"Odyseja" jest pięknym i poruszającym dziełem o wielkiej podróży, jaką odbywa jej główny bohater- dzielny król Itaki Odyseusz spod murów Troi do domu, do wiernej, kochającej żony Penelopy i dzielnego syna Telemacha. Jego pełna przygód droga do domu stała się w naszej kulturze symbolicznym ujęciem drogi życia każdego człowieka, poszukującego dla siebie spokojnej przystani, domu, człowieka uparcie dążącego do wybranego sobie celu, niezależnie od wszelkich przeszkód i niedogodności. Podróż, jaką odbywa Odyseusz możemy odczytywać w trzech wymiarach. Po pierwsze jest to droga do ściśle określonego celu- do domu na Itace. Po drugie- jest to także wieloletnia podróż życia wyznaczająca jego bieg. Po trzecie, jest to także wyprawa w głąb siebie, poznanie swoich słabości, odnalezienie i określenie tego, co naprawdę w życiu ważne i wartościowe. Dlatego Odys odrzuca nieśmiertelność ofiarowywaną mu przez piękną Kalypso. W czasie lat podróży odkrywa, że pragnie jedynie powrócić do domu i do rodziny.

Treść eposu: "Odyseja" jest dziełem późniejszym od "Iliady" i opisuje dalsze losy jednego z bohaterów wojny trojańskiej- dzielnego, słynnego ze swojego sprytu i daru pięknej wymowy Odysa, króla Itaki. "Iliada" opisywała upadek Ilionu, starcie wielkich armii. "Odyseja" opowiada o losach jednego człowieka- Odysa. Przedstawia historię wybitnej jednostki ludzkiej. To zasadnicza różnica jaka oddziela od siebie oba eposy Homera. Zasadniczą fabułę "Odysei" badacze dzielą na dwa zasadnicze wątki. Pierwszy z nich, stanowiący główny zrąb akcji eposu określają mianem "nowelistycznego". Jest to wątek o bardzo prostej konstrukcji i wielkiej popularności w całej historii literatury światowej. Mamy oto dzielnego rycerza, który walcząc na wojnie dawno nie był w domu. W tym czasie jego wierna żona napastowana jest przez licznych zalotników. Wreszcie mąż powraca i mści się na nachalnych zalotnikach. Do tego wątku dołączono także poboczną historię poszukiwań ojca przez syna. Drugi wątek- również bardzo ważny, w "Odysei" o wiele bardziej rozbudowany, jednak mający rolę wtórną, jako wyjaśnienie długoletniej absencji Odysa w domu- to wątek baśniowy, obejmujący wszystkie kolejne przygody podróżnika, do momentu przybicia do wybrzeży Itaki. W wątku tym pojawiają się bogowie, czarodziejki, dziwne narody takie jak np. Lotofagowie, potwory, syreny, cyklopi, wreszcie- świat podziemnego władcy- Hadesa. Warto zatrzymać się na moment na Odyseuszowej katabazie, czyli właśnie zstąpieniu do podziemi. Podobnego czynu dokonali w mitologii greckiej np. Herakles- spełniając swoją dwunastą pracę oraz Orfeusz- chcąc wydostać z Hadesu ukochaną Eurydykę. To szczególny wątek eposu, podczas którego Odyseusz poznaje swoje dalsze losy- nie są one jednak wyjawione czytelnikowi. Zresztą także zstąpienie Odysa nie jest pełne, bowiem podpływa on tylko do krańców świata swoim okrętem. Niektórzy badacze dopatrywali się jednak bardziej rozbudowanych symbolik "zaświatowych" na przykład na wyspie Feaków. Nazwa wyspy, w języku greckim Phaiekes wywodzi się od słowa phaios, czyli szary, ciemny. Podobne skojarzenia z zaświatami przywodzi także umiejscowienie tej wyspy, na wielkim uboczu, z dala od wszelkich ludzkich siedzib oraz budowane tam niezwykłe ciemne okręty, Być może są to statki od przewożenia umarłych. Pobyt u Feaków byłby zatem ostatecznym oczyszczeniem Odyseusza, który dość ma pobytu poza swoim prawdziwym, żywym światem realnym i wreszcie wyzwala się z więzi świata baśniowego- czarów i cieni. Tak jakby dopiero tutaj gotów był do odrodzenia się dla świata żywych, świata, w którym istnieje Itaka, Penelopa i Telemach. Odys w takim rozumieniu wyzwalałby się z