśli (np. Z. Nałkowska, "Granica":

"O czym ja głupia myślę"); dla mowy pozornie zależnej charakterystyczny jest zamierzony, wyczuwalny kontrast pomiędzy stylistyką a dramaturgią wypowiedzi; narrator sprawia wrażenie jak gdyby mówił własnym głosem, gdyż używa form językowych typowych dla opowiadania, są to jednak pozory, ponieważ naprawdę

są to myśli i doznania postaci literackiej, a on sam nie angażuje się emocjonalnie w wypowiedź (postawa zaangażowana narratora jest symptomatyczna dla mowy zależnej); w wypowiedzi narratora odzwierciedlają się refleksje i przeżycia bohatera, skrzyżowane jednak z narratorskim punktem widzenia; te dwa stanowiska z jednej strony wzajemnie na siebie oddziaływają, można powiedzieć, że łączy je wspólna forma stylistyczna.

Mowa zależna

Występuje wówczas, gdy myśli i kwestie należące do bohaterów literackich wplatane są przez narratora do opowiadania, z tego względu ich wypowiedzi można określić jako składniowo zależne od takich wyrazów jak: pomyślał, powiedział, rzekł, odparł; mowę zależną wprowadzają zdania podrzędne dopełniające, łączą się one ze zdaniami narracji zazwyczaj przy pomocy spójnika "że"; w tego rodzaju wypowiedziach mamy do czynienia z formą 3 osoby; myśli, poglądy i refleksje danej postaci przejmowane są przez narratora (np. "Myślała, że jest znudzony jej wypowiedzią na temat roli kobiety w świecie").

 

Neologizm

Jest to słowo lub wyrażenie, które nie istniało wcześniej w języku danego kraju; neologizmy często stosują artyści aby podnieść kunszt literacki utworu literackiego, w takim przypadku są użyte jednorazowo i nie przechodzą potem do języka potocznego; twórcami neologizmów byli wielcy poeci: Cyprian Kamil Norwid, Bolesław Leśmian a także futuryści (przykłady B. Leśmian, "Śnigrobek": "Tam ukochał przestwornie mgłę - nierozeznawkę"; B. Leśmian, "Pan Błyszczyński": "Ogród pana Błyszczyńskiego zielenieje na wymroczu (...) Sam go wywiódł z nicości błyszczydłami swych oczu I utrwalił na podśnionej drzewom trawie"; S. Młodożeniec, "Futurobnia": "uchodzone umyślenia upapoierzam poemace").

 

Nowela

(z włoskiego słowa novella, łacińskiego novellus - nowy, młody); jest rodzajem krótkiego narracyjnego utworu; napisany prozą; nowelę odznacza wyrazista, jednowątkowa fabuła, wyraźna kompozycja oraz pointa w zakończeniu utworu.

 

Oda

Jest rodzajem utworu poetyckiego, posiadającego wydźwięk uroczysto - patetyczny; oda jest zazwyczaj pisana na cześć wielkich idei, symboli, wielkich osobistości lub ważnych wydarzeń.

 

Oksymoron

To środek stylistyczny polegający na zestawieniu obok siebie dwóch wyrażeń, które pod względem znaczenia wzajemnie się wykluczają; zazwyczaj pierwszy człon oksymoronu to rzeczownik, zaś drugi - określający go epitet (ale bywają także zestawienia rzeczownik i czasownik, czasownik i przysłówek); w zestawieniach tych pozornie brak logiki i sensu, okazuje się jednak, że opisywane zjawiska czy cechy są właśnie paradoksalne, niezwykle złożone i oksymoron te "jedności przeciwieństw" potrafi wydobyć, unaocznić; język potoczny wykorzystuje często ten środek stylistyczny (np. rozkoszne cierpienie, gorzka słodycz czy bolesne szczęście); w literaturze zdarzało się, że oksymoron był zasadą budującą cały utwór (np. w znanej kolędzie Franciszka Karpińskiego "Bóg się rodzi": "Bóg się rodzi, moc truchleje (...) ogień - krzepnie, blask - ciemnieje, ma granice - Nieskończony").

 

Onomatopeja

(nazywana inaczej dźwiękonaśladownictwem); zapisywane dźwięki mają naśladować pewne efekty akustyczne; najprostszą grupę stanowią wyrazy wykazujące pokrewieństwo do dźwięków, które występują w rzeczywistym świecie (np. brzęk, szelest, kukanie), utwory poetyckie wyzyskują przede wszystkim wyrazy charakteryzujące się podobnymi walorami i na tej zasadzie tego typu podobieństwa formuje się dźwiękonaśladowcze sekwencje głoskowe (nazywa się to instrumentacją głoskową), które tworzą pewne całości, taki zabieg ma na celu wywołanie określonego klimatu poetyckiego; onomatopeja jest więc środkiem stylistycznym pozwalającym imitować różne głosy i dźwięki (w mowie potocznej to np. odgłosy wydawane przez zwierzęta - miau, miau; hau, hau; kukuryku itp. zaś w języku poetyckim np. zgrzyt, świszczeć, dzwonić.)

 

Paradoks

Myśl, która pozornie sprawia wrażenie sprzecznej wewnętrznie, niezgodnej z rzeczywistością, jednak po zastanowieniu okazuje się wyrażać głęboką prawdę (np. J. A. Morsztyn, "Cuda miłości": Nie żyjąc, jako ogień w sobie czuję"; L. Staff, "Jest czas olbrzymich prób": "Cokolwiek stracisz, tym się zbogacisz").

Parafraza

W literaturze polega na takiej przeróbce, modyfikacji utworu, gdy zachowana zostaje treść, podczas, gdy forma zostaje zmieniona, zwykle rozwinięta, jaśniejsza; muzyka traktuje parafrazę jako luźną transkrypcję, w której wariacjom podlega temat lub cały utwór muzyczny; nazwę tą przypisuje się także wiązankom muzycznym (główną rolę pełnią w nich popularne melodie operetkowe.

 

Parodos

Antyczny teatr grecki nazywał tak wstępną pieśń wykonywaną przez chór; tak samo nazywał się miejsce, z którego przechodziło się od audytorium na scenę, tamtędy właśnie przechodzili do swoich miejsc widzowie oraz na sceniczne podium aktorzy.

 

Paralelizm

Pewne analogie w budowie, wzorze lub schemacie utworu, przejawiają się one zazwyczaj

w powtórzeniach elementów podobnych do siebie.

 

Parenteza

To zdanie, które autor umieścił w nawiasie, uzupełniające niejako całą wypowiedź (np. "I od takiego, Boże nieskończony, (w sobie chwalebnie i w sobie szczęśliwie sam przez się żyjąc) żądasz ...").

 

Personifikacja

(nazywana także uosobieniem); środek stylistyczny będący zwykle stereotypową przenośnią; polega na przypisaniu zjawiskom przyrody, zwierzętom, roślinom lub pojęciom abstrakcyjnym cech ludzkich (animizacja polega zaś na ożywieniu, czyli nadaniu przedmiotom nieożywionym właściwości istot żyjących niekoniecznie ludzi np. ryczące fale, mrugająca gwiazdka, wyjący wiatr); personifikacja i animizacja są często używane w bajkach (np. I. Krasicki, "Ptaszki w klatce": "Czegoż płaczesz? - staremu mówił czyżyk młody"), ale także w literaturze średniowiecznej (np. w "Rozmowie Mistrza Polikarpa ze Śmiercią" Śmierć przedstawiona została jako rozkładające się ludzkie ciało, które ma zdolność mówienia ludzkim głosem - "Śmierć do niego przemówiła").

 

Peryfraza

(od francuskiego słowa périphrase, greckiego períphrasis, które jest złożeniem słów perí - "wokół" oraz phrásein - "oznajmiać"); trop stylistyczny polegający na zastąpieniu określonego wyrazu poprzez bardziej rozbudowane opisy, omówienia (np. zamiast powiedzieć Juliusz Słowacki można użyć bardziej rozbudowanego wyrażenia - "autor "Kordiana"" albo "wieszcz narodowy"; zamiast Henryk Sienkiewicz - "twórca Trylogii" itp.).

 

Podmiot liryczny

Odmiana podmiotu literackiego; podmiot ten jest fikcyjną, skonstruowaną przez poetę osobą, która jest wyrazicielem refleksji, przeżyć, doznań i poglądów; podmiot ten jest nadawcą w poetyckim monologu lirycznym.

 

Polisyndeton

Ten środek stylistyczny występuje, gdy współrzędne człony zdania połączone są za pomocą identycznych spójników (np. Julian Tuwim, "Lokomotywa": "I gnają, i pchają, i pociąg się toczy...").

 

Porównanie

Środek stylistyczny, w którym zestawiane i porównywane są ze sobą dwa zjawiska bądź przedmioty; porównanie składa się z dwóch członów, jeden z nich pełni funkcję określającą, a drugi określaną, połączone są za pomocą takich wyrażeń jak: jak, jako, jak gdyby, niczym, podobny, niby; jeśli część określająca rozrasta się i staje się podobna do obrazu poetyckiego mamy do czynienia z tzw. porównaniem homeryckim (takie porównania występują przede wszystkim w eposach homeryckich, ale również w naszej rodzimej literaturze, np. w "Ogniem i mieczem" Henryka Sienkiewicza); w mowie potocznej obecna jest duża ilość porównań stereotypowych (np. chytry jak lis, blady jak ściana, wściekły jak osa, głupi jak but).

