Dramat to jeden z trzech głównych rodzajów literackich, odznaczający się:

- zastosowaniem dialogów

- wielopodmiotowością (kwestie wielu bohaterów)

- fabularnością

- rola narratora, ograniczona do didaskaliów, spisu postaci

- organizacją rzeczywistości

Dramat może być odbierany na dwa sposoby:

- w charakterze dzieła literackiego

- albo w charakterze sztuki teatralnej

Utwór dramatyczny prezentuje działanie, jego podmiot stanowi bohater, z tego też powodu, fabuła stanowi dominantę jego struktury.

Zazwyczaj dramat posiada fabułę jednowątkową, opierającą się na przeważającym konflikcie, jest podporządkowana zwykle jednemu celowi.

Wydarzenia w dziele dramatycznym są dynamiczne. W akcji dramatu można wyróżnić pięć etapów:

-ekspozycję, obrazującą główny konflikt dzieła, stwarza początkowy układ wydarzeń, a dopiero z nich wynikają kolejne

-rozwinięcie- najobszerniejsza część akcji fabularnej

- punkt kulminacyjny - sytuacja, w której napięcie sięga najwyższego stopnia wyrazistości

- perypetie - to wydarzenia zmieniające nagle, ale stanowczo zwrot akcji dramatu, plątające jej istniejący rozwój, bohater dzieła zostaje postawiony w obliczu nowych okoliczności, co jest powodem przełomu jego dziejów

- rozwiązanie - to końcowa część toku fabuły, kreśli rozwiązanie konfliktu i akcji

Zaprezentowany schemat struktury akcji dramatu, rodowodem sięga antycznych teorii oraz praktyki. Dominował głównie w tragediach klasycznych, a także w komediach, potem w XIX- wiecznych dramatach realistycznych

Od tego schematu odstaje tzw. dramat szekspirowski oraz pochodzący od niego, popularny w epoce romantyzmu, tzw. dramat romantyczny.

Przedstawiona budowa akcji, zgodna jest z przyjętymi konwencjami widowiska teatralnego, w którym zastosowany jest podział na akty, a także odsłony oraz sceny.

Akt dramatu to jakiś wyjątek akcji, kończący się zwykle istotnym wydarzeniem, posiadający duże znaczenie w jej następnych etapach

Scena to pewna całość, wyróżniona z powodu występujących w niej postaci, zmieniająca się, kiedy ktoś się zjawia albo wychodzi.

Jeśli chodzi o konstrukcję, pod względem językowym, to złożona jest ona z bezpośrednich wypowiedzeń postaci. Można tu więc wyróżnić:

-dialogi razem z zawartą w ich obrębie tyradą, czyli dłuższym wypowiedzeniem postaci, przybierającym często formę monologu bohatera.

Charakter dialogu w dramacie wyznacza kwestia tego rodzaju, iż stanowi on współelement poczynań postaci, a równocześnie stanowi środek jego przekazu. Podczas ewoluowania dramatu, prawie całkowicie zaginął dialog, w skład którego wchodziły głównie wiadomości skierowane do adresata (dialogi te spełniały rolę powiadamiającą o zdarzeniach niezbędnych do odpowiedniego pojmowania rozwoju akcji), gdyż rozwój dramatu szedł w stronę traktowania rzeczywistości przedstawionej, jako zamkniętej oraz wyjaśniającej się w swoim tylko zakresie.

Monolog w dwojakim charakterze:

- tzw. "monolog właściwy", czyli wygłaszanego w chwili, gdy bohater znajduje się sam

-tzw. "monolog na stronie", jest on oparty na założeniu, iż tego co wypowiada bohater, nie słyszą inni, którzy również są obecni z scenie wraz z nim.

Monolog spełniał istotną rolę w przypadku dramatu klasycznego. W tragediach powstałych w XVII oraz XVIII stuleciu, organizowano go zgodnie z zasadami wypowiedzi o charakterze retorycznym. Zazwyczaj bliski był w swej formie przemówieniom. Potem, w przypadku dramatu romantycznego, nastąpiły w nim ważne zmiany, gdyż był bardziej bliski romantycznym wypowiedziom lirycznym (przykładem może tu być wypowiedź Kordiana). Zredukowanie monologu, wiązało się z faktem, iż od połowy XIX stulecia, dramat zaczyna być dziełem pisanym prozą.

