Jan Andrzej Morsztyn miał biografię, która mogłaby się stać kanwą nie filmu, a serialu, tyle w jego życiu było dramatycznych zwrotów akcji oraz przygód miłosnych. Te ostatnie były związane nierozerwalnie z jego twórczością. Ten twórca nie cenił specjalnie własnej poezji, jeżeli chodzi o ewentualny przekaz ideowy, który mogłaby nieść. On traktował ją służebnie.

Jan Andrzej Morsztyn - biografia

Wywodzący się z mieszczańskiej rodziny niemieckiej Jan Andrzej Morsztyn, znany nam jest pod spolszczoną formą nazwiska. Oryginalnie wywodził się z rodziny Mornsteynów czy Morrinsteinów, która oprócz Jana Andrzeja wydała jeszcze trzech innych znanych poetów epoki: Hieronima, Zbigniewa oraz Stanisława. 

Jan Andrzej, jak jego ojciec zajmujący się karierą dworzanina, a w przeciwieństwie do niego wyznający katolicyzm, piastował stanowisko dworzanina u Stanisława Lubomirskiego, przedtem ukończywszy studia w Lejdzie. To właśnie Stanisław Lubomirski zaprotegował swego dworzanina Władysławowi IV. W ten sposób przed Janem Andrzejem Morsztynem została otwarta droga do zostania dworzaninem królewskim, co nastąpiło za Jana Kazimierza, a następnie do zostania powiernikiem politycznym królowej Ludwiki Marii. 

Nie stroniący od flirtów i romansów Morsztyn, ożenił się z dworką królowej - Katarzyną Gordon. Prywatne zawirowania nie przeszkadzały mu się piąć wysoko w górę. Piastował kolejno następujące stanowiska: sekretarza królewskiego, następnie referendarza koronnego, a wreszcie podskarbiego wielkiego koronnego. Był wytrawnym dyplomatą, podróżował w misjach dyplomatycznych do Szwecji, Wiednia, Frankfurtu, Berlina i Paryża. 

Popierał politykę profrancuską i z racji bycia zaufanym pracownikiem królowej Jadwigi Marii, wplątał się w pierwsze oskarżenia o zdradę, gdy chcąc doprowadzić do zrealizowania projektu królowej Francuzki, czynił starania dla ułatwienia elekcji francuskiego kandydata jeszcze za życia Jana Kazimierza. Plan się nie powiódł, tron przypadł Michałowi Wiśniowieckiemu, ale Morsztyn knowań na rzecz Francuza nie zaniechał. 

W rezultacie doczekał się oskarżenia o działanie przeciwko królowi i nadużycia związane ze stanowiskiem podskarbiego. Udało mu się jednak wybronić, a na tronie zasiadł niebawem Jan III Sobieski. Morsztyn został wtedy przywrócony do łask i wpływów, ale trwało to dopóty, dopóki król nie odszedł od polityki profrancuskiej na rzecz proaustriackiej. 

Wtedy to poeta zdecydowanie stanął po stronie opozycji, przyjął nawet obywatelstwo francuskie, a niebawem jeszcze został mianowany na sekretarza Ludwika XIV. Wtedy to zaczął parać się procederem jednoznacznie przestępczym i zaczął przekazywać Francji tajną korespondencję dworu warszawskiego. Wobec wyjścia na jaw tych działań, został oskarżony o zdradę stanu i działalność mającą prowadzić do detronizacji Sobieskiego. 

Ostatecznie dziewięć ostatnich lat swego życia spędził we Francji, gdzie wycofał się z życia politycznego. Ojciec czwórki dzieci, pradziad samego Stanisława Augusta, został odkryty jako twórca poezji dopiero po śmierci, która miała miejsce 8 stycznia 1693 roku.

 Jan Andrzej Morsztyn - twórczość: forma

Jan Andrzej Morsztyn był autorem czterech tomów poezji: zbioru LutniaFraszekKanikuły albo psiej gwiazdy, Pieśni. Pierwszy z tych tomów zawiera w sobie to wszystko, co charakterystyczne dla poezji twórcy. U Morsztyna liczy się nie tematyka, a sposób jej wyrażenia - to poezja twórcy wpisującego się w nurt barokowego konceptyzmu. 

Z racji, że mistrzem poetów tego nurtu był Włoch Giambattista Marino, zwano ich też marinistami (nie: marynistami!). Celem głównym twórców tego szczególnego nurtu było olśniewanie doborem słów, dowcipem językowym, zaskakującą puentą. Rzeczywiście, Janowi Andrzejowi Morsztynowi udawało się to znakomicie. 

W swej poezji daje wielokrotnie wyraz temu, że jest wytrawnym poeta kunsztownym i w tej mierze może równać się z czołowymi twórcami epoki. W celu uzyskania efektu olśnienia Morsztyn chętnie sięgał po następujące środki językowe:

- różne rodzaje metafor, np. hiperbolizacje łączone z anaforami lub innymi rodzajami paralelizmów składniowych,

- kalambury, zaskakujące puenty,

- epitety, np. pełniące rolę kontrastów bądź antytez,

- porównania, peryfrazy, personifikacje, oksymorony,

- mimo wiersza sylabicznego - przerzutnie,

- Morsztyn - miłośnik kunsztownych cacuszek poetyckich upodobał sobie takie gatunki jak sonet, epigramat, fraszka. Czasem sięgał też jednak po pieśni.

Jan Andrzej Morsztyn - twórczość: treść

Morsztyn nie miał ambicji tworzyć wierszy oryginalnych. Większość jego utworów to zapożyczenia z jego kultowego twórcy, Mariniego, czasem inne utwory łacińskie, włoskie, po trosze francuskie. Praktyka taka była w czasach Morsztyna powszechna, a twórca ten trawestacji swych dokonywał bardzo zręcznie. 

Z przyczyny preferowanej tematyki, Morsztyna określano jako poetę pustki i niewiary. Najczęściej poświęca on bowiem uwagę miłosnym igraszkom, uwodzeniu słowem kobiet - niekonkretnych, pięknych, aczkolwiek jest to przelotna uroda, której postrzeganie może się zmienić w moment (wiersz Niestatek). 

Poza tym brak w dziełach Morsztyna jakiejkolwiek ideowości. Nie ma w niej ducha, świeżego powietrza, zamknięta jest w ciasnym światku buduarów. Z rzadka udawało się Morsztynowi poświęcać swe wiersze czemuś poza flirtem. Najczęściej jednak, nawet jeżeli używał gatunku tak wysokiego, jak sonet, służył on wykazaniu, na jak wielką maestrię słowa poetę stać i jak bardzo potrafi on zaskoczyć swym konceptem (np. słynny utwór Do trupa).