1473 - 1543

Obecnie na centralnym miejscu toruńskiego rynku stoi imponujący pomnik Mikołaja Kopernika, stanowiąc symbol miasta i główny obiekt fotografii turystów. Oprócz pomnika ma Toruń ulicę nazwaną imieniem Mikołaja Kopernika oraz muzeum poświecone jego pamięci. Niewątpliwie inaczej wyglądało to miasto w 1456 roku, kiedy to w jego mury wstąpił Jan Kopernik, ojciec wielkiego astronoma. Z zapisków kronikarzy i notatek kupców wynika, że Toruń w połowie XV wieku przeżywał okres rozkwitu. Silne miasto, otoczone solidnymi murami z czerwonej cegły stało się jednym z ważniejszych ośrodków handlu. Mieszkańcy szybko się bogacili, a dobra koniunktura zachęcała innych do osiedlania się w murach miasta

19 lutego 1473 roku w Toruniu urodził się Mikołaj Kopernik, wtedy nikt nie mógł przypuszczać, że to dziecko zmieni oblicze miasta,…ale po kolei. Mikołaj był najmłodszym czwartym dzieckiem Jana i Barbary Koperników. Cała rodzina mieszkała przy ulicy świętej Anny, która dziś nosi imię Mikołaja Kopernika. Mały Mikołajek został ochrzczony w kościele parafialnym pod wezwaniem św. Jana. Kościół ten stoi po dziś dzień i można w nim zobaczyć chrzcielnicę, nad którą trzymano wielkiego astronoma, kiedy był jeszcze maleńki. Nauka Mikołaja Kopernika rozpoczęła się od Szkoły Świętojańskiej, zdobywał tam podstawowe umiejętności, a więc czytania, pisania, śpiewu kościelnego i rachunków. Później zgodnie z kanonem nauczania brał lekcje gramatyki, retoryki, dialektyki, geografii, geometrii i niewykluczone, że już wtedy natknął się na podstawy wiedzy astronomicznej. Mikołaj wcześnie stracił ojca, miał wtedy zaledwie dziesięć lat. Ojciec zmarł w wyniku zarazy, reszta rodziny przetrwała ją pomyślnie, jednak pozostała bez opieki. Po śmierci męża Barbara przyjmuje pomoc swojego brata, Łukasza Wetzenrode.

Łukasz Wetzenrode był człowiekiem zamożnym i wpływowym, od 1489 roku piastował urząd biskupa warmińskiego i to właśnie on zadecydował o dalszej edukacji Mikołaja Kopernika. Najpierw wysłał go do szkoły katedralnej we Włocławku, gdzie miał się przygotowywać do studiów na Akademii Krakowskiej. Kiedy Mikołaj ukończył 18 lat, został wysłany wraz z bratem do Krakowa, gdzie obaj rozpoczęli studia na Wydziale Sztuk Wyzwolonych. Uczęszczali na wykłady z wielu dziedzin nauki, m.in. geografii matematycznej i astronomii sferycznej, arytmetyki i perspektyw, a także medycyny i prawa kanonicznego. Po czterech latach (1491-1495) ukończyli naukę na Akademii Krakowskiej i udali się do Włoch, by kontynuować studia na tamtejszym słynnym Uniwersytecie Bolońskim. Zgodnie z wolą wuja, który pragnął widzieć Mikołaja w roli administratora dóbr kościelnych, siostrzeniec podejmuje tam studia prawnicze. Mimo posłuszeństwa, jakie starał się okazać wujowi, nauka prawa nie postępowała najlepiej, uwagę Kopernika przyciągały nieustannie nauki ścisłe, z nich zaś najbardziej astronomia. W efekcie nie kończy studiów jurystycznych i wraca do Polski bez tytułu magistra. Na Warmii przyjmuje niższe święcenia kapłańskie, jednak nadal pociąga go perspektywa studiów we Włoszech, ogarniętych ideami renesansu. W 1503 wyjeżdża do Padwy, gdzie przez dwa lata studiuje medycynę, jednocześnie przygotowuje się do obrony pracy doktorskiej z prawa kanonicznego. Doktorat uzyskuje w 1503 roku w Ferrarze. Jednak jego zainteresowania niezmiennie skupiają się na zjawiskach niebieskich. Przebywając we Włoszech Kopernik , spotkał Domenica Marię di Novara, astronoma, który jeszcze wzmógł jego pasję obserwacji nieba. Niestety pobyt za granicą nie mógł trwać wiecznie, Kopernik musiał w końcu wrócić do kraju i jako przyboczny kanonik pełnić obowiązki administracyjne. Jednocześnie kapituła powierza mu stanowisko osobistego lekarza biskupa warmińskiego. Przez następne lata (1503-1512) pełni swoją rolę, biorąc udział w licznych naradach i sejmikach, zmierzających do zażegnania konfliktu polsko-krzyżackiego. Zajmują go także sprawy ekonomiczne Królestwa, m.in. problem psucia monety czy nieadekwatności cen chleba. "Modus cudendi monetam" to traktat, w którym Kopernik dowodzi, że moneta gorsza wypiera monetę lepszą, co w efekcie powoduje wzrost cen i niszczy handel zagraniczny. Wszechstronna działalność Kopernika obejmowała także sztukę kartografii (opracowywał pierwsze mapy Warmii, Prus Królewskich, Zalewu Wiślanego i Królestwa Polskiego), translacji (przekładał dzieła greckie na język łaciński), architektury, a nawet malarstwa. Nic jednak nie było w stanie odwieść go od głównego nurtu jego starań, mianowicie obserwacji zjawisk niebieskich. Podstawowe wnioski i tezy wypływające z tych obserwacji, zawarł w krótkim traktacie, znanym powszechnie jako "Komentarzyk". Nie zamierzał go publikować, jednak udostępnił go najbliższym przyjaciołom. "Komentarzyk" zawierał podstawowe założenia, które później rozrosły się w teorię heliocentryczną. Kopernik stwierdzał w nim m.in., że Ziemia nie jest płaska, tylko okrągła, że nie jest nieruchomą tarczą w centrum kosmosu, ale ruchomą sferą wykonującą potrójny ruch. Natomiast Słońce nie krąży wokół Ziemi, ponieważ to ono stanowi środek całego układu planet. Tak ujęta teoria pozwalała wyjaśnić wiele zjawisk, które dotąd pozostawały dla astronomów tajemnicą. Jednocześnie była tak rewolucyjna, że Kopernik obawiał się jej publikacji. W 1512 roku, po śmierci wuja Łukasza Wetzenrode Kopernik przenosi się do Olsztyna, ma teraz większą swobodę działania, co pozwala mu na wzmożenie prac nad ostatecznym opracowaniem teorii. Jednocześnie przybywa mu obowiązków, jako sędzia zarządza dobrami kapituły, rozstrzyga sprawy chłopskie i kontynuuje praktykę lekarską. W styczniu 1521 roku organizuje obronę Olsztyna, przed nadciągającą armią krzyżacką. Akcja kończy się powodzeniem i atak zostaje odparty. W uznaniu zasług zostaje mianowany komisarzem Warmii, a w 1523 roku generalnym administratorem diecezji warmińskiej. Wtedy przenosi się do Fromborka, gdzie spędza najbardziej płodne lata swej pracy. W jednej z wież obronnych fromborskiej katedry urządza małe obserwatorium astronomiczne. Wtedy to najprawdopodobniej (około roku 1515) zaczyna spisywać swe największe dzieło: "De revolutionibus". W tym czasie odpisy "Komentarzyka" krążą już wśród uczonych całej Europy, budząc ciekawość i niepokój. Zainteresowany nową teorią Jerzy Joachim von Lauchen, profesor z Norymbergii, zwany Retykiem, przyjeżdża w 1539 roku do Fromborka, by lepiej poznać teorię heliocentryczną i jej twórcę. Przekonany o jej słuszności, namawia Kopernika do opublikowania dzieła. Po długich wahaniach Kopernik wyraża wreszcie zgodę, Retyk zabiera więc rękopis i udaje się do Norymbergii. "De revolutionibus orbium coelestium libri VI" zostaje wydane drukiem w 1543 roku w drukarni Jana Petreiusa. Pierwszy nakład osiągnął około tysiąca egzemplarzy. By złagodzić konflikt z Kościołem, jakiego Kopernik bardzo się obawiał, napisał on krótką przedmowę, w której zadedykował całość papieżowi Pawłowi III.

Właściwie do końca życia Kopernik dopracowywał swoje dzieło, poświęcił mu ponad trzydzieści lat życia. Rok wydania "De revolutionibus " okazał się rokiem śmierci jego autora. Mikołaj Kopernik zmarł 24 maja 1543 roku. Na łożu śmierci znalazła się wersja drukowana dzieła jego życia, niestety nie był już wówczas a tyle przytomny, by móc je przejrzeć. Ciało Astronoma spoczywa pod posadzką katedry we Fromborku, gdzie był kanonikiem.