Kolejną formę wypowiedzi w dramacie stanowi bezpośrednie zwrócenie się do publiczności. Niekiedy ma to formę wprowadzenia (prolog), a innym razem usytuowany jest wewnątrz dzieła i jest celowym zaburzeniem iluzji scenicznej utworze.

Gatunki dramatyczne:

Antyk pozostawił po sobie jedynie dwa gatunki utworów dramatycznych. Są to tragedie oraz komedie.

Tragedia:

Początki tego gatunku, wiążą się z uroczystościami organizowanymi na cześć boga Dionizosa, który był bogiem narodzin oraz śmierci, lecz również i bogiem wina. Dwa razy na rok miały miejsce uroczystości, mające na początku charakter orgii, z czasem, w wyniku wpływu kultu boga Apollona, zostały one złagodzone. W porze wiosennej, kiedy miała miejsce tzw. równonoc, urządzano obrzędy tzw. Wielkich Dionizji (uroczystości miejskie, w formie wzniosłych misteriów, wtedy chór młodzieńców odśpiewywał dytyramby, czyli pieśni pochwalne na cześć boga), natomiast w jesieni odbywały się uroczystości zwane Małymi Dionizjami (obrzędy wiejskie, przybierające formę zabaw ludowych). Na początku były to improwizacje, lecz na przełomie VII i VI stulecia przed naszą erą, ubrani w skóry kozłów, pasterze, wykonywali już utwory komponowane wyłącznie z tą myślą przez rozmaitych poetów i pieśniarzy. Wtedy to prawdopodobnie zrodził się termin "tragedia" (od gr. sł. 'tragos', znaczącego -kozioł oraz 'oide' -czyli pieśń), a z chóru wyodrębnił się przewodnik. Pochodzący z Ikarii -poeta-filozof, imieniem Tespos, w VI stuleciu p.n.e. dokonał przeciwstawienia chórowi tzw. "opowiadacza", uznawanego za pierwszego aktora, natomiast Ajschylos (żyjący w latach 525-456 p.n.e.), będący wybitnym tragediopisarzem greckim- aktora drugiego. Pojawienie się w tragedii trzeciego aktora, jest dziełem Sofoklesa (żył w latach 496-406 p.n.e.). Z kolei twórcą tzw. tragedii psychologicznej oraz prekursorem tragikomedii (dokonywał ożywienia swych dzieł poprzez wprowadzenie scen humorystycznych) uznaje się Eurypidesa (żył w latach 480-407/406 p.n.e.) Najwybitniejszym komediopisarzem uznano zaś Arystofanesa, reprezentanta komedii starej, czyli komedii politycznej.

Organizowany podczas uroczystości konkurs dramatyczny, był istotną częścią urządzanych w marcu "Wielkich Dionizjów". Świętowano je przez trzy kolejne dni. W każdym dniu, jeden z poetów przedstawiał tetralogię (czyli cztery sztuki), która składała się z trzech utworów stanowiących tragedię i jeden utwór, będący dramatem satyrowym. Spektakle urządzano w specjalnym miejscu, tzw. orchestrze, będącej okrągłym placem, w jego głębi znajdował się budynek, skąd wychodzili na scenę aktorzy. Nosił on nazwę "skene"- czyli barak i od niego to pochodzi słowo "scena". Pojawiający się aktorzy grali w maskach oraz w obuwiu na koturnach, czyli wysokich podeszwach.

Tragedia antyczna, stanowiła poważne dzieło sceniczne, którego głównym wątkiem był trudny do rozwikłania konflikt między pragnieniami wybitnej postaci, a mocami wyższymi (np. los, prawa historii, albo interes społeczny czy prawa przyrody). Więc fundamentalną kategorią estetyczną jest tutaj tragizm, razem z wzniosłością. Przedstawiani bohaterowie to jednostki ponadprzeciętne, jednak ich życiem rządzi przeznaczenie (tzw. fatum).

