Wstęp

Ogólna nienawiść do okupanta, umiłowanie wolności i patriotyzm narodu polskiego stały się podstawą do stworzenia zorganizowanego ruchu oporu. Niespotykane w nowożytnych czasach wyniszczenie społeczeństwa, germanizowanie podbitego kraju, brutalne i zbrodnicze ujarzmienie milionowych rzesz ludności, grabież gospodarczych i kulturalnych dóbr oraz masowe gwałty, prześladowania i terror wywołały ruch samoobrony przed zagładą, opór uczyniły powszechną potrzebą społeczeństwa. Rozwinięte formy tego ruchu przewijały się w różnej postaci; od żywiołowości (postawa wrogości wobec okupanta, manifestacja solidarności narodowej, przejawy gotowości do zbiorowych wystąpień przeciwko zarządzeniom okupanta in.) do zorganizowanej walki prowadzonej przez odziały partyzanckie. Pierwsze formy politycznej i wojskowej konspiracji kształtowały się w sposób żywiołowy. Już od końca kampanii wrześniowej podjęto wysiłki mające na celu prowadzenie dalszej walki. Pierwszymi oddziałami partyzanckimi były odziały WP które nie złożyły broni i postanowiły walczyć dalej. Prowadząc działania partyzanckie. Największą sławą okrył się oddział majora Hubala na temat którego poświecę kilka zdań.

Oddział majora Hubala

Gdy Warszawa kapitulowała przed oddziałem dowodzonym przez majora Hubala jak i przed innymi8 jednostkami WP stanął dylemat czy ewakuować się przez Rumunie i Węgry do Francji czy kontynuować walkę. Początkowo oddział dowodzony przez niego próbował się przedostać do Francji. Podczas marszu na początku października ok. 50 osobowy oddział stoczył pierwsza zwycięska potyczkę z Niemcami. Bardzo trudne warunki ewakuacji jak i chęć prowadzenie dalszej walki skłoniła majora do szukanie schronienia w Górach Świętokrzyskim . Tam postanowiono czekać spodziewane ofensywy alianckiej która miała nastąpić na początku 1940 roku. Lecz odział nie dotarł tam nigdy. Oddział Wydzielony Wojska Polskiego, stał się pierwszym oddziałem partyzanckim II wojny światowej. Pomocy udzielała im miejscowa ludność. Groziło to represjami wobec niej. Kierownictwo ZWZ i Delegatura Rządu na Kraj nakazały Hubalowi rozwiązać oddział. Hubal odmówił wykonania rozkazu ale postanowił tez dłużej nie narażać ludności cywilnej. W marcu 1940 roku oddział Huba la zniszczył całkowicie batalion piechoty Wermachtu w potyczce pod Huciskami. W następnych dniach stoczono kolejną zwycięską potyczkę pod Szałasami w której Hubalczycy zadali ciezki8e straty Niemcom. Wermacht postanowił zniszczyć ostatecznie odział majora Hubala którego liczebność dochodziła zaledwie do 300 osób. Przeciwko niemu rzucono doborowe oddziały i czołgi. Ponadto spacyfikowano Skułoby i Huciska zabijając wszystkich mężczyzn 11 kwietnia. Wydarzenia te wywarły ogromny wpływ na dowódcę partyzantów po raz pierwszy spotkał się z bestialstwem okupantów. #0 kwietnie Hubalczyków otoczono. Było to prawdopodobnie wynikiem zdrady. W okolicach Anielina koło wsi Studzianna odział rozbiły przeważające siły niemieckie. Sam major zginął z bronią w ręku. Jego ciało zostało zmasakrowane i zakopane w nieznanym miejscu w okolicach Tomaszowa Mazowieckiego.

Cele

Jednym z podstawowych celów było wyzwolenia narodu spod okupacji. Koncepcji jego wyzwolenia było wiele. Lecz wszystkie one sprowadzały się do jednego zasadniczego celu - walki z okupantem.