Prolog

W utworze dramatycznym nazywa się w ten sposób wydzieloną wstępną część dzieła; prolog w powieści służy do krótkiego wprowadzenia czytelnika w akcję, zamieszczenia komentarza autorskiego lub przedsłowia.

 

Proza

Określa się tym mianem wszystkie dzieła pisane mową niewiązaną (w odróżnieniu od utworów poetyckich, które charakteryzuje mowa wiązana), do utworów prozatorskich zalicza się więc m. in. powieść, nowelę, opowiadanie, czasami też prozą pisane są niektóre współczesne sztuki teatralne; w przenośnym znaczeniu proza oznacza szarą, przyziemną rzeczywistość, codzienne życie.

 

Przenośnia (nazywana inaczej metaforą)

Środek stylistyczny, którego istotą jest nadanie wyrazowi nowego znaczenia, zakres znaczeniowy słowa zostaje przeniesiony na inne słowo, przy czym pomiędzy obydwoma wyrażeniami można dostrzec jakieś pokrewieństwa (przykładowo określenie "koralowe usta" - odwołuje się do podobnego, owalnego kształtu koralu i ust oraz podobnego, czerwonego koloru); celem przenośni jest zaskoczenie odbiorcy, pobudzenie go do myślenia i próby odkrywania z wyrazów powszechnie używanych metaforycznych znaczeń zawierających ukryte i niespodziewane treści.

 

Przerzutnia

(inna nazwa to francuskie tłumaczenie tego słowa - enjambement); występuje wówczas, gdy część przynależąca treściowo i intonacyjnie do określonego wersu zostaje przeniesiona do wersu następnego (np.

"Czemu wysuszyć ogniem nie próbuję

Płaczu? Czemu tak z ogniem postępuję? (...)".

Pytanie retoryczne - użycie formy pytającej nie po to, aby uzyskać na nie odpowiedź, ale by zasygnalizować wątpliwość, wyrazić własny pogląd, podkreślić swój punkt widzenia; autor pytania retorycznego nie oczekuje, że odbiorca na nie odpowie, ponieważ odpowiedź na nie jest albo niemożliwa, albo wręcz odwrotnie -prosta

i oczywista dla wszystkich (np.

"Jak żyję, serca już nie mając?

Jak w płaczu żyję, wśród ognia pałając?

Cóż będę czynił w tak straszliwym boju?" ).

Refren

(zwany inaczej przyśpiewem); występuje w formie powtarzającego się regularnie wyrazu, zwrotu, wersu lub strofy; refren podkreśla rytmiczność wiersza lub pieśni, czasem podkreśla motyw przewodni utworu (przykładem niezwykle wyrazistego refrenu będą powtarzające się wersy w wierszu L. Staffa "Deszcz jesienny": "O szyby deszcz dzwoni, deszcz dzwoni jesienny...").

 

Rym

Występuje wówczas, gdy powtórzone zostają jednakowe albo podobne zespoły głoskowe kończące słowo, które zajmują w wersie określone miejsce.

 

Rytm

Pewna uchwytna powtarzalność w utworze lirycznym (wiersz nie posiadający rytmu nazywany jest wierszem wolnym).

 

Satyra

Gatunek literacki wywodzący się już ze Starożytności, który ma na celu wyszydzenie, ośmieszenie indywidualnych lub społecznych wad, przywar, zła i bezprawia.

Science fiction

Są to przede wszystkim powieści, których akcja toczy się zazwyczaj w odległej przyszłości; dużą rolę odgrywają w nich hipotezy naukowe, fantazje dotyczące wynalazków technicznych i przewidywanego postępu cywilizacyjnego.

 

Stasimon

W antycznym teatrze kwestia śpiewana, którą wykonywał chór oddzielająca kolejne akty (epeisodia).

 

Synekdocha

Jest jedną z odmian metonimii, opiera się na zasadzie "całość zamiast części", albo "część zamiast całości" , zazwyczaj jest to:

  1. gatunek zamiast rodzaju i odwrotnie (gdy np. zamiast powiedzieć "człowiek" autor używa słowa "śmiertelnik");
  2. część zamiast całości (łac. "pars pro toto") np. próg, dach zamiast dom; szyja zamiast głowa;
  3. materiał zamiast przedmiotu, który został z niego wykonany (np. "żelazo" użyte w znaczeniu "miecz", "ołów" jako "naboje");
  4. liczba pojedyncza zamiast mnogiej (np. nie lubię pochlebcy - zamiast "pochlebców");
  5. liczba określona na miejsce nieokreślonej (np. tysiące myśli, miliony gwiazd);
  6. osoba zastępująca pospolite imię (np. o złośliwym krytyku można powiedzieć Zoil).

 

Tragedia

Gatunek dramatyczny wierszowany lub prozatorski mający poważny i wzniosły charakter; celem tragedii jest zazwyczaj ukazanie konfliktu moralnego pomiędzy dwiema równorzędnymi racjami, albo postawienie bohatera w obliczu siły wyższej (którą może być los, okoliczności lub dobro publiczne); tragedia zawsze zakończona jest klęską głównej postaci, wszystkie wydarzenia zmierzają nieuchronnie do takiego właśnie finału; w języku potocznym określenie tragedia odnosi się do wielkiego nieszczęścia, ciosu dla pojedynczego człowieka lub całej społeczności.

 

Trylogia

Jest cyklem, w skład którego wchodzą trzy utwory literackie (zwykle są to dramaty lub powieści) albo też filmowe; łączy je na ogół wspólny tytuł, temat i bohaterowie.

 

Wiersz biały

Utwór liryczny, w którym nieobecne są rymy; szczególnie popularny wśród poetów współczesnych; pierwszy raz w literaturze polskiej użył wiersza białego Jan Kochanowski w "Odprawie posłów greckich".

 

Wykrzyknienie

(nazywane inaczej eksklamacją, pochodzi od łacińskiego słowa "exclamatio" oznaczającego okrzyk); są to zdania kończące się wykrzyknikiem, często wtrącane w wypowiedź, świadczą o emocjonalnym zaangażowaniu nadawcy.

 

Zdrobnienie

Środek stylistyczny, który często stosuje poezja dziecięca (np. "Pan Kotek był chory i leżał w łóżeczku"), utwory o dzieciach (np. "ucieszne gardziołko"), poezja ludowa ("Hej przeleciał ptaszek..."); zdrobnienia używane są również, aby wzmocnić kontrast między np. brutalnością napastnika a bezbronnością ofiary (np. Jan Kochanowski, "Treny": "Tak więc smok, upatrzywszy gniazdo kryjome, słowiczki liche zbiera (...)".

 

Zgrubienia

(inaczej augmentatywy); pozwalają na nadanie danemu słowu znaczenia pejoratywnego (np. chłopisko, bachor).------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Epoki

 

Antyk

Antyk, inaczej nazywany starożytnością, jest najstarszą epoką wyróżnianą w historii literatury, niemniej jednak późniejsi twórcy (w tym współcześni) zawdzięczają mu wiele klasycznych wzorców. Trudno określić dokładne ramy czasowe antyku. Przyjmuje się, że jego początek to ok. IX i VIII p.n.e., a koniec ok IV-VI w. n.e.

 

Starożytna Grecja kolebką historii literatury

W starożytnej Grecji narodziły się wzorce, które były podstawą do budowania kultury europejskiej. Tam też zapoczątkowano teorię literatury. Zwykło się uznawać, że jej początki sięgają VIII w. p.n.e., kiedy powstają utwory pt. „Iliada” i „Odyseja”, których autorstwo przypisuje się Homerowi. Inni greccy autorzy, tworzący w tym okresie to: Safona, Alkajos, Anakreont oraz Ezop.W antycznej Grecji narodziły się także trzy rodzaje literackie: liryka, epika i dramat. Ukształtowały się również gatunki dramatu – tragedia i komedia. Miały one ściśle określoną strukturę i musiały spełniać pewne kryteria, dlatego też uznane bywają za dramaty klasyczne.Początki dramatuPoczątki dramatu mają ścisły związek z obrzędami ku czci Dionizosa, boga winnej latorośli. Dramat antyczny dzielimy na tragedię i komedię. Tragedia, czyli „pieśń kozłów”, wywodzi się z dytyrambu - uroczystej pieśni, która śpiewana była przez mężczyzn przybranych w koźle skóry. Natomiast komedia swe początki wzięła z wesołych, swawolnych pieśni i scen.

Wraz z upływem czasu, pieśni ku czci Dionizosa zaczęły przybierać formę scen odgrywanych w trakcie uroczystości, zwanej Dionizjami. Podczas ich trwania odbywał się konkurs, w trakcie którego dramaturdzy prezentowali tetralogię. Składała się ona z trzech tragedii i jednej komedii.

W starożytnej Grecji, aktorami mogli być wyłącznie mężczyźni, którzy odgrywali również role kobiece. Na ich charakteryzację składały się maski (posiadały one otwory na oczy i usta; za sprawą Ajschylosa stały się kolorowe i ekspresywne), peruki (tworzone były z lnu, w późniejszym czasie upinano je również w koki) oraz buty na koturnie (wzmacniały dźwięk wydobywający się ze sceny). Oprócz aktorów, na scenie pojawiał się również chór, który miał ściśle określone funkcje: komentował wydarzenia, prowadził dialog z aktorem oraz wprowadzał poszczególne postaci na scenę. Opowiadał także o wydarzeniach, które działy się poza sceną lub przez rozpoczęciem akcji.

Pierwszego aktora na scenę wprowadził Tespis. Owym aktorem był wówczas koryfeusz, który prowadził dialog z chórem. Wraz z upływem czasu koryfeusz zaczął występować w roli przodownika chóru. Natomiast do wprowadzenia na scenę drugiego aktora przyczynił się Ajschylos. Uwzględnił on także prolog, opisy oraz opowiadanie wydarzeń, odbywające się poza sceną (np. sceny drastyczne, które w starożytności nie były prezentowane). Kształt dramatu antycznego ostatecznie ukształtował Sofokles. Dodał on trzeciego aktora, uściślił rolę koryfeusza, jako przodownika chóru oraz zwiększył liczbę członków chóru (z 12 do 15). Obok tych twórców dramatu, na uwagę zasługuje jeszcze jeden, słynny tragik grecki – Eurypides.Mitologia greckaBogatym źródłem inspiracji dla kultury późniejszej jest mitologia, która powstała w antycznej Grecji. Mity opowiadały historię bogów, herosów i innych tworów, w celu wyjaśnienia pewnych kwestii, które nurtują ludzkość. Opowieści te pierwotnie przekazywane były ustnie, a w późniejszym okresie zostały one spisane. Wyłaniają się z nich liczne toposy (motywy wędrowne), które na przestrzeni dziejów pojawiać się będą w różnych formach.

Mitologia miała ścisły związek z funkcjonowaniem ludzi w starożytności. Opisuje bowiem liczne zależności i interakcje pomiędzy sferą sacrum i profanum. Mitologia stanowi również świadectwo tego, w co owi ludzie wierzyli.

Wyróżniamy mity:Kosmogoniczne – o początkach świataTeogoniczne – historie opowiadające o bogachAntropogeniczne – o narodzinach człowiekaGenealogiczne – opowiadające historie poszczególnych rodówAntyczny RzymStarożytni Rzymianie starali się podążać za wzorcami wypracowanymi przez antyczną Grecję. Pojawiło się wielu pisarzy, tworzących rzymską literaturę. Wśród nich znajdują się: Horacy, Wergiliusz oraz Owidiusz.Dla Rzymian źródło inspiracji stanowiła mitologia Grecka, na wzór której utworzono własne historie, a bohaterom i herosom nadano nowe imiona.Filozofia antycznaStarożytni myśliciele poszukiwali odpowiedzi na pytania o przyczyny powstania świata, naturę i przeznaczenie człowieka.Istniało kilka hipotez na temat powstania świata. Tales z Miletu zakładał, że pochodzi on od wody, Anaksymenes za początki świata uznał powietrze, a Heraklit ogień. Ten ostatni rozpowszechnił także przekonanie, że świat przypomina rzekę, gdyż jest zmienny. Pogląd ten wyrażał w słowach panta rhei (czyli „wszystko płynie”).Popularnym filozofem okresu starożytności jest Sokrates. Punktem wyjścia uznawanej przez niego ideologii jest zdanie: „Wiem, że nic nie wiem”, otwierające dyskusję o istocie wiedzy i mądrości, które – według Sokratesa – były równoznaczne z dobrem. Jego poglądy znamy jednak wyłącznie z przekładów platońskich, gdyż Sokrates nie pozostawił po sobie żadnych pism. Zwykło uznawać się go za twórcę koncepcji humanizmu, gdyż w centrum zainteresowania stawiał ludzki umysł i samego człowieka.

Platon, uczeń Sokratesa, rozpowszechnił trzy podstawowe wartości, wywodzące się z czasów antyku: prawda, dobro, piękno. Zaproponował on także koncepcję państwa, którym rządzić mieli filozofowie. Miało to związek z ideą racjonalizmu, a tym samym z zakazem czytania poezji.

Arystoteles swoje rozważania oparł na idei doświadczenia. Najważniejszym punktem jego filozofii była kontemplacja nad etyką, która powinna być podporządkowana rozumowi.

Jednak najpopularniejsze są dwie koncepcje filozoficzne – stoicyzm i epikureizm. Stanowią one źródło inspiracji dla twórców późniejszych epok historycznoliterackich. Epikureizm wywodzi się ze szkoły Epikura. Myśliciel ten zakładał, że szczęście jest celem ludzkich dążeń. Na drodze do jego osiągnięcia stoją: obawa przed niemożnością zyskania szczęścia, śmierć, cierpienie oraz bogowie. Jedyny lek na te lęki stanowi wiedza, która powinna być połączona z cnotliwym i harmonijnym życiem. Myśliciel ten wyznawał zasadę „carpe diem” (‘chwytaj dzień’).Stoicyzm natomiast zapoczątkował Zenon z Kition. Filozofia ta zakładała istnienie „złotego środka”. Aby go osiągnąć, należy żyć cnotliwie, w zgodzie z naturą i rozumem. Istotna jest przy tym bezwzględna równowaga ducha (bez nadmiernych żalów i radości).BibliaPismo Święte stanowi kolejny zbiór wzorców dla twórców późniejszych epok literackich. Składa się ona z czterdziestu pięciu ksiąg Starego Testamentu oraz dwudziestu siedmiu ksiąg Nowego Testamentu.Księgi Starego Testamentu możemy podzielić tematycznie na cztery grupy:Historyczne (np. Dzieje Narodu żydowskiego),Prawa (np. Pięcioksiąg Mojżeszowy),Mądrościowe (np. księgi, psalmy, Księga Hioba),Prorocze (np. księga Jeremiasza).Natomiast na księgi Nowego Testamentu składają się: Ewangelie (św. Marka, św. Jana, św. Łukasza, św. Mateusza), Listy i Objawienia (np. Apokalipsa św. Jana).

Pismo Święte stanowi również źródło gatunków literackich, które wykorzystywane były przez twórców późniejszych okresów. Wśród owych gatunków znajdują się: modlitwy, legendy, przypowieści, psalmy, kazania, hymny i pieśni.

Z Biblii wywodzi się również mnóstwo frazeologizmów, które przeniesione zostały na grunt języka potocznego, np. manna z nieba, pocałunek Judasza, Ziemia Obiecana, wyrok Salomonowy, hiobowa wieść, kozioł ofiarny czy niewierny Tomasz.------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Średniowiecze

Średniowiecze jest drugą epoką literacką, następującą po starożytności. Przejście pomiędzy epokami jest płynne, jednakże względem siebie są one kontrastowe. W średniowieczu bowiem dominującym hasłem było „memento mori”, czyli ‘pamiętaj o śmierci’.

Średniowieczna wizja śmierci zwracała uwagę na kruchość i przelotność życia ludzkiego oraz konieczność życia w zgodzie z boskimi przykazaniami. Ludzie średniowieczni mieli świadomość nieuchronności śmierci.

Charakterystyczny dla tego okresu był także teocentryzm, czyli stawianie Boga w centrum zainteresowań.

Przez długi czas, średniowiecze było uważane za epokę ogólnego zacofania. Obecnie jednak ważność tego okresu zostaje przywrócona.

Nazwa epoki pochodzi od „wieków średnich” i jest jednym z najdłużej trwających okresów, przez co charakteryzuje się niejednolitością.

Granice czasowe epokiŚredniowiecze trwało ok. 9-10 wieków, od 476 (upadek Cesarstwa Zachodniorzymskiego) do 1492 roku (odkrycie Ameryki przez Krzysztofa Kolumba). Epokę tę możemy podzielić na trzy etapy: średniowiecze wczesne, dojrzałe i późne.

Wzory i ideały człowiekaW okresie średniowiecza popularnym gatunkiem była literatura parenetyczna, która przekazuje pewne wzorce osobowe, godne naśladowania. Często ma ona charakter opowieści biograficznych, wychowawczych lub prezentujących ogólny wzorzec pewnej grupy. Rozwijała się już w starożytności, jednak apogeum popularności przypada na okres średniowiecza.

Literatura parenetyczna okresu średniowiecznego prezentuje kilka ideałów człowieka. Wśród nich wyróżniamy ideały świeckie: władca (np. Bolesław Krzywousty) lub rycerz (np. Roland) oraz ideały religijne: święty lub asceta (np. św. Aleksy).

AscetaCzłowiek, który żyje w ascezie. Ludzie tacy wyrzekali się dóbr doczesnych na rzecz umartwiania siebie i własnego ciała, by móc duchowo się doskonalić.

RycerzeTrzymali się ściśle określonych zasad i przestrzegali kodeksu honorowego.  Ważna była postawa mężczyzn wobec kobiet, gdyż rycerze szukali wybranki swego serca, a ich miłość często wystawiana była na próby i długotrwałe rozstania.  

Ponadto rycerze prowadzili życie religijne: nowo pasowany rycerz musiał się modlić, unikać pychy i bronić kościoła.  Jeśli rycerz zgrzeszył, zobowiązany był odkupić swoje winy poprzez wstąpienie do klasztoru u schyłku życia lub musiał zostać przyobleczony w mnisi  habit tuż po śmierci.

Co więcej, rycerze średniowieczni musieli być hojni i wiernie służyć władcy. Nie mogli dopuścić się żadnej krzywdy na jego ciele, posiadłości lub honorze. Byli także zobowiązani do odczuwania wdzięczności wobec osoby, która ich pasowała.

Obyczaj rycerski nakazywał, by po wygranej walce spędzić cały dzień na polu bitwy, by zaznaczyć, kto jest władcą pobojowiska oraz wyrazić gotowość do podjęcia kolejnego pojedynku. Pojedynki odbywały się na koniach, które odgrywały ważną rolę wśród rycerstwa średniowiecznego.

Rycerz musiał być także dobrze urodzony lub  wykazywać się szczególnymi sukcesami bojowymi. Co więcej musiał on emanować urodą i wdziękiem, a ważnym elementem była zbroja.  Istotę ideału rycerskiego stanowił także kult siły, ponieważ dawała ona możliwość udźwignięcia zbroi, która ważyła około 60-80 kilogramów.

W grupie rycerskiej ogromną rolę odgrywała odwaga. Oskarżenie o tchórzostwo było ogromną obelgą, a wycofanie się z walki prowadziło do załamania jej strategii.  Równie ważna była solidarność wobec bliskich, która nakazywała pomszczenie ich krzywdy (głównie krzywdy swoich braci).  Pojawiał się także inny rodzaj solidarności – rycerstwa w ogóle.

Walka rycerzy odbywała się w duchu fair-play. Nie wolno było godzić w tył przeciwnika, natomiast gdy jeden z rycerzy spadł z konia, drugi również musiał z niego zejść i walczyć na ziemi.

Literatura średniowieczaLiteraturę średniowieczną możemy podzielić na dwie grupy:

  • Hagiografia (literatura religijna) obejmowała żywoty świętych i męczenników,  legendy o świętych oraz pieśni religijne.
  • Histografia (literatura świecka) zawierała kroniki i roczniki, pieśni rycerskie, romanse rycerskie i miłosne oraz lirykę miłosną tworzoną przez trubadurów (wędrownych pieśniarzy).

W okresie średniowiecza pojawiły się także charakterystyczne gatunki:Apokryfy przedstawiające nieznane epizody z życia Chrystusa, Marii i świętych

  • Literatura pasyjna, która skupiała się na rozważaniach nad męką Pańską.
  • Poezja maryjna, odzwierciedlająca literackie obrazy Marii. Mogła być też formą kultu maryjnego.
  • Chanson de geste, czyli epika rycerska opowiadająca o czynach rycerzy.
  • Romanse rycerskie, których głównym wątkiem jest wierność ukochanej lub wędrówka w poszukiwaniu źródeł wiary.

Literatura średniowieczna była rękopismienna i powstawała głównie w języku łacińskim. Jej twórcy byli anonimowy, gdyż teksty zazwyczaj przekazywano z ust do ust. Ponadto autorom nie zależało na rozgłosie, gdyż utwory miały na celu wyrażenie pewnych prawd.

Śmierć była jednym z tematów, które znalazły się w kręgu zainteresowań ludzi średniowiecznych. Świadomość śmierci była wyrażana w zwrocie „memento mori”. Motyw ten przenikał także do literatury. Wizja śmierci przedstawiana była w alegorycznej postaci: rozkładająca się kobieta z kosą.  Wtedy też narodził się motyw „danse macabre”, a zatem ‘taniec śmierci’. Przedstawiony jest on w postaci korowodu trzymających się za ręce ludzi, którym przewodzi śmierć.

Filozofia średniowieczna

Franciszkanizm zapoczątkowany przez św. Franciszka z Asyżu. Polegał on na wyznawaniu radosnej wiary, pełnej prostoty, płynącej z afirmacji świata. Najważniejsze wartości dla tego nurtu to: braterstwo, miłosierdzie i ubóstwo.

Gradualizm utworzony został przez św. Tomasza z Akwinu. Wprowadził on hierarchiczną strukturę wszechświata, dzieląc stworzenia według stopnia doskonałości.  Doktryna ta kultywowała także świętych i Marię. Św. Tomasz głosił także ideę koherencji pomiędzy duchem a materią. Takie spojrzenie na świat propagowali dominikanie i franciszkanie.

Scholastyka, której przedstawicielem był Abelard z Paryża. Nauka ta polegała na rozumowym udowadnianiu dogmatów. Wiązała się ona więc z badaniem zgodności wiary z rozumem.

Augustynizm to światopogląd uznawany przez św. Augustyna, który dzielił wszechświat na państwo Boże, do którego dążą ludzie oraz świat doczesny, gdzie człowiek przygotowuje się do uzyskania wiecznego zbawienia.

Rozwój języka polskiego w tekstachZa początki piśmiennictwa polskiego uznaje się moment przyjęcia chrześcijaństwa przez Mieszka I. Wtedy też do kraju przybywa duchowieństwo, które potrafi posługiwać się łaciną w formie piśmiennej.  

Ok XI-XII w. Polacy zaczynają tworzyć literaturę w języku łacińskim. Możemy ją podzielić na trzy etapy, ze względu na stopień występowania w niej zwrotów w języku polskim:

I etap – w tekstach w języku łacińskim zaczynają pojawiać się pierwsze słowa w j. polskim (imiona, nazwy miast).

II etap – w utworach łacińskich pojawiają się pierwsze zdania. Za pierwsze zdanie w języku polskim uznaje się stwierdzenie, które odnaleziono w „Księdze henrykowskiej”:„Daj ać ja pobruszę a ty poczywaj”   ‘daj ja pokręcę (popracuję), a ty odpoczywaj’.

III etap – pojawienie się pierwszego tekstu w języku polskim – „Bogurodzicy”

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

RenesansEpoka renesansu zwana jest także „odrodzeniem”. Oba terminy odpowiadają francuskiemu słowu „reneissance”.

Kolebką odrodzenia były Włochy, gdzie w XIV wieku narodziła się myśl humanistyczna.  W pozostałych krajach Europy, początki renesansu przypadają na XV-XVI w.

Nazwa „odrodzenie” odnosi się do pierwszej epoki historycznoliterackiej, czyli antyku. Będzie to zatem odrodzenie starożytności. Epoka renesansu jednocześnie wiąże się z upadkiem paradygmatów średniowiecznych, m.in. teocentryzmu. Renesans będzie zatem epoką kontrastową do średniowiecza, a nawiązującą do starożytności.

Ramy czasowe renesansuZa początki renesansu w Europie uznaje się połowę XIV w., a za koniec XVI w. Początki polskiego renesansu przypadają  na połowę XV w., a jego apogeum na 1543 r. (opublikowanie dzieła Mikołaja Kopernika oraz utworów Mikołaja Reja). Za koniec renesansu w Polsce uznaje się 1584 r., czyli datę śmierci Jana Kochanowskiego.

HumanizmPoprzez zainteresowanie antykiem, wzrosła także inspiracja filozofią, dzięki czemu rozwinęła się myśl humanistyczna. Zatem – w przeciwieństwie do średniowiecza – zainteresowano się antropocentryzmem, stawiającym człowieka w centrum zainteresowań. Renesansowy humanizm odwoływał się do myśli Terencjusza: „Człowiekiem jestem i nic, co ludzkie, nie jest mi obce”.  Poszukiwano wiedzy o człowieku; rozwijały się nauki humanistyczne, m.in.: literatura, sztuka, filozofia; nawiązywano także do antycznych koncepcji filozoficznych: epikureizmu i stoicyzmu.

Humanizm polskiPoczątki polskiej myśli humanistycznej sięgają działalności Grzegorza z Sanoka oraz twórczości literackiej Klemensa Janickiego czy Biernata z Lublina.

Ważnymi twórcami tego nurtu byli: Jan Kochanowski, Mikołaj Rej, Szymon Szymonowic czy Andrzej Frycz Modrzewski, którzy chętnie sięgali po antyczne wzorce.

ReformacjaKluczową rolę dla rozwoju epoki odrodzenia miała reformacja.  Wiązała się ona z upadkiem moralnym papiestwa w Kościele rzymskokatolickim w XVI w. Początki reformacji łączą się z wystąpieniem Marcina Lutra, który sprzeciwił się odpustom, głosząc zasadę fiducji. W jej myśl wiara miała być wyrazem ufności w zbawienie, do którego nie trzeba spełniać dobrych uczynków. Sprzeciwił się on także kultowi świętych i relikwii oraz celibatowi.  Proponował poszukiwanie prawd w Biblii, zamiast w naukach Kościoła. Reformacja doprowadziła do rozbicia jedności wyznaniowej w Europie.

W Rzeczpospolitej reformacja nie miała gwałtownego przebiegu. Wspominana była ona głównie w różnych dyskusjach.  Rzeczpospolita, nazwana państwem bez stosów, wyróżniała się wielowyznaniowością: katolicyzm, prawosławie, islam. Kontrofensywa kościoła spowodowała znaczne osłabienie reformacji

Kształt kulturyW Rzeczpospolitej doszło do unowocześnienia. Nastąpił także rozwój drukarni i druku, osiągnięcie wysokiego poziomu nauczania przez krajowe uczelnie, głównie przez Akademię Krakowską, która stanowiła źródło humanizmu.

Zaczęła się rozwijać również twórczość w języku ojczystym, ale współistniała nadal z językiem łacińskim. Sięgano także po antyczne gatunki literackie, wśród których odnaleźć można:

  • Elegie (tworzone m.in. przez Jana Kochanowskiego i Klemensa Janickiego),
  • Sielanki (wyrosłe z bukolików; tworzyli je Jan Kochanowski i Szymon Szymonowic),
  • Pieśni (inspiracją do ich powstania były wszystkie księgi „Pieśni” Horacego),
  • Treny (pisane przez Jana Kochanowskiego, wywodzące się od antycznych epicedium),
  • Fraszki (wzorowane na anakreontykach i pieśniach biesiadnych),
  • Tragedie antyczne  („Odprawa posłów greckich” Jana Kochanowskiego”).

Okres renesansu ukształtował także zupełnie nowe gatunki, które miały wpływ na rozwój literatury europejskiej.  Wyrosły one za sprawą postępu w piśmiennictwie. Wyróżnić możemy:

  • Dramat nowożytny (twórczość Wiliama Shakespeare’a, która miała wpływ na narodziny teatru elżbietańskiego. Jego utwory wiązały się bowiem z epoką Elżbiety I, kiedy rozwijała się twórczość dramatyczna),
  • Sonety włoskie („Sonety do Laury” Francesca Petrarki),
  • Powieść nowożytna („Don Kichot” Miquela Cervantesa),
  • Moralitet („Kupiec” Mikołaja Reja),
  • Dialog („Krótka rozprawa między trzema osobami: panem, wójtem i plebanem” Mikołaja Reja).

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

BarokNazwa epoki pochodzi od włoskiego słowa „barocco”, co oznacza dziwny, przesadny, napuszony lub perła o nieregularnych kształtach.  Zaczęto wyznawać wtedy zasadę: zadziwić i zaskoczyć.

Barok zrodził się na gruncie nauk plastycznych i uznany został za epokę gorszą w obliczu renesansu.

Ramy czasoweBarok trwał od połowy XVI do końca XVII w. Natomiast w Polsce pojawia się w ostatnim dwudziestoleciu XVI w. i trwa do XVIII w.  Wyróżnić można trzy fazy baroku:

  • Pierwsza faza trwała od lat osiemdziesiątych XVI w. do lat dwudziestych XVII w. Nowe tendencje współistniały z ideami renesansowymi.
  • Faza baroku dojrzałego – między latami dwudziestymi a siedemdziesiątymi XVII w. Dochodzi wtedy do nasilenia kontrreformacji.
  • Faza trzecia pomiędzy osiemdziesiątymi latami XVII w. a trzydziestymi XVIII w. Następuje upadek polskiej kultury.

KontrreformacjaKontrreformacja rozpoczęła się już u schyłku renesansu. Pojawiały się  postawy ksenofobiczne oraz obawa o losy Rzeczypospolitej, która narażona była na kryzys, gdyż wskazywały na to wolne elekcje.

Kryzys humanizmuW okresie baroku człowiek staje się zagubiony i nieszczęśliwy.  Nie wie, czy ważniejsze jest zainteresowanie Bogiem, czy człowiekiem.

Barok w PolsceZa prekursora baroku polskiego uznaje się Mikołaja Sępa Szarzyńskiego. Stworzył on cykl sonetów, które ukazywały wewnętrzne rozerwanie człowieka, pomiędzy ciałem a duszą.

Literatura barokowaW epoce baroku forma była bogata i kunsztowna, a zatem ważniejsza niż treść. Wyznawano wtedy zasadę: Przerost formy nad treścią.

Literatura tego okresu była początkowo skomplikowana i skierowana do wykształconego odbiorcy.  Oparta była często na koncepcie, czyli na jakimś zaskakującym pomyśle. Często stosowano przy tym tzw. poetykę paradoksu, realizowaną w puencie utworu poetyckiego.

Za mistrza konceptu uznano włoskiego twórcę Giambattisty Marina, według którego w poezji istnienie tylko jedna zasada: łamanie wszystkich zasad.  Doczekał się on grona naśladowców, dlatego też nurt zapoczątkowanej przez niego poezji nazwano „marinizmem”.

Literatura barokowa często opierała się na kontrastach: przeżycia duchowe mieszają się ze zmysłowymi, religijność z erotyzmem itp.

Literaturę baroku możemy podzielić na dwa nurty:

  • Nurt dworski, tworzony przez szlachtę i dotyczący dworu; teksty były lekkie, zabawne, poruszały problem miłości, erotyki. Twórcy tego nurtu bawili się słowem, a wśród nich byli: Jan Andrzej Morsztyn, Daniel Naborowski.
  • Nurt ziemiański związany ze wsią. W tekstach pojawiała się pochwała wsi oraz krytyka, skonstruowana np. przez Wacława Potockiego.

Literaturę barokową w Polsce tworzyła elita intelektualna: Mikołaj Sęp Szarzyński, Sebastian Grabowiecki, Maciej Kazimierz Sarbiewski,  Szymon Szymonowic, Łukasz i Krzysztof Opalińscy, Jan Andrzej Morsztyn, Stanisław Herakliusz Lubomirski oraz Daniel Naborowski. Na przełomie XVI i XVII w. popularni byli: Hieronim Morsztyn i Szymon Zimorowic.

Po „potopie” szwedzkim, w drugiej połowie XVII w., kultura i literatura polska zamknęły się na wpływy europejskie. Rozwijały się wtedy w myśl katolicyzmu i sarmatyzmu.

U schyłku XVIII w. ogromną sławą cieszy się Józef Baka.

SarmatyzmIdea sarmatyzmu wiąże się z nieuzasadnionym historycznie przekonaniem o wywodzeniu się szlachty polskiej ze starożytnego plemienia Sarmatów, których cechowała: odwaga, dzielność, patriotyczna postawa.  W zamierzchłych czasach podbili oni ziemię nad Wisłą. Taką koncepcją szlachta polska tłumaczyła swą wyjątkową pozycję. Postawa taka dotyczy wyłącznie szlachty i wiązała się z przekonaniem o wyższości narodu polskiego.

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

OświecenieOświecenie to epoka, która ideologicznie nawiązywała do renesansu, a była kontrastowa względem baroku. W centrum zainteresowania stawiany był człowiek oraz jego rozwój intelektualny, duchowy, kulturalny czy filozoficzny. Najważniejsze hasło w epoce oświecenia stanowił zwrot: „Myślę, więc jestem”.

Granice czasowePoczątki oświecenia sięgają XVII i XVIII w.  Oświecenie polskie przypada na 1740 r. (utworzenie Collegium Nobilium przez Stanisława Konarskiego), a koniec to ok. 1822 r., czyli data ukazania się „Ballad i romansów” Adama Mickiewicza.

Epoka rozumuOkres oświecenia był epoką, w której rozwinął się racjonalizm. Było to przekonanie, że rozum ludzki jest „narzędziem”, które bierze udział w rozpoznaniu i opisie rzeczywistości. Za ważnego filozofa epoki uznaje się Immanuela Kanta, który twierdził, że rzeczywiste jest jedynie to, co można poznać na drodze rozumowej. Prekursorem racjonalizmu był Kartezjusz.

Wraz z ideą racjonalizmu rozwinęły się także inne teorie:

  • Ateizm – przekonanie o nieistnieniu Boga. Koncepcja ta rozpowszechniona została przez Diderota.
  • Deizm  głoszony przez Woltera. Jest to założenie, że Bóg istnieje, ale nie ma wpływu na świat, który stworzył.
  • Empiryzm – świat poznawany jest na drodze doświadczenia. Zapoczątkowany został przez John’a Locke’a.
  • Sensualizm – używanie zmysłowych metod do poznania świata.

Literatura oświeceniaW epoce oświecenia pojawiły się trzy charakterystyczne nurty estetyczne:

  • Klasycyzm – nawiązujący do koncepcji starożytnych i renesansowych, zakłada proporcję, harmonię oraz dydaktyzm – ma uczyć i bawić. Wśród twórców klasycystycznych znaleźli się: Ignacy Krasicki, Adam Naruszewicz, Stanisław Trembecki oraz Franciszek Bohomolec.
  • Sentymentalizm – poruszał problem uczuć i rozwijał się w opozycji do klasycyzmu i racjonalizmu.  Za twórcę nurtu uznaje się Jeana Jacquesa Rousseau. Sentymentalizm czerpał natchnienie ze sztuki ludowej.  Charakterystycznymi twórcami sentymentalizmu w Polsce są: Franciszek Karpiński, Franciszek Dionizy Kniaźnin, Jakub Jasiński oraz Franciszek Salezy Jezierski.
  • Rokoko to nurt, rozwijający się w kręgach dworskich.  Jest to przykład kontynuacji barokowych idei.

W okresie oświecenia nobilitowana została proza. Widoczny jest także rozkwit gatunków:•    Bajka,

  •    Satyra,
  •    Komedia,
  •    Poemat heroikomiczny,
  •    Publicystyka.

Rozwój kultury polskiejW okresie oświecenia pojawiają się liczne czasopisma, które prezentują nową wizję kraju. Najważniejszym czasopismem okresu był „Monitor”, wydawany w latach 1765 – 1785. Założona zostaje Biblioteka Załuskich w 1847 roku, która była pierwszą biblioteką publiczną w kraju.W 1765 r. działalność rozpoczyna Teatr Narodowy, w którym prezentowane są patriotyczne i edukacyjne sztuki w języku polskim.W Warszawie pojawia się mnóstwo renowacji architektonicznych, m.in. takich obiektów jak: Łazienki, Stare Miasto i Krakowskie Przedmieście.Epoka oświecenia skutkowała także uchwaleniem Konstytucji 3 maja 1791 roku.------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------RomantyzmPoczątki romantyzmu widoczne są już w epoce poprzedniej. W oświeceniu pojawia się nurt zwany sentymentalizmem, który porusza problem uczuć. Romantyzm ma dwojakie znaczenia: po pierwsze jest to nazwa epoki literackiej, po drugie to pewna cecha światopoglądowa. Za hasło romantyzmu zwykło uznawać się zdanie: „Miej serce i patrzaj w serce”.

Ramy czasoweNa początek epoki romantyzmu wpłynęło kilka istotnych zdarzeń historycznych, m.in.:

  • trzęsienie ziemi w Lizbonie, ponieważ zaburzyło ono myślenie klasyków, kultywujących rozum i racjonalne tłumaczenie zjawisk;
  • Wielka Rewolucja Francuska z 1789 r., jako konsekwencja oświeceniowej ideologii. Doszło do ścięcia króla, odrzucono kościół i religię;
  • rządy Napoleona jako I konsula i cesarza Francji, to rządy jednostki, indywiduum;
  • pojawienie się w 1773 r. tzw. okresu „burzy i naporu”, którego teoretykami byli Johann Wolfgang Goethe i Johann Herder.  Proponowali oni model literatury, która odrzucałaby obce wzorce, zwracając się w kierunku kultury ludowej i rezygnując z tematyki dworskiej.

W Polsce za początki romantyzmu uznaje się 1822 rok, czyli datę wydania „Ballad i romansów” Adama Mickiewicza.

Założenia programowe1. Sprzeciw wobec poprzedniej epoki, związany z kontestacją koncepcji i wartości twórców oświeceniowych.2. Odrzucenie racjonalizmu i empiryzmu.3. Pojawienie się nowego wzorca bohatera literackiego: wrażliwy, samotny, wyobcowany.

Literatura romantyzmuAkcja utworów romantycznych często odbywa się nocą lub po zmroku, co wiąże się z tajemniczym nastrojem.  Romantycy kierują się intuicją i przeczuciem, czemu sprzyja mrok.

Bohaterowie utworów literackich były to jednostki wybitne, osoby wrażliwe, uczuciowe, często nieszczęśliwe z powodu miłości lub zniewolenia kraju. Wśród charakterystycznych bohaterów romantycznych można wyróżnić:

  • Poetę, wieszcza, który jest prorokiem narodu i jego przywódcą duchowym.
  • Dziecko, które jest istotą wrażliwą oraz nieskażoną przez cywilizację i naukę.
  • Człowieka prostego, lud, który kieruje się mądrością duchową i nie wierzy uczonym.
  • Wariata, który nie kieruje się umysłem, lecz własnymi wymysłami.

Literaturę polskiego romantyzmu można podzielić na dwie fazy:

  • I faza, przed powstaniem listopadowym w 1830 r., to zwrot ku ludowości, fascynacja orientem. Rozwój ballady i powieści poetyckiej. Z powodu sprzeczności z ideologią twórców poprzedniej epoki narasta tzw. „walka klasyków z romantykami”.
  • II faza, po powstaniu listopadowym,  to czas zainteresowania historią. Pojawia się ubóstwienie narodu, patriotyzm.

Charakterystycznym zjawiskiem okresu romantyzmu było pojawienie się w literaturze synkretyzmu rodzajowego i gatunkowego. Wiązał się on z mieszaniem rodzajów i/lub gatunków w obrębie jednego utworu.

Gatunki romantyczne to:• Dramat romantyczny

  • Powieść poetycka
  • Ballada
  • Sonet
  • List

Podłoże filozoficzne:

  • Irracjonalizm to przekonanie o umiejętności pozarozumowego poznawania świata.
  • Spirytualizm wiązał się z przeświadczeniem, że oprócz świata rzeczywistego, istnieje świat nadprzyrodzony, a zatem jest to wiara w tzw. dualizm świata (jego dwudzielność).

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------PozytywizmPozytywizm to epoka, która miała na celu odbudowę i wzmocnienie kraju poprzez wykształcenie ludzi.

Termin „pozytywizm” został wprowadzony przez Auguste’a Comte’a w dziele „Kurs filozofii pozytywnej”.  Światopogląd pozytywistyczny zaprzeczał temu, co irracjonalne, opierając ideologię na rozumowych koncepcjach. Nazwa epoki wiąże się z pozytywny myśleniem, czyli z optymizmem poznawczym, opierającym się na zaufaniu do rozumu. Jest to epoka kontrastowa do romantyzmu, gdyż romantyk dla pozytywisty jest człowiekiem niewiarygodnym.

Rozwojowi tej epoki literackiej sprzyjał rozwój techniki oraz przemiany ustrojowe (zmiana z ustroju feudalnego na kapitalistyczny).  Doszło do znacznej industrializacji, migracji ludności, wzrostu liczby proletariatu oraz do pojawienia się nowych profesji.

Ramy czasowePoczątek pozytywizmu przypada na 1863 rok, czyli moment upadku powstania styczniowego. Za schyłek epoki uznaje się koniec XIX w., gdyż ludzie dostrzegają, że to, co robili dotychczas, nie przynosi rezultatów.

Początki polskiego pozytywizmuPozytywizm polski ukształtował się znacznie później niż europejski, ze względu na sytuację polityczną i geograficzną Polski.

Szczególnym zainteresowaniem cieszył się utylitaryzm, który postulował użyteczność działań. Ważny jest przy tym użytek indywidualny i społeczny. Z utylitaryzmem wiązały się: kult pracy, tolerancja, demokratyzm (jako akceptacja wolności) oraz liberalizm (jako prawo do rozwoju człowieka).

Podłoże filozoficzneScjentyzm, czyli zaufanie do nauki w ogóle. Znaczącą rolę odgrywały nauki przyrodnicze oraz socjologiczne, bo one wypracowały najlepsze metody badawcze.Agnostycyzm – religijna obojętność.

Hasła pozytywizmuHasła pozytywistyczne miały być wprowadzana w życie poprzez prasę (reportaże, eseje, felietony, wywiady), a zatem poprzez publicystykę masową, która ma duży zasięg i ukazuje rzeczywistość za pomocą języka prostego.

„Praca organiczna”, czyli unowocześnienie przemysłu i rozwój dobrobytu miały dawać szansę budowania tożsamości narodowej.

„Praca u podstaw”  ma na celu zająć się intelektualnym rozwojem warstw najmniej wykształconych, głównie chłopów i robotników. Jest to praca z ludem i nad ludem. Idea państwa określana jest jako jeden, wielki organizm, składający się z warstw społecznych: chłopi, Żydzi, duchowieństwo, mieszczaństwo, szlachta i arystokracja. Państwo będzie dobrze funkcjonowało tylko wtedy, gdy wszystkie te warstwy będą ze sobą współpracować.

Emancypacja kobiet to równouprawnienie, które miało na celu ułatwić kobietom dostęp do nauki i pracy. Kobieta miała się stać niezależna od mężczyzny.

Asymilacja Żydów, czyli ich włączenie do społeczeństwa, przy zwalczaniu postaw antysemickich.

Literatura pozytywistycznaW okresie pozytywizmu rozwija się głównie proza, a jedyni znaczący poeci to Maria Konopnicka i Adam Asnyk.Szczególną popularnością cieszyły się trzy rodzaje powieści: Historyczna – to powieść ku pokrzepieniu serc, mająca na celu ukazać ludziom zwycięstwa historyczne, przypomnieć je i dodać otuchy czytelnikom. Realistyczna – wiernie odzwierciedla rzeczywistość. Tworzona była zatem na zasadzie  mimesis.Tendencyjna – realizująca hasła pozytywistyczne, ukazując przy tym realistyczne problemy. Charakterystyczny dla niej jest utylitaryzm, czyli użyteczność. Ludzie takie powieści często czytali w odcinkach i był to pierwowzór telenoweli.

Pozytywizm warszawskiStolica zaboru rosyjskiego była najsilniejszym ośrodkiem całego prądu pozytywistycznego, gdyż była to duża aglomeracja, gdzie najprężniej rozwijała się publicystyka. W zaborze rosyjskim najsilniej rozbrzmiewały założenia pozytywistyczne.  W Warszawie bowiem działało młode pokolenie, będące w przeważającej liczbie, absolwentami Szkoły Głównej.

Czołowi polscy pozytywiści to: Aleksander Świętochowski, Bolesław Prus, Piotr Chmielowski, Eliza Orzeszkowa, Henryk Sienkiewicz.

 

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Młoda PolskaMłoda Polska bywa nazywana także modernizmem. Nazwa ta podkreślała nowe poglądy i realizacje artystyczne. Modernizm czasem bywa definiowany także jako faza wstępna Młodej Polski, trwająca od 1887 do 1903 roku. Twórcy Młodej Polski wyznawali zasadę „sztuka dla sztuki”, a zatem najważniejsza była nie treść, a forma utworu.

Ramy czasoweZa początkową datę Młodej Polski uznaje się 1890 r., który nie sugeruje żadnego wydarzenia. Za końcową 1918 r., który uznawany jest raczej za datę dogodną niż decydującą.  Jednakże wielu badaczy widziało koniec modernizmu w 1910 r., kiedy wydana została „Legenda Młodej Polski” Stanisława Brzozowskiego.

Bunt modernistycznyBunt modernistyczny zrodził się, gdy rytm życia zaczęło warunkować mieszczaństwo, które - dla modernistów - było pozbawione wartości duchowych.  W buncie tym prym wiodły środowiska artystyczne, które związane były z cyganerią, bohemą.

Cyganeria nie była zjawiskiem nowym, pojawiała się już w romantyzmie, jednakże wtedy była ona swawolą, natomiast w okresie Młodej Polski stała się koniecznością. Cyganeria związana była z proletariatem artystycznym, którego losy były niepewne i zagrożone. Gromadzili się oni w pubach krakowskich i lwowskich.

Realia historyczneW Europie doszło do stabilizacji politycznej po wojnie francusko-pruskiej. Okres 1890 – 1900 z jednej strony określany był mianem „pięknej epoki”, a z drugiej „zbrojnym pokojem”, ponieważ uwidaczniały się pozory zgody pomiędzy mocarstwami, konflikt społeczny oraz organizacja ruchu robotniczego rewolucyjnego.Koniec XIX wieku, to epoka wielkiego postępu, rozwijają się aglomeracje miejskie oraz przemysł.W tym okresie rodzi się także ideologia nacjonalistyczna, która staje się przyczyną konfliktów międzynarodowych i nagonki na Żydów.

Wydarzenia w Europie wyeliminowały z dyskusji kwestie polskie, gdzie wzmocniła się aktywność partii politycznych. Ugruntowana zostaje także polityka trójlojalizmu, wymagająca współpracy z rządami państw zaborczych:

W zaborze pruskim wykupywano ziemie z rąk polskich, a Polaków spychano na margines. Polacy z Pomorza i Wielkopolski podjęli nieudaną próbę obrony przed zaborcą.W zaborze rosyjskim, po zamachu na Aleksandra II, zaostrzają się represje, wzmożona zostaje rusyfikacja oraz tępione są przejawy polskości.Zabór austriacki pozwalał na względnie swobodny rozwój życia polskiego: utworzono własny sejm, sąd, szkolnictwo, Uniwersytety w Krakowie i Lwowie, Akademię Umiejętności. Gorsza jest jednak sytuacja ekonomiczna i społeczna Polaków.Rewolucja w 1905 roku to czas wzrostu aktywności politycznej i kulturowej wszystkich warstw społecznych. Odbywają się akcje bojowe proletariatu polskiego, powstaje Frakcja Rewolucyjna Piłsudskiego, odżywają aspiracje niepodległościowe. Stany niepodległościowe wzmagają rocznice, jakie przypadają na ten czas: rocznica uchwalenia Konstytucji 3 maja, setna rocznica urodzin Adama Mickiewicza.

Nurty Młodej Polski

  • Ekspresjonizm zapoczątkowany został w Niemczech na początku XX w. Najsilniejszy był w ostatniej fazie modernizmu. Był to kierunek w malarstwie i literaturze i skupiał się na sztuce wyrażania. Dla ekspresjonistów najważniejsze były przeżycia wewnętrzne bohaterów.
  • Impresjonizm polegał na zbliżeniu się do natury i na subiektywnym utrwalaniu zjawisk.  Często ukazywał także związek człowieka z naturą. W prozie rozluźniał on ciągłość czasową i następstwa przyczynowe, a w poezji pogłębiał nastrojowość.
  •  Symbolizm ukształtowany został we Francji i Belgii pod koniec XIX w. W jego myśl symbol staje się  nośnikiem prawdy o świecie i manifestuje dominację ducha nad materią. Poprzez symbol opisywane są subiektywne, wewnętrzne przeżycia.
  • Dekadentyzm uznany został za chorobę wieku i wywodzi się z francuskiego słowa decadence, co oznacza upadek. Charakteryzuje się irracjonalizmem, pesymizmem i dużym emocjonalizmem oraz przeświadczeniem, że artyści mają przewagę nad zwykłymi ludźmi.

Podstawy filozofii Młodej Polski

  • Fryderyk Nietzsche miał zastrzeżenia do rozumu, który fałszuje rzeczywistość; krytykował chrześcijaństwo, gdyż twierdził, że wywyższało ono ludzi słabych. Z tego samego powodu krytykował demokrację, jako system ludzi słabych. Przedstawił swoją wizję nadczłowieka, który jest wolny, podobny bogom. Niezwykła władza i moc należy do jednostek wybitnych, co wiąże się z kultem nadczłowieka. Nietzsche wprowadza podział na rasę panów i rasy podrzędne, gdzie obowiązuje prawo dżungli: silni żyją, a słabi giną.
  • Henryk Bergson rehabilitował metafizykę, a odrzucał determinizm. Skupiał się na intuicji, gdyż, według Bergsona, świata nie można poznać, lecz przeczuć za pomocą intuicji. Odrzuca więc racjonalizm i empiryzm.  Intuicja jest siłą sprawczą, która kieruje działaniami ludzkimi.
  • Artur Schopenhauer był pesymistą, dla którego cierpienie znajdowało się na pierwszym planie. Twierdził on, że żywot jest krótki i prowadzi do śmierci, a zatem jest także bezcelowy, a człowiek skazany jest na cierpienie. W jego ujęciu, człowiek jest zawsze nieszczęśliwy, bo szczęście jest nieosiągalne. Jedynym ratunkiem jest współczucie, wyzbycie się własnych pragnień lub nirwana (utrata kontaktu ze światem w celu obcowania ze sztuką).
  • W Młodej Polsce fascynowano się również sztuką Dalekiego Wschodu (Indie, Japonia), co pozwalało na szukanie wartości odmiennych od tych, które oferują wzorce europejskie.

Czasopisma literackiePrasa odgrywa ważną rolę w okresie Młodej Polski. Widziano w niej bowiem zdobycz demokracji. Inni twierdzili, że daje możliwość sterowania opinią publiczną. Pisarze, którzy bronili sztuki „wysokiej”, uznali czasopisma za przeciwieństwo książki.

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------XX-lecie międzywojenne

Ramy czasoweCzas trwania XX-lecia międzywojennego obejmuje okres pomiędzy I a II wojną światową. To pierwsza epoka, której granice czasowe są tak wyraźnie zarysowane. Obejmują lata od 1918 roku (zakończenie I wojny światowej i odzyskanie niepodległości po 123 latach) do 1939 roku (wybuch II wojny światowej).

Literatura XX-lecia międzywojennegoXX-lecie międzywojenne to epoka, na którą wpływa sytuacja polityczna kraju. Ten okres zmienił wszystko także w literaturze. Znika przede wszystkim zagadnienie walki o niepodległość kraju.

W epoce tej nadal tworzą twórcy młodopolscy, jednakże młodzi autorzy zaczynają pisać literaturę wolną w wolnym kraju. Nie ma w niej posłannictwa, dzięki czemu wytwarza się model wolnego twórcy.

XX-lecie międzywojenne możemy podzielić na dwa etapy. Pierwsze dziesięciolecie to radość z wolności, a drugie to niepokój, rozwój państwa totalitarnego i  pojawiające się wątki katastroficzne.

Grupy poetyckieW tej epoce pojawia się wiele zjawisk, które wcześniej nie miały miejsca, m.in. tworzenie się grup poetyckich, które były przeciwieństwem indywidualnych twórców. Członkowie grup poetyckich twierdzili, że mają większą siłę przebicia oraz reprezentują wspólny sposób myślenia.

Wśród grup poetyckich wyróżnić można:

  • Skamander – nazwa zaczerpnięta od rzeki, która opływała starożytną Troję, co wskazuje na nawiązania do tradycji antycznej. Grupa ta powstała w Warszawie i uznana jest raczej za sytuacyjną niż programową, bo łączyły ich związki towarzyskie, a program schodził na dalszy plan. Skamander pojawia się w szczególnym momencie, gdyż Polska odzyskuje niepodległość, zmienia się też rola poety i poezji wobec narodu. Można wyróżnić trzy okresy kształtowania się grupy: Awangarda Krakowska to grupa powstała w Krakowie zapoczątkowana przez Tadeusza Peipera i skupiona wokół czasopisma „Zwrotnica”.  Członkami grupy byli m.in. Bruno Jasieński, Anatol Stern, Tytus Czyżewski, Aleksander Wat oraz Stanisław Ignacy Witkiewicz. Awangarda poruszała problem przyszłości i cywilizacji technicznej.  Swój program wyrażali w haśle 3 razy M, czyli „Miasto – Masa – Maszyna”Żagary na czele z Czesławem Miłoszem. Grupa poetycka tworzyła na terenach współczesnej Litwy. Futuryści swą nazwę zaczerpnęli od futuryzmu, a zatem nawiązywali oni do przyszłości. Awangarda również poruszała ten problem, ale w granicach rozsądku, natomiast futuryści poruszali temat zdobyczy cywilizacyjnych, pisali o przyszłości w sposób skrajny. Futuryzm narodził się we Włoszech, a w Polsce także miał swych zwolenników. Ich hasło to: „Ryczący automobil jest piękniejszy niż Nike z Samotraki”, które oznacza, że nowoczesność, zdobycze cywilizacji i postęp są ciekawszym i piękniejszym tematem niż starożytna tradycja. Futuryści zaprzeczają zatem tradycji. Pragną uwolnić od niej literaturę i sztukę. Chcą znieść także reguły ortograficzne.

Nurty i prądy XX-lecia międzywojennego• Naturalizm• Realizm• Behawioryzm – zagłębienie się w psychice ludzkiej, skupiał się na opisie zachowań człowieka i na tej podstawie proponowano wysnuć wnioski o jego psychice.• Egzystencjalizm – poruszał absurd ludzkiej egzystencji, np. frustracji z powodu istnienia wśród innych.• Katastrofizm skupiający się na wizji nadchodzącej katastrofy.

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Interpretacja wierszy

  1. Przeczytać uważnie wiersz, najlepiej kilka razy.

 

  1. Nie wpadaj w panikę, nawet jeśli nic nie “zrozumiałeś”. To tylko pustki w głowie. Spokój i systematyczne podejście do “współpracy” z tekstem może Cię uratować.

 

  1. Zacznij od tytułu. Zwróć uwagę czy poeta w ogóle zadał sobie trud nazwania swojego wiersza. Jeśli nie, i to przemilczenie jest znaczące, co może i powinno się wyłonić w procesie interpretacji. Jeśli tak: jaki charakter ma tytuł wiersza:

- czy jest oznajmieniem?

- czy jest pytaniem (zaproszenie do dialogu)?

- czy wraca np. refrenem w wierszu ?

 

  1. Przyjrzyj się każdej linijce wiersza z osobna, wręcz każdemu wyrazowi. Pozwól sobie na skojarzenia, choć nie mają być całkiem dowolne. Zajmujesz się przecież interpretacją wiersza, zatem i skojarzenia powinny podporządkować się konkretnym kontekstom, które wpisane są w utwór, np.

- z czym powiążesz imiona i nazwy własne (z Mitologią, z Biblią, z historią Polski, Świata, historią literatury)?

- jak przetłumaczysz na własny język wyrazy, czy zdania, które nie są dla Ciebie zrozumiałe?

- jak wyjaśnisz na własny użytek metafory, w ogóle tropy stylistyczne w wierszu?

- jakie sformułowania poety są dla Ciebie zaskakujące; podobają Ci się lub rażą?

Skojarzenia w formie luźnych myśli, niekoniecznie gotowych zdań pracy, zapisz, żeby móc je wykorzystać w komponowaniu wypracowania maturalnego.

 

  1. Nie przypadkiem wiersz przybrał pod piórem poety konkretną formę. Tej formy nie da się przeoczyć. Obejrzyj wzrokiem cały wiersz prześledź jego układ graficzny: Co widzisz?

- czy występuje podział na strofy?

- ile jest sylab w wersie?

- czy potrafisz nazwać stopy metryczne? (np. trochej, daktyl, itd.)

- jakie i czy w ogóle występują rymy?

Musisz dysponować wiedzą w zakresie poetyki, którą zacząłeś nabywać w szkole podstawowej. Jeśli nie pamiętasz dobrze jakie są rodzaje rymów, jakie mamy tropy stylistyczne, poszukaj w Słowniku Terminów Literackich lub poproś nauczyciela polonistę o wskazanie przystępnej lektury z zakresu poetyki na poziomie szkoły średniej.

 

  1. Świat przedstawiony wiersza jest sumą zrobionych przez Ciebie dotychczas kroków. Utwór mówi do Ciebie, bo ktoś (lub coś) zazwyczaj w nim mówi. Skup się teraz na elementy świata przedstawionego:

- podmiot liryczny: osoba czy osoby?; ukryte w alegorycznym obrazie czy narzucający się od razu?

- czy “coś” się w wierszu dzieje? Jeśli tak, to gdzie? Co to za miejsce. Może da się na podstawie kilku słów poety namalować obraz tego miejsca. Jakich użyć by można barw, a może to miejsce jest bezbarwne?

- masz do czynienia z wydarzeniem, dialogiem, statycznym obrazem-opisem?

- uderza Cię harmonia, ład czy przeciwnie chaos, nie uporządkowanie świata przedstawionego?

Zapytaj o uczucia, które budzi w Tobie wiersz, co ważniejsze, o środki jakimi poeta wywołał te uczucia i refleksje w Tobie.

 

  1. Z drobnych elementów odbudowałeś na swój sposób (czyli zinterpretowałeś) świat przedstawiony wiersza. Trzeba teraz wytłumaczyć sens tego świata, czyli sens utworu. A ten narzuci się sam, skoro już tak daleko zaszedłeś. Odczytanie sensu wiersza jest sprawą indywidualną ale nabierze charakteru uniwersalnego jeśli zdołasz:

- umiejscowić wiersz w kontekście całej twórczości poety, którą znasz,

- odwołać się do tradycji literackiej, w którą utwór się wpisuje (prąd literacki, gatunek),

- wydobyć związek sensu wiersza z tzw. sytuacją egzystencjalną człowieka (np. na jakie podstawowe pytania człowieka utwór odpowiada, lub czym niepokoi, lub do jakich sfer życia ludzkiego nawiązuje).------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Funkcje tekstuKażda wypowiedź (także analizowany tekst) służy porozumieniu między nadawcą a odbiorcą, czyli pełni funkcję komunikatywną. Tak więc podstawową funkcją wypowiedzi pisanej lub mówionej jest funkcja komunikatywna. Ma ona różne odmiany w zależności od celu wypowiedzi :

  1. Funkcja informatywna – zawiera informacje o świecie, ludziach...

Funkcję informatywną pełnią :

- rozprawy naukowe

- encyklopedie, leksykony

- podręczniki

- audycje informacyjne (dziennik telewizyjny, radiowy)

- depesze, zawiadomienia, ogłoszenia np. prasowe, radiowe

- wykłady

Cechą języka tej odmiany tekstów jest jednoznaczność, rzeczowość, brak słownictwa oceniającego i nacechowanego emocjonalnie , brak środków stylistycznych (np. porównań, metafor itp.)

 

  1. Funkcja ekspresywna – wyraża pewne uczucia i stany [emocje]; (funkcja ta jest w zasadzie nieświadomie

realizowana przez każdy tekst, zwłaszcza mówiony).

Cechy takich tekstów to na przykład :

- obecność słów nacechowanych emocjonalnie (zdrobnienia, zgrubienia)

- zdania wykrzyknikowe

- środki stylistyczne (np. epitety, apostrofy)

Za typowe teksty pełniące funkcję ekspresywną uznamy utwory należące do tzw. Liryki osobistej, niektóre recenzje czy listy.

Funkcję ekspresywną odnajdujemy w wypowiedziach potocznych (radość, podziw, oburzenie itd.) np.

Ach, to wspaniale!

Niech go licho weźmie!

 

  1. Funkcja impresywna – dąży do kształtowania postaw i zachowań odbiorcy :
  • przejawia się w wydawaniu stanowczych nakazów zachowań (komendy, zarządzenia, polecenia służbowe itp.)
  • porady, instrukcje, regulaminy, prośby, apele do dobrej woli człowieka (podania, instrukcje, poradniki, hasła, slogany)
  • w publicystyce, w przemówieniach, poezji przejawia się w postaci ocen i sądów o powinnościach odbiorcy.

Celem takiego tekstu jest wpłynięcie na poglądy, zachowanie odbiorcy, nakłonienie go do konkretnych działań czy wybrania jakiejś postawy.

Funkcję tę znajdziemy także w przysłowiach np.

„Kto rano wstaje, temu Pan Bóg daje.”

„Nie czyń drugiemu, co tobie niemiłe”.

Funkcję impresywną cechuje pojawienie się :

  1. czasowników w trybie rozkazującym (np. zastanów się, zobaczcie)
  2. form kategorycznych (np. nie wolno, trzeba, powinniście)
  3. słownictwa oceniającego (cudowny, beznadziejny)

Ta funkcja języka łączy się zawsze z informatywną (nawet slogan reklamowy informuje) – trzeba umieć ocenić, która z nich dominuje. Skutecznemu nakłanianiu towarzyszy też na ogół funkcja poetycka języka (np. środki artystyczne)

 

  1. Funkcja poetycka – jej celem jest zachwycić, zaskoczyć lub rozśmieszyć odbiorcę.

Tekst o funkcji poetyckiej pełen jest porównań, przenośni itp.

Funkcja poetycka tekstu nie ogranicza się tylko do poezji. Z funkcją tą spotykamy się w przemówieniach, prozie czy też lirycznej, w różnego typu żartach, przysłowiach itp.

Przejawia się często w rozmowach potocznych, korespondencji, w żargonach zawodowych, uczniowskich, a więc wszędzie tam, gdzie dąży do odświeżenia języka, przełamania szablonu.

 

  1. Funkcja fatyczna – jest to funkcja nawiązywania, podtrzymywania kontaktu lub sygnalizowania jego zakończenia np.

hej!, cześć, witam, dzień dobry, aha, jak leci?, halo!, baj baj!, bywaj, do widzenia, do zobaczenia

Tego typu wyrażenia o niczym nie informują, ale komunikują, że chcemy nawiązać, podtrzymać lub zakończyć kontakt z partnerem aktu mowy.

 

Celem niektórych wypowiedzi nie jest wcale nawiązywanie kontaktu z odbiorcą, ale oddziaływanie na otaczający świat.

  1. Funkcja stanowiąca – tekst zmienia coś w rzeczywistości pozajęzykowej (np. słowa „Ogłaszam was mężem i żoną” czy „Zwalniam pana z pracy”.)
  2. Funkcja magiczna - wszelkie zaklęcia, przekleństwa itp.

Adam Miencicki 2017