Konstrukcję akcji w dramacie, odznacza się zasadą tzw. "trzech jedności": jedność miejsca, czasu 9toczy się w ciągu doby), oraz fabuły dramatu (jeden wątek, który nie zawiera scen epizodycznych, wraz z postaciami, jakich zjawienie się doprowadza stopniowo do rozwiązania akcji)

Tragizm- stanowi kategorię estetyczną, która polega na wdrożeniu postaci w akcję konfliktu tragicznego, gdzie nie istnieje żadne dobre wyjście. Bohater musi wybierać jedno z dwóch tak samo tragicznych rozwiązań. Jednak któregokolwiek rozwiązania by nie wybrał, zawsze będzie to dla niego tragedią, poniesie porażkę, czasem też musi umrzeć.

Ironia tragiczna- czyli "nieszczęśliwe zbłądzenie", jest to sytuacja, gdzie bohater bezwolnie dopuszcza się zbrodni albo niegodziwego czynu.

Fatum (inaczej przeznaczenie lub los) - antyczni Grecy wierzyli, iż los wszystkich ludzi jest od początku przesądzony, zaś oni sami w żaden sposób nie mogą wpłynąć na przebieg zdarzeń., gdyż nad ich istnieniem czuwają Mojry - czyli boginki przeznaczenia. Wierzono również, że Klato oraz Lachezis to boginie, które przędą nić żywota ludzkiego, zaś bóg Atropos, przerywa ją, kiedy przychodzi śmierć.

Katharsis (czyli oczyszczenie, pojęcie pochodzi od imienia mitologicznego boga Katharsiosa, jaki miał zamiast Zeusa oczyszczać z win, karać oraz przebaczyć, mordercy Iksionowi) - termin mający związek z terapeutyczną rolą dramatu. Oznacza uwolnienie duszy z przewinień, oczyszczenie ze wszystkich złych uczuć przez doświadczenie uczucia litości oraz obawy. Oglądający, przyglądając się wydarzeniom dramatu, miał doznawać uczucia litości, kiedy zauważał tragiczność niewinnej jednostki, a także obawy, gdy uzmysławiał sobie, iż także i jego samego może spotkać taki sam los.

Tragedia antyczna odznacza się odpowiednim rodzajem budowy:

-rozpoczyna ją prolog, gdzie pojawiają się dwie postaci. Rozmowa pomiędzy nimi, zapoznaje oglądających z wydarzeniami, które są punktem wyjścia akcji oraz szkicowała sylwetki bohaterów.

-parodos, tzn. wejście chóru oraz jego początkowa pieśń. Chór przynosił do tragedii element liryzmu, był komentatorem toczących się wydarzeń, niekiedy przyjmował rolę narratora, wprowadzano go także czasami do akcji tragedii.

-epejsodion oraz stasimon - to dialogi przyczyniające się do rozwinięcia akcji, oraz kolejne pojawianie się chóru, stanowiły dużą część dramatu. Zwykle przeplatały się między sobą od trzech, pięciu takich pierwiastków.

-exodus, tzn. wyjście, pewne podsumowanie, jakim chór zapowiadał swoje wejście. To wejście chóru kończyło tragedię antyczną.

Później, w czasach nowożytnych, tragedia odeszła od tego rodzaju struktury. Najwięcej nowości do kompozycji tragedii wniósł William Szekspir. Porzucił zasadę trzech jedności, wprowadził zdarzenia epizodyczne, a także komediowe, a nawet groteskę.

Tragedia to gatunek reprezentatywny dla starożytnych czasów. Ostatni swój rozkwit, to XVII stulecie, we Francji (tworzyli je Corneille oraz Racine).

Komedia:

Jest ona gatunkiem dramatu, przeciwna tragedii, są to dzieła o radosnej tematyce i zazwyczaj żywo toczącej się akcji, która jest zamknięta rozwiązaniem, szczęśliwym dla postaci, posługującej się chwytami właściwymi komizmowi sytuacyjnemu., charakterologicznemu oraz językowemu, wykorzystuje też karykaturalne przerysowania oraz groteskowość, nierzadko posiadające wymowę satyryczną.

Komedia wywodzi się z antycznej Grecji. Wywodzi się z dwu źródeł:

- attyckiego -czyli obrzędów dionizyjskich, w trakcie których wykonywano swawolne oraz satyryczne pieśni, które towarzyszyły radosnym pochodom na cześć boga Dionizosa.