Organizacje

Ruch narodowy skupiony wokół Stronnictwa Narodowego stworzył swą organizację pod nazwą Narodowa Organizacja Wojskowa. Podczas akcji scaleniowej część tych sił włączono do AK. Z części nie włączonej utworzono Narodowe Siły Zbrojne. Była to organizacja o anty-lewicowej orientacji.

Obóz lewicy nie posiadał swych sił zbrojnych aż do 1942 roku kiedy to utworzono Polska Partię Robotniczą. Pomimo to popierał walkę partyzancką a od momentu powstania PPR zaczęto tworzyć Gwardie Ludowa którą w 1944 roku przekształcono w Armię Ludową. Walkę miano prowadzić w e współpracy i przyjaźni ze Związkiem Radzieckim.

Ruch ludowy miał swe kierownictwo w postaci centralnego kierownictwa Ruchu ludowego " Roch". Tworzyli oni swą własną organizację bojową które początkowo nosiła nazwę Straży Chłopskiej a później została przemianowana na Bataliony Chłopskie.

'

Powstanie rządu na emigracji

Powołanie Rządu Rzeczypospolitej Polskiej na wychodźstwie zostało dokonane z zachowaniem formalnoprawnej ciągłości państwowości polskiej- 30 września 1939 roku internowany w Rumunii prezydent RP Ignacy Mościcki przekazał urząd prezydenta Władysławowi Raczkiewiczowi.

Władysław Raczkiewicz powierzył misję utworzenia rządu Władysławowi Sikorskiemu, który jednocześnie objął funkcję premiera, ministra spraw wojskowych, ponadto został naczelnym wodzem i generalnym inspektorem Polskich Sił Zbrojnych. Program rządu zakładał odbudowę państwa polskiego w granicach sprzed 1939 r. i rewindykację ziem zachodnich. Sikorski widział przyszłą Polskę jako państwo demokratyczne oparte na wszystkich warstwach narodu. Skład rządu miał być przedstawicielstwem narodu wybranych w wolnych i demokratycznych wyborach. Swe reformy chciał przeprowadzić w rolnictwie i przemyśle. Chciał również zlikwidować bezrobocie. Rząd uznawał za konieczność aktywną walkę przy boku Francji i Wielkiej Brytanii przeciwko Hitlerowi i jego sojusznikom. Postanowiono także utworzyć Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie. W styczniu 1940 zawarto umowę wojskową polsko-francuską. W maju 1940 Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie liczyły 84 tys. żołnierzy. 11 listopada 1940 roku została podpisana deklaracja polsko-czechosłowacka, dotycząca głównie spraw politycznych i gospodarczych oby państw oraz granicy polsko-czechosłowackiej. Obydwa państwa dążyły również do nawiązania stosunków z ZSRR. 30 VII 1941 r. rząd emigracyjny podpisał porozumienie z bolszewikami o wzajemnej pomocy w razie wojny z Rzeszą.

Z inicjatywy rządu przystąpiono do tworzenia konspiracyjnej organizacji wojskowej na terenie okupowanego kraju - ZWZ (późniejsza AK) oraz organów władzy cywilnej - Delegatury Rządu na Kraj. Za łączność z krajem odpowiadał Komitet Ministrów do Spraw Kraju z generałem K. Sosnkowskim jako przewodniczącym. Na czele ZWZ stanął wówczas jako jej Komendant Główny gen. "Józef Godziemba" Kazimierz Sosnkowski, który po kampanii wrześniowej przedostał się do Paryża. Jednak dowodzenie z odległej Francji organizacją w okupowanej Polsce, przy braku stałej łączności było właściwie niemożliwe. W styczniu 1940 Komendant Główny ZWZ swoją "Instrukcją nr 2" zarządził podział całego obszaru Polski na dwie części:

- okupację niemiecką - pod komendą płk. Stefana Roweckiego z siedzibą w Warszawie,

- okupację sowiecką - pod komendą gen. Michała Tokarzewskiego-Karaszewicza z siedzibą we Lwowie.