mocy podziemi, z mocy cieni i powraca na powierzchnię, aby pomścić niesprawiedliwość, jaka dokonuje się w jego własnym domu. Dość jednak tym domysłom badaczy, powróćmy do faktycznej akcji poematu. Składa się on, podobnie jak "Iliada" z dwudziestu czterech pieśni. Podzielić je można na sześć równych części po cztery. Pierwsza czteropieśniowa część to tzw. Telemachia- opis podróży syna Odysa w poszukiwaniu zaginionego ojca. Pieśni od piątej do ósmej opisują pobyt Odyseusza na wyspie Feaków. Tam też rozpoczyna retrospekcyjną opowieść o swoich przygodach od momentu opuszczenia Troi- przygody te opisują pieśni od dziewiątej do dwunastej. Pieśń trzynasta i kolejne aż do szesnastej opisują Odysa na Itace. Następne cztery przedstawiają jego pobyt w domu, gdzie nie jest przez nikogo rozpoznany. Ostatnie cztery pieśni to opis walki o swój dom, bitwy z zalotnikami i rzezi urządzonej im przez Odysa i Telemacha oraz zakończenie eposu.

Pieśń pierwsza eposu rozpoczyna się inwokacją, z której dowiadujemy się, że bohaterem utworu jest Odys i jego podróż do domu, która zakończy się szczęśliwie, jednak będzie bardzo długa i trudna. Następnie dowiadujemy się o przyczynach tych utrudnień. Akcja pieśni przenosi się na Olimp, gdzie odbywa się spotkanie bogów. Atena- opiekunka dzielnego i mądrego Odysa pyta się Zeusa, dlaczego jej podopiecznego spotyka tak ciężki los. Tuła się po świecie nie mogąc trafić do domu. Obecnie przebywa u zakochanej w nim czarownicy Kalipso, która chce zatrzymać męża Penelopy dla siebie. W pieśni tej nakreślone jest także wstępne porównanie dwóch postaci bohaterów trojańskich- Agamemnona, który wróci do domu szybko, ale jedynie po to, aby zabił go kochanek wiarołomnej Klitajmestry, który potem sam zginie z rąk syna Agamemnona- Orestesa oraz właśnie Odysa- którego czeka długa i żmudna droga do domu, ale wreszcie zakończy się ona szczęśliwym odzyskaniem domu i rodziny. Na Odysa nie czeka zdradliwa Klitajmestra ale jej przeciwieństwo- wierna i dobra żona, Penelopa. Zeus tłumaczy Atenie powody opóźnień w podróży- Odys oślepił Polyfema, jednookiego syna Posejdona. Dlatego władca mórz miota statkami Odysa nie dając im dobić do rodzinnego brzegu. Zeus postanawia jednak wysłać do Kalypso swojego posłańca- Hermesa i nakazać jej uwolnienie kochanka, aby ten mógł kontynuować swoją podróż. Atena zachęca tym czasem Telemacha- Odysowego syna, aby wyruszył na poszukiwanie ojca. Bogini wie, że ten go nie znajdzie, ale chce, aby młodzieniec nabrał męstwa i wprawy w boju, które mogą mu się przydać, gdy ojciec powróci i trzeba będzie przegonić z pałacu zalotników matki. Młody Telemach usiłuje odzyskać władzę we własnym domu, jednak zalotnicy lekceważą wszelkie jego próby. Młodzieniec poszukuje poparcia wśród mieszkańców wyspy, ale ci także bardziej boją się uzbrojonych zalotników niż Odysowego dziedzica. A zalotnicy niecierpliwią się bardzo. Wychodzi bowiem na jaw podstęp wiernej żony- która miała wyjść za mąż zaraz po skończeniu tkackiej pracy nad całunem dla ponoć zmarłego Odysa. Służąca Penelopy wydała jednak zalotnikom, że jej pani pruje w nocy całą swoją pracę. Telemach postanawia więc dowiedzieć się czegoś pewnego o Odysie, wsiada na statek i udaje się do Pylos, gdzie rządzi Nestor oraz do Sparty, do Menelaosa, który być może wie, czy Odys żyje, czy zginął na wojnie. W podróży towarzyszy mu Atena, która przyjęła postać Mentora. Nestor opowiada o tragicznym końcu Agamemnona, Menelaos zaś, wraz z piękną Heleną opowiadają Telemachowi o podstępie Odysa z koniem trojańskim. W tym samym czasie w Itace zalotnicy postanawiają przygotować zasadzkę i zabić powracającego Telemacha, aby dalej nie mieszał im szyków.

Od pieśni piątej przenosimy się wreszcie do samego Odysa. Kalypso dostaje polecenie uwolnienia go ze swojej wyspy i, rada nie rada, musi podporządkować się woli Zeusa. Odys odpływa na zrobionej przez siebie tratwie, jednak mściwy Posejdon nadal nie daje za wygraną i zsyła na podróżnika straszliwy sztorm, Tratwa rozbija się w drzazgi, zaś rozbitka ratuje od niechybnej śmierci bogini Leukotea. Daje ona Odysowi czarodziejską przepaskę, dzięki której mężczyzna ma siłę płynąć jeszcze wpław dwa dni, aż do brzegu krainy Feaków. Tam pada nieprzytomny ze zmęczenia. O jego bezpieczeństwo znów zadba Atena. Pod postacią przyjaciółki księżniczki feackiej Nausikai objawia się jej i poleca udać się rano na wybrzeże, aby uprać pałacową bieliznę, bo zbliża się dzień, w którym księżniczka spotka i poślubi swojego wybranka. NA drugi dzień podekscytowana Nausikaa wraz z przyjaciółkami jedzie wozem z bielizną nad wodę. Pierze, biesiaduje, tańczy i bawi się ze swoimi towarzyszkami. Wreszcie budzi się z nieprzytomności Odys i rozmawia z przestraszoną dziewczyną. Nausikaa pomaga mężczyźnie, i poleca udać się z prośbą o pomoc w powrocie do domu do królowej Arete, żony władcy Feaków, bo ta ma wielkie serce i duży wpływ na króla, który nie przepada za przyjezdnymi. Odys stosuje się do wskazówek Nausikai i dostaje się na dwór Alkinoosa. Tam rozmawia z królową i królem, nie wyjawiając im jeszcze swojej tożsamości. Para królewska obiecuje mu pomoc w dotarciu do domu. Podczas uczty śpiewak wykonuje pieśń o wojnie trojańskiej, a konkretnie o Achillesie i Odyseuszu. Odys nie potrafi ukryć wzruszenia słysząc swoje własne wojenne dzieje. Alkinoos, nie wiedząc z kim ma do czynienia zwraca uwagę na wzruszenie gościa. Wreszcie Odys wyjawia Feakom swoją prawdziwą tożsamość i zaczyna opowieść o swoich przygodach po opuszczeniu zwyciężonej Troi. Opowiada więc o przygodzie na wyspie Kyklopów, gdzie krwiożerczy Polyfem, syn Posejdona pożera jego ludzi. Sprytny Odys oślepia pijanego Polyfema i ucieka wraz ze swoimi towarzyszami ukrytymi pod brzuchami owiec. Oszukany i okaleczony Polyfem przeklina Odysa i prosi swojego ojca, Posejdona o pomszczenie swojej klęski. Tak rozpoczyna się seria nieszczęść, jakie spadają na Odysa, odwlekając jego powrót do domu. Następnie Odys trafia na wyspę króla wiatrów- Eola. Ten darowuje mu worek z przychylnymi wiatrami, które popchną jego nawy do domu. Nic z tego jednak nie wynika i Odys powraca do Eola z pustymi rękami. Odys obawia się, że został przeklęty przez bogów, podobnie sądzi Eol. Następnie Odys walczy z ludożerczymi Lajstrynogami, po czym ląduje na wyspie władanym przez Kirke. Czarodziejka ta zamienia towarzyszy Odysa w świnie i ten znów musi ruszyć im na ratunek. Czyni to dzięki pomocy Hermesa, który przy okazji wyjaśnia mu, że bogowie wcale go nie nienawidzą, a na dowód tego wręcza mu antidotum na czary Kirke. Odyseusz uwalnia towarzyszy i korzysta przelotnie z wdzięków Kirke. Następnie okręt Odysa wypływa na sam skraj oceanu, tak jak poleciła mu Kirke. Tam Odys ma porozmawiać z wróżbitą Tejrezjaszem, który odsłoni przed nim przyszłe wyroki. Ten mówi mu, że Odys musi wędrować tak daleko, aż dojdzie do kraju, gdzie nikt nie wie nawet czym jest wiosło. Tam powinien złożyć ofiarę Psejdonowi. Wówczas okrutny władca mórz przestanie go ścigać. Tejrezjasz mówi mu także, że umrze za wiele lat i łagodną śmiercią, jak mówi "ex halos", co niektórzy badacze rozumieją jako "śmierć nadejdzie z morza", inni zaś, że właśnie nie umrze na morzu- jak wszyscy towarzyszący mu ludzie, ale na lądzie, w domu. W krainie umarłych Odys spotyka przyjaciół z wojny trojańskiej- Agamemnona zabitego podstępnie przez niewierną żonę i jej kochanka, dzielnego Achillesa, który w "Iliadzie" wolał szybko zginąć, lecz pozostawić po sobie nieśmiertelną sławę. W "Odysei" mówi coś zupełnie przeciwnego. Znalazłszy się wśród umarłych i dzierżąc wśród nich królowanie mówi, że wolałby jednak żyć na ziemi, nawet jako najpodlejszy z parobków niż być władcą w podziemiach. To kolejny znak, że w "Odysei" zmienia się hierarchia wartości. Już nie wojenna sława, nieśmiertelność w pieśni, heroizm, ale zwykłe, szczęśliwe życie, miłość, spokój i dostatek wyrastają do miary najwyższych wartości. Odys zwiedza podziemia, spotyka jeszcze wiele mitycznych postaci, wreszcie powraca na wyspę Kirke. Ta przestrzega go przed czekającymi na niego niebezpieczeństwami. Przygotowuje go na spotkanie z Syrenami, Planktami- ruchomymi, miażdżącymi statki wystającymi z morza skałami. Dalej czeka na niego spotkanie z morskimi bestiami- Skyllą i Charybdą. Wreszcie, Odys ma wylądować na wyspie Heliosa, gdzie pasą się jego trzody. Kirke ostrzega go, by nie pozwolił swojej załodze zjeść żadnego ze zwierząt. Wszystko odbywa się tak, jak przepowiedziała czarodziejka, jednak marynarze łamią zakaz Odysa i pieką zabitą trzodę Heliosa. Za to spotyka ich śmierć (Posejdon sprowadza na nich straszliwą burzę) i Odys pozostaje zupełnie sam. Miotany falami dociera do wyspy Feaków- dalszy ciąg jest już znany. Alkinoos wysłuchawszy opowieści Odysa postanawia mu pomóc, i szykuje dla niego statek. Odys wreszcie powraca do wybrzeży Itaki. Dociera tam w nocy i usypia na brzegu. Posejdon mści się jednak na Feakach, którzy pomogli Odysowi i powracający do feackiej ojczyzny statek zamienia w głaz. Tym czasem na Itace Odys odpoczywa na brzegu, dołącza do niego Atena, pod postacią młodego chłopca. Obmyślają oboje plan zemsty, po czym Atena zamienia dla niepoznaki dzielnego Odysa w bezbronnego, zmęczonego życiem starca. Tak odmieniony król Itaki udaje się do świniarza- Eumajosa, swojego starego, wiernego sługi, który przez cały ten czas miał pieczę nad trzodami swojego pana. Eumajos opowiada starcowi o wyprawie Telemacha i wyraża szczerą miłość do Odysa i jego syna. Odys nie odkrywa przed nim swojej tożsamości i twierdzi, że pochodzi z Krety i że walczył pod Troją. Zapewnia świniopasa, że jego pan żyje i powróci. Eumajos jednak wątpi w prawdziwość jego zapewnień.

W tym czasie Atena udaje się do Telemacha, który nada, przebywa w Sparcie u Menelaosa i Heleny i ostrzega go przed podstępną zasadzką zalotników. Wróżba zapowiada także powrót Odysa i jego ponowne panowanie. Telemach postanawia wrócić do domu. Młodzieniec pojawia się w domu Eumajosa. Nie rozpoznaje w starcu Odysa, rozpytuje się natomiast o matkę i o jej decyzję dotyczącą ewentualnego zamążpójścia. Eumajos udaje się do Penelopy, aby jej donieść o powrocie syna. Telemach i Odys rozmawiają i król wreszcie wyjawia swoją tożsamość Telemachowi. Po rzewnym powitaniu knują zemstę na zalotnikach. Telemach ma wynieść z zali biesiadnej całą broń i resztę pozostawić ojcu, który uda się do zamku w swoim żebraczym przebraniu. Tak też się dzieje. Penelopa, której wieszcz mówi, że Odys jest już w Itace, nie wierzy w możliwość powrotu męża. Za brak wiary gani ją także Telemach, który pojawia się w pałacu. Między zalotnikami kręci się żebrak- Odys. Starego pana poznaje jedynie wierny pies. Jeden z zalotników chce przepędzić żebraka. Penelopa, która zeszła w tym czasie do sali między zalotników staje w obronie żebraka i każe obmyć mu stopy swojej służce i dawnej niańce Odysa- Euryklei. Ta rozpoznaje na nodze bliznę swojego wychowanka i pada mu do stóp. Penelopa decyduje się na ostateczny krok. Zarządza zawody łucznicze, które wyłonią zwycięzcę i jej przyszłego męża. Zalotnicy mają strzelać z łuku pozostawionego przez Odysa i przestrzelić jedną strzałą ustawione w rzędzie topory- taką sztuką dotąd mógł pochwalić się tylko Odys. Nikomu rzecz jasna nie udaje się powtórzyć sztuczki. Każdy może spróbować, więc Odys-żebrak domaga się tej możliwości także dla siebie. Wbrew oburzeniu zalotników, Telemach podaje żebrakowi łuk. Ten, oczywiście wykonuje zadanie bez trudu. Następną strzałę wymierza w Antinoosa i wyjawia swoje imię. Rozpoczyna się rzeź zalotników, której dokonują Odys,Telemach, oraz dwóch sług, którym wcześniej Odys dał się rozpoznać. W tym czasie Penelopa jest nieobecna, nadal nie wie o powrocie męża. Zabici zostają wszyscy zalotnicy, kara spotyka także wszystkie rozpustne służki i zdradzieccy słudzy, którzy pomagali zalotnikom podczas nieobecności Odysa. Penelopa poznaje męża dopiero wtedy, gdy Atena przywraca mu piękną postać i ten odpowiada na pytanie żony dotyczące tajemnic ich małżeńskiego łoża. Dopiero wówczas ostrożna małżonka przyjmuje Odysa jako prawowitego męża i władcę Itaki. Tak kończy się "Odyseja".