- doryckiego - tzw. mimy ludowe. Były to improwizowane scenki o charakterze rodzajowym, albo mitologicznym.

Ok. V stulecia p.n.e. zrodziła się komedia staroattycka, która miała formę satyry politycznej, skupiająca pierwiastki baśniowo - fantastyczne, a także groteskowe oraz parodiowe z realistycznymi, a także z aluzyjnymi, bądź bezpośrednimi atakami w stronę postaci lub instytucji ówczesnej sfery politycznej. Posiadała epizodyczną kompozycję, zaś styl niezwykle realistyczny, nie stroniący od wulgaryzmów. Najważniejszym autorem tego rodzaju komedii jest Arystofanes (napisał utwory pt. "Chmury", "Ptaki" oraz "Żaby").

W IV stuleciu p.n.e. rozwinęła się tzw. komedia średnia - zrezygnowała ona z obecności chóru oraz tematyki politycznej, a zamiast niej wykorzystywała realistyczno - humorystyczne obrazki pochodzące z codzienności, wykorzystywała również trawestację historii z mitologii.

Na przełomie IV oraz III stulecia p.n.e. wykształca się tzw. komedia nowa - reprezentowana przez Menandra (np. "Sąd rozjemczy"), jaka stworzyła odmiany komedii psychologicznej oraz sytuacyjnej, które były związane tematyką z codziennością rozmaitych środowisk społeczeństwa, a także wprowadziła rozbudowany szereg bohaterów typowo komediowych. Za jej przyczyną nastąpił rozwój komedii rzymskiej, głównie tzw. "fabulla palliata" (przede wszystkim tłumaczenia oraz parafrazy dotyczące komedii nowych). W tej sferze największymi twórcami byli Plaut oraz Terencjusz. Kolejną odmianą komedii rzymskiej była tzw. "fabulla togata" (była to rzymska komedia ukazująca żywot rzemieślników), była ona oparta w dużym stopniu na wątkach rodzimych, adaptując z wcześniejszej komedii greckiej wiele schematów w sferze kompozycji. W epoce średniowiecza rozwinęło się intermedium oraz fars'ecirc.

Wiek XVI- XVII, to rozwój tzw. "commedia dell'arte".

Renesans przyniósł rozwój nowożytnych form.

W trakcie upowszechniania się komedii nowożytnej, wykształciło się wiele rodzajów tematyczno - kompozycyjnych. Były to:

-komedia sytuacyjna, a w jej zakresie komedia intrygi

- komedia charakterów

-komedia satyryczna, zaś w jej zakresie komedia obyczajowa oraz polityczna

Później, w XVI- XVII stuleciu, wykształciły się dwa główne typy komedii, które konkurowały ze sobą aż do XIX stulecia. Były to:

-komedia romantyczna - wykształcona na fundamentach dramatu angielskiego, okresu elżbietańskiego (przedstawicielem -Szekspir - autor "Snu nocy letniej", "Wieczoru Trzech Króli", ) oraz dramatu hiszpańskiego (przedstawiciel to Lope de Vega oraz P. Calderon de la Barca).

Odwołuje się ona do form komediowego teatru ludowego, dokonująca zestawienia realizmu i baśniowej fantastyki, zaś farsę z lirycznością oraz poetyckością. W XVIII stuleciu upowszechniała się we Włoszech (np. C. Gozzi - autor "Księżniczki Turandot", zaś w kolejnym wieku przez twórców romantycznych. Jest to komedia, która łączy w swoim obrębie komizm sytuacyjny, a także charakterologiczny oraz obyczajowy, rozpowszechniony przez Moliera (napisał m. in. "Pocieszne wykwintnisie", "Szkoła żon", "Świętoszek", "Mizantrop"). Następnie w okresie XVIII stulecia w Polsce, propagował ten model także Franciszek Zabłocki (autor utworu pt. "Fircyk w zalotach"). Natomiast w XIX stuleciu Aleksander Fredro (Napisał m. in. "Zemstę" oraz "Śluby panieńskie").

Kształtujący się od czasów XVIII stulecia, dramat mieszczański, w dużym stopniu poddał w wątpliwość dominację gatunkową komedii, skupiając pierwiastki typowo komediowe oraz tendencje charakterystyczne dla dramatu tzw. "poważnego".

W czasach realizmu oraz naturalizmu, komedia była silnie związana z tzw. dramatem psychologicznym (przedstawiciele to: A. Czechow oraz G. Haupt mann i G. Zapolska).

Jednocześnie wykształcały się rodzaje komedii bulwarowej, mające charakter wyłącznie rozrywkowy.

Wiek XX przynosi, oprócz kontynuacji klasycznych odmian tegoż gatunku, formy, gdzie znacznemu ograniczeniu uległa funkcja akcji, a także charakterów oraz tła obyczajowego. Najistotniejsze zaczynają być elementy: tzw "dialektyka postaw światopoglądowych", a także "paradoksalna moralistyka" (przedstawiciele to G. B. Shaw czy L. Pirandello) oraz tzw. "groteskowa hiperbolizacja na usługach ideologii" (przedstawiciele: W Majakowski oraz B. Brecht).

Rozwinął się również nieznany dotąd rodzaj czarnej komedii, większą popularność zyskały: tragikomedia oraz tragifarsa (przedstawiciel: F, Durrenmatt).

Klasyczne pierwiastki komediowe pojawiają się w nowej roli, w zakresie dramatu groteskowego (tzw. teatr absurdu).

Odmiany dramatu średniowiecznego to:

-misterium - jest to utwór o tematyce religijnej, prezentujący tematy z Nowego Testamentu. W epoce średniowiecza nie traktowano go, jako odrębne dzieło artystyczne, lecz głównie jako część obrzędu. Specyficzną cechą misteriów jest pojawienie się "intermediów" - inaczej scen komicznych, głównie o groteskowo - satyrycznej wymowie, pełniących rolę przerywników. Jeśli chodzi o literaturę polską, to przykład misterium może stanowić utwór Mikołaja z Wilkowiecka, pt. "Historia o chwalebnym zmartwychwstaniu Pańskim", powstały w XVI stuleciu.

-moralitet - to utwór alegoryczny, o tematyce moralistycznej. Główne postaciami moralitetów, stanowiły upersonifikowane pojęcia, przykładowo: dobro ze złem, które walczyły o ludzką duszę (np utwór Marcina Bieleckiego, pt. "Komedia o Justynie i Konstancji").

-dramat romantyczny. Jego nazwa nie jest związana z nazwą epoki literackiej. Pisywali je autorzy: W. Hugo, J. Słowacki, Z. Krasiński, A. Mickiewicz, w oparciu o doświadczenia Szekspira, zrezygnowali z wykorzystania zasady trzech jedności, zaś wprowadzili luźno skomponowaną fabułę, stwarzającą dużą swobodę niektórym scenom epizodycznym. Z dużą swobodą dokonywali także połączenia pierwiastków dramatu z poetyckimi oraz epickimi, obszerne scen zbiorowych z niewielkimi partiami lirycznymi. Charakterystyczne jest więc dla tej odmiany dramatu, współistnienie w zakresie jednego dzieła rozmaitych technik dramaturgicznych, a także zasad gatunkowych oraz stylistycznych idei.

-dramat obyczajowo - psychologiczny:

Rozwój tego gatunku poprzedzały niektóre formy dramatyczne, pochodzące z XVIII stulecia, przede wszystkim dramat mieszczański. Główną cechą tej odmiany dramatu, jest duży realizm, troska o to, aby wydarzenia w nim ukazywane były prawdopodobne również w realnym życiu. Miało to duże znaczenie w sferze ukształtowania się języka, który był podobny do języka potocznego. Dramat ten był tak komponowany oraz przedstawiany, jakby nie miał być przeznaczony do oglądania, lecz był zamkniętą hermetycznie rzeczywistością. Autorzy zwracali baczną uwagę na tematykę obyczajową dzieła oraz na psychologię postaci pojawiających się w akcji. Czasem (np. H. Ibsen albo Rittner), największą uwagę przykładali do analizy życia wewnętrznego postaci umiejscowionej w danej rzeczywistości o charakterze społeczno - obyczajowej lub społecznej.

-dramat epicki:

Wiąże się z ekspresjonizmem. Stworzył go B. Brecht, który konstruował swoje dzieła (przykładowo: "Matka Courage", lub "Kaukaskie koło kredowe"), wykorzystując szereg swobodnie powiązanych scen, jakie miały w całości ukazywać jakiś proces społeczny. Moralistyczny charakter dzieł Brechta, wyznaczały bezpośrednie zwroty w stronę widza, tzw. "songi" (czyli pieśni, które komentowały akcję z perspektywy konkretnych poglądów w sferze społeczno - politycznej), bądź części dialogowe, pełniące funkcję komentatora ukazywanych zdarzeń.

-dramat poetycki:

To najbardziej zróżnicowane wewnętrznie zjawisko we współczesnej dramaturgii. Wykorzystanie formy wiersza, nie stanowi tutaj konieczności, zaś cechą łączącą stanowi odbieranie rzeczywistości przedstawionej, jako metafory oraz stylizacyjna wymowa dzieł (częste nawiązania do tragedii, lub misterium, moralitetu, bądź dramatu romantycznego, natomiast w obrębie tematyki, odwołania do wątków z Biblii, mitologii albo legend). Ważny wyznacznik dramatu poetyckiego stanowi fakt, iż podejmuje on aktualną tematykę filozoficzną. Za dramat poetycki uznaje się dzieła S. Wyspiańskiego oraz T. S. Eliota (przykładowo: "Morderstwo w katedrze").

-dramat groteskowy:

Jest to charakterystyczny gatunek dla awangardy teatralnej okresu II połowy XX stulecia. Jego początki sięgają tendencji ekspresjonistycznych (utwory S. I. Witkiewicza), zaś głównie surrealistycznych. Jego prekursorami są Jarry - twórca "Ubu Króla" oraz "Apollinar z Terezjaszem". Tematyka poruszana w dziełach tegoż gatunku to absurdalna sytuacja jednostki w świecie (np. Beckett lub Różewicz). Ta absurdalność jest wyrażona np. w prowadzeniu rozmowy, nic pozornie nie znaczącej, na którą są złożone pozornie chaotyczne fragmenty potocznych dialogów (przykładowo utwór Ionesco, pt. "Łysa śpiewaczka"). To nieuporządkowanie to celowy zabieg artystyczny, wynikający z przekonania, iż nawiązanie porozumienia między ludźmi nie jest możliwe. Zdarza się, iż dzieła mają formę parodii (przykładowo: utwór S. Mrożka, pt. "Zabawa" jest parodią "Wesela ś. Wyspiańskiego).

Tragedia antyczna - jest to gatunek dramatu, który zrodził się w antycznej Grecji, obejmujący dzieła, gdzie motor napędowy akcji stanowi trudny konflikt pomiędzy dążeniami ponadprzeciętnego bohatera a mocami wyższymi - a więc tragizm. Postaci tragedii wplątani są w tzw. konflikt tragiczny, zaś ich działania są uzależnione od sił wyższych - fatum (tak jak w "Antygonie" Sofoklesa)

- Epos bohaterski - jest gatunkiem epickim, wierszowanym, wykorzystujący styl patetyczny, przy opisie dziejów mitycznych albo historycznym postaci, w świetle istotnych dziejów, przełomowych dla pewnej społeczności (np. "Iliada" lub "Odyseja" Homera).

Charakterystyczne cechy gatunku:

-Inwokacja -bezpośredni zwrot w stronę bóstwa

-Paralelizm -równoczesne istnienie dwu sfer, wątków

-Narrator jako osoba wszechwiedząca oraz obiektywna

- Retardacja - zatrzymanie zdarzeń przy pomocy rozbudowanych opisów, które mają wzbudzić u odbiorcy napięcie

- Imponujące obrazowanie scen wojennych, bitewnych

-Porównania homeryckie - niezwykle rozbudowane i barwne porównania

-Epizodyczność akcji - odejście od zasadniczego toku akcji

-Pisany tzw. heksametrem, czyli wierszem złożonym z sześciu stóp metrycznych (inaczej jest on nazywany "wierszem rycerskim")

-Tragizm

-Katharsis.