Działanie prowadzone przez Rząd emigracyjny jak i struktury ZWZ w kraju przynosiły efekty. Rozbudowano i ujednolicono podziemie. Jesienią 1941 roku w ZWZ zaprzyjaźnionych było ok. 40 tyś. oficerów i żołnierzy, latem 1942 r. AK liczyła ponad 140 tyś. żołnierzy, a w marcu 1944 r., gdy rozpoczynała się mobilizacja, ponad 300 tyś. Ludzi. Stworzono największą armię podziemną okupowanej Europy.

Organizacja terenowa dzieliła się na obszary (białostocki, lwowski, warszawski prawo- i lewobrzeżny oraz zachodni), oraz samodzielne okręgi dla większych miast. Mniejszymi jednostkami były podokręgi , obwody i inspektoraty. AK miała także swe przedstawicielstwa w Berlinie i na Węgrzech.

Na początku 1944 roku struktura AK przedstawiała się następująco:

Obszar Warszawski; kryptonim: "Cegielnia", "Woda" "Rzeka" Komendant: płk Albin Skroczyński pseud. "Łaszcz" Podokręg Wschodni; kryptonim: "Struga"' "Krynica"' "Gorzelnia" Komendant: płk Hieronim Suszczyński pseud. "Szeliga" Podokręg Zachodni; kryptonim: "Hallerowo", "Hajduki", "Cukrownia"' Komendant: płk Franciszek Jachieć pseud. "Roman". Podokręg Północny; kryptonim: "Olsztyn", "Tuchola", "Królewiec", "Garbarnia", Komendant ppłk Zygmunt Marszewski "Kazimierz", Obszar Południowo-Wschodni; kryptonim: "Lux", "Lutnia", "Orzech", Komendant: płk. Wł. Filipkowski pseud. "Janka", Okręg Lwów; kryptonim: "Dukat", "Lira", "Promień", Komendant: płk Stefan Czerwiński pseud. "Luśnia' Okręg Stanisławów; kryptonim : "Karaś', "Struga", "Światła', Komendant: kpt. Władysław Herman" pseud. "Żuraw" Okręg Tarnopol; kryptonim: "Komar", "Tarcza", "Ton", Komendant: mjr Bronisław Zawadzki. Obszar Zachodni; kryptonim: "Zamek" Komendant: płk Zygmunt Miłkowski pseud. "Denhoff" Okręg Pomorze; kryptonim: "Borówki", "Pomnik" Komendant: płk Janusz Pałubicki pseud. "Piorun" Okręg Poznań; kryptonim: "Pałac", "Parcela", Komendant: płk Henryk Kowalówka. Okręg samodzielny Wilno; kryptonim "Miód", "Wiano", Komendant płk Aleksander Krzyżanowski pseud. "Wilk' Podokręg Litwa Kowieńska. Okręg samodzielny Nowogródek; kryptonim: "Cyranka", "Nów", Komendant: ppłk Janusz Szlaski pseud. "Borsuk". Okręg samodzielny Warszawa; kryptonim: "Drapacz", "Przystań", "Wydra", "Prom", Komendant: płk. dypl. Antoni Chruściel pseud. "Monter". Okręg samodzielny Polesie; kryptonim: "Kwadra", "Twierdza", "Żuraw", Komendant: płk Henryk Krajewski pseud. "Leśny". Okręg samodzielny Wołyń; kryptonim: "Hreczka", "Konopie", Komendant: płk. Kazimierz Bąbiński pseud."Luboń". Okręg samodzielny Białystok; kryptonim: "Lin", "Czapla", "Pełnia", Komendant: płk Władysław Liniarski pseud. "Mścisław". Okręg samodzielny Lublin, kryptonim: "Len", "Salon", "Żyto", Komendant: płk Kazimierz Tumidajski pseud. "Marcin". Okręg samodzielny Kraków AK; kryptonim: "Gobelin", "Godło", "Muzeum", Komendanci (kolejno): płk dypl. Julian Filipowicz pseud. "Róg", płk dypl. Zygmunt Miłkowski pseud. "Wrzos", płk dypl. Józef Spychalski pseud. "Luty", ppłk dypl. Wojciech Wayda pseud. "Odwet", płk dypl. Edward Godlewski pseud. "Garda", płk Przemysław Nakoniecznikoff-Klukowski pseud. "KrukII". Okręg samodzielny Śląsk AK; kryptonim: "Kilof", "Komin", "Kuźnia, "Serce", Komendanci (kolejno): ppor. Józef Korol pseud. "Hajducki", "Starosta", ppor. Józef Szmechta pseud. "Hutnik", ppłk Henryk Kowalówka pseud. "Topola", ppłk dypl. Paweł Zagórowski pseud. "Maciej", mjr dypl.(od maja 1944 ppłk dypl.) Zygmunt Janke pseud. "Walter". Okręg samodzielny Kielce-Radom; kryptonim: "Jodła", "Rolnik", Komendant płk Jan Zientarski pseud. "Mieczysław". Okręg samodzielny Łódź; kryptonim: "Arka", "Barka", "Łania", Komendant: płk Michał Stempkowski pseud. "Grzegorz"

Podstawowy zadaniem ZWZ-AK w kraju było przygotowanie powstanie skierowanego przeciwko okupantowi. Sikorski swą koncepcje i plan działania zawarł w piśmie z 17 XI 1942 r., które złożył premierowi Wielkiej Brytanii Churchillowi i prezydentowi Stanów Zjednoczonych Rooseveltowi. Plan jego opierał się na uderzeniu na Niemców z północy i z południa. Jedną z głównych ról w tych działaniach miały odegrać Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie i AK w kraju.. Pomysł jak się później okazało choć dobry nie został zrealizowany.

Kolejna szansa wznowienia działań nadarzyła się gdy siły niemieckie zostały odparte froncie wschodnimi zaczęły się wycofywać. Celem powstania miało być usunięcie i wydalenie wojsk niemieckich z ziem polskich; zdobycie broni i sprzętu wojennego; odbudowanie regularnego Wojska Polskiego; utrzymanie w kraju porządku i pokoju; przygotowanie do przejęcia nie zajętych terenów należących wcześniej do Polski.

W październiku 1942 r. z jednostek sabotażową -dywersyjne AK - Związku Odwetu i "Wachlarza" stworzono Kierownictwo Dywersji w skrócie Kedyw. Szefem kierownictwa został płk Emil Nil-Fieldorf. W wkrótce do oddziałów AK zaczęły się przyłączać kolejne odziały. Harcerze z Szarych Szeregów utworzyli swoją grupę dywersyjną pod kierownictwem AK.

Nie podporządkowały się Kedywowi odziały skupione wokół SL "Roch". Stworzyły one własne odziały o nazwie Bataliony Chłopskie (BCh). Komendantem głównym od 8 października 1940 do końca wojny był Franciszek Kamiński. BCh obejmowały swoim zasięgiem prawie cały obszar II Rzeczypospolitej z wyjątkiem Pomorza oraz okręgu wileńskiego.

Do połowy 1943 powstały następujące okręgi: I - Warszawa, II -Warszawa województwo, III - Kielce, IV - Lublin, V - Łódź, VI - Kraków, Rzeszów, Śląsk, VII - Białystok, VIII - Wołyń, IX - Lwów, Stanisławów i Tarnopol, X - Poznań

W marcu 1944 BCh liczyły ok. 170 tys. żołnierzy. Głównym ich celem była obrona ludności przed okupantem.

Cześć ludowców zaczęła się wkrótce opowiadać za stroną radziecką. Brały udział w tworzeniu Krajowej Rady Narodowej i Armii ludowej. Znaczną jednak część pozostała wierna rządowi londyńskiemu.

Ugrupowaniem które odegrało ważną role w tworzeniu konspiracji jest było Stronnictwo Narodowe z Mieczysławem Trajdosem na czele. Polska która miała powstać w wyniku zbrojnego powstania miała być krajem katolickim z mocną władzą Polaków. W wolnej Polsce miano przeprowadzić reformy zmierzające do powstania wielkich fabryk i gospodarstw pod piecza państwa. Utworzyło własną organizację wojskową; Narodową Organizację Wojskową (NOW).

W roku 1942 SN zdecydowało o przyłączeniu NOW do AK. Doprowadziło to do rozłamu w NOW gdyż cześć ugrupowania nie chciała przyłączenia. Utworzono Organizację Polską i Narodowe Siły Zbrojne (NSZ)..

Kryzys dosiągł Polską Partie Socjalistyczną. 16 X 1939 r. powstała organizacja, na której czele stanął Centralny Komitet Wykonawczy (CKW), a jego prezesem został Tomasz Arciszewski. W styczniu 1940 roku przyjęła ona nazwę "Wolność, Równość, Braterstwo w skrócie (WRN). WRN uznawała się za część polskiego państwa podziemnego, brała udział w tworzeniu konspiracyjnych oddziałów zbrojnych i zajmowała początkowo stanowisko zbieżne z polityką rządu emigracyjnego w Londynie. W latach 1941-1943 konflikt WRN z Londynem zaowocował przejściowym zawieszeniem udziału partii w ciałach politycznych podziemia i wejściem na jej miejsce PS. PPS stworzyło swoją Gwardię Ludową (GL WRN) na jej czele stanął Kazimierz Prusak. Ponadto zaczęła formować milicje robotnicza (MR WRN).

Rząd londyński swe plany wiązał z ofensywą aliancką która miała doprowadzić do niepodległości Polski. W kraju miało wybuchnąć powstaniem które przyśpieszyło by niepodległość kraju.

Armia Krajowa i Kedyw

Kierownictwo Dywersji podlegało bezpośrednio Komendantowi Głównemu AK. Jego najwyższy szczebel stanowiła komórka sztabowa, na której czele stał pułkownik E. Fieldorf, pseudonim Nil (grudzień 1942 - marzec 1944), a następnie podpułkownik J. Mazurkiewicz, pseudonim Radosław (marzec-sierpień 1944). Podlegały im Kedywy komend okręgowych AK, później także inspektoratów i obwodów.

Organizację Kedywu rozpoczęto jednak wcześniej: na naradach i odprawach przeprowadzonych w listopadzie 1942. Pierwszą akcją wykonaną przez patrole saperskie Kedywu KG było uderzenie w transport kolejowy (Odwet za Zamojszczyznę) wykonane w noc sylwestrową z 31 grudnia 1942 na 1 stycznia 1943. Członkowie Kedywyu wykonali wiele śmiałych i niebezpiecznych zadań.

Dla Kedywu KG rozkaz nr 84 przewidywał następujące zadania:

- planowanie akcji dywersyjnych i sabotażowych w skali ogólnej oraz opracowywanie wytycznych dla Okręgów

- kontrola Kedywu w Okręgach

- kierowanie akcją Oddziałów Dyspozycyjnych Kedywu KG AK

- studia nad metodami i sposobami organizowania akcji dywersyjnych, sabotażowych i partyzanckich, opracowywanie oraz wydawanie wytycznych i instrukcji

- szkolenie dowódców zespołów i patroli dywersyjnych oraz instruktorów technicznych dla potrzeb okręgów

- badanie i opiniowanie materiałów, sprzętu i pomysłów w zakresie akcji sabotażowo-dywersyjnej

- centralna produkcja środków walki sabotażowo-dywersyjnej

- zaopatrywanie Okręgów w środki walki - w miarę posiadanych zasobów

- nadzór nad odcinkiem pracy tych organizacji społecznych, których zadaniem jest współdziałanie w walce czynnej oraz udzielanie im pomocy w zakresie wyszkolenia i zaopatrzenia materiałowego.

W listopadzie 1943 roku w czasie ofensywy radzieckiej, która zmusiła do odwrotu wojsko hitlerowskie, dowództwo AK przystąpiło do realizacji planu "Burza"(o którym szerzej w dalszej części pracy), którego celem politycznym było przejęcie władzy na wyzwolonych terenach Polski i powitanie armii radzieckiej jako gospodarz tych terenów. AK dysponowała rozbudowanym i sprawnym działem propagandy i wydawnictw, kierowanym przez Biuro Informacji i Propagandy (BIP); dążyło ono do skonsolidowania społeczeństwa pol. oraz własnej organizacji na gruncie pol. celów wojny, formułowanych przez rząd RP, i założeń wojskowo-politycznych. KG AK. Podstawową funkcję propagandową spełniała prasa, m.in. "Biuletyn Informacyjny"; ZWZ-AK wyd. ponad 250 tytułów pism konspiracyjnych o łącznym nakładzie przekraczającym 200 tys. egzemplarzy. Specyficzną formą propagandy była dywersja psychologiczna wśród Niemców (akcja "N") oraz zwalczająca propagandę i wpływy komunistyczne. (akcja "K"). Duże sukcesy osiągał wywiad wojskowy AK; do największych należy zaliczyć: rozpoznanie przygotowań niemieckich. do ataku na ZSRR, zdobycie i przekazanie aliantom informacji o niemieckich pracach nad bronią "V" w Peenemünde, zdobycie całego pocisku i przekazanie jego części do W. Brytanii, rozpoznanie niem. ośrodków produkcji benzyny syntetycznej. Plany powstania powszechnego i zadania z nich wynikające były podstawą powołania 2 specjalistycznych pionów spełniających funkcje: ochronne (Służba Ochrony Powstania, później Wojskowa Służba Ochrony Powstania) oraz adm. (administracja zastępcza). Utworzono także formację kobiecą (Wojskowa Służba Kobiet). W momencie maksymalnej zdolności bojowej (lato 1943) siły AK liczyły ok. 380 tys. osób, w tym 10 tys. oficerów. Kadrę oficerską sprzed wojny uzupełniano absolwentami tajnych kursów oraz przerzucanymi do kraju cichociemnymi. Kulminacją wysiłku zbrojnego AK było powstanie warszawskie. Po jego klęsce jednostki AK na terenach zajętych przez Rosjan zostały zdemobilizowane. 19 I 1945 Komendant Główny generał Okulicki wydał rozkaz o rozwiązaniu AK. Straty AK wyniosły ok. 100 tys. poległych i zamordowanych żołnierzy, ok. 50 tys. zostało wywiezionych do ZSRR i uwięzionych, np. w Riazaniu, Borowiczach i Ostaszkowie. Do więzienia trafił m.in. generał Okulicki, sądzony w procesie szesnastu .

Akcja pod Arsenałem

Akcja ta miała kryptonim Meksyk II". Była to najsłynniejsza akcja Szarych Szeregów. 26 III 1943 w Warszawie o godz. 17 35 na skrzyżowaniu ulic Bielańskiej i Długiej . Podczas tej akcji uwolniono harcmistrza Jana Bytnara ("Rudego") i 21 innych więźniów, przewożonych z siedziby Gestapo przy Alei Szucha na Pawiak. Akcją dowodzili: całością Stanisław Broniewski, a bezpośrednio Tadeusz Zawadzki.

Akcja "Taśma"

Akcja o kryptonimie "Taśma" skierowana była przeciwko niemieckim placówką policji i st4raży granicznej w Generalnym Gubernatorstwie. Realizacje akcji rozpoczęto w nocy z 20 na 21 sierpnia 1943, atakiem na placówki w na pograniczu województwa białostockiego. W ramach szeroko pojętej samoobrony, akcja "Taśma" miała za zadanie manifestację obecności Polski Podziemnej po obu stronach sztucznego tworu jakim była granica GG. Do końca roku wykonano 23 uderzenia na strażnice, niszcząc 13 posterunków i likwidując 59 strażników. Akcja przyniosła oczekiwane skutki. Polskie podziemie przypomniało o sobie Niemcom.

Akcja "Góral"

"Góral" ten kryptonim miał akcja wykona przez odział dyspozycyjny "Motor" Kedywu KG AK. Przeprowadzono ją 12 VIII 1943 w Warszawie. Celem akcji miało być zdobycie pieniędzy z przewożący pieniądze z Banku Emisyjnego przy ul. Bielańskiej na Dworzec Wschodni ciężarówki. Pomysł zdobycia w walce większej sumy pieniędzy w celu zaopatrzenia kasy KG AK narodził się już wiosną 1942. Wykonawcą tej akcji miał być powołany właśnie do życia Oddział Specjalny KG AK "Osa" [Organizacja Specjalnych Akcji Bojowych]. Samochód zaatakowano przy ul. Senatorskiej między Miodową a placem Zamkowym. Odział AK złożony z ok. 50 żołnierzy uprowadzili samochód z łączną sumą pieniędzy wynoszącą 105 mln złotych. Rannych podczas akcji zostaje dwóch Akowców i 4 pracowników banku. Poległo 6 Niemców i 6 odniosło rany.

Akcja w Celestynowie

18 maja 1943 kpt. "Mietek" od dowódcy Oddziału Dyspozycyjnego Kedywu KG AK "Motor 30" mjr. "Rudzkiego", otrzymał zadanie odbicia transportu więźniów politycznych, którzy mieli zostać przewiezieni koleją 19 maja z więzienia na Zamku w Lublinie poprzez Warszawę do Oświęcimia. W akcji uczestniczyło ok. 40 ludzi z czego większość była członkami Szarych Szeregów. 49 więźniów zostało uwolnionych podczas akcji. Podczas akcji zginęło dwóch Polaków.

Akcja "Burza"

Akcja "Burza" - akcja wojskowa zorganizowana i podjęta przez oddziały zbrojne Armii Krajowej przeciw wojskom niemieckim, w końcowej fazie okupacji niemieckiej, bezpośrednio przed wkroczeniem wojsk radzieckich, prowadzona na terenach II Rzeczypospolitej. 20.11.43 komendant gł armii Krajowej T. Komorowski Bór wydał rozkaz rozpoczęcia akcji o nazwie Burza Plan burza polegać miał na wywołaniu lokalnych powstań na obszarach i okręgach AK gdzie Niemcy zawiesili się w bezpośrednim zagrożeniu nacierających Rosjan. Oddziały AK miały: atakować zbrojnie wycofujących się Niemców, przeprowadzić akcje sabotażowe, występować w roli gospodarza w stosunku do wkraczającej armii Czerwone, współpracować z radziecka partyzantka. 4 stycznia 1944 roku odziały Armii Czerwonej wkroczyły na ziemie polskie. Sytuacja były skomplikowana gdyż ZSRR nie podejmował rozmów z Rządem RP. Prawie we wszystkich przypadkach żołnierze po zakończeniu walk zostali postawieni przed dylematem albo będą wcieleni do armii Berlinga albo zostaną wywiezieni do łagrów. Otwarta walka oddziałów AK na terenach przyfrontowych narastała stopniowo. Do tego celu użyto oddziały AK zgrupowane na koncentracji między Kowlem i Włodzimierzem Wołyńskim, w dużym kompleksie lasów. Z tych oddziałów utworzono 27 Dywizja Piechoty, licząca ok. 6 000 ludzi pod dowództwem J. Kiwerskiego (pseudonim Oliwa). 8 kwietnia 1944 w futorze Dobry Kraj, w nie wyjaśnionych okolicznościach poległ ppłk "Oliwa". W drugiej połowie kwietnia, ponosząc duże straty w ludziach i sprzęcie, dywizja przebiła się przez bronioną linię kolejową Chełm-Kowel. Wyjście z okrążenia kończyło okres wołyńskich walk 27. Wołyńskiej DP AK. Działania na Polesiu [koniec kwietnia - początek czerwca] charakteryzowały się mniejszą aktywnością dywizji. W styczniu 1945 działania zbrojne w ramach Akcji "Burza" prowadzone były przez okręgi: krakowski, śląski, kielecki i poznański. Pewne elementy działań przeprowadzono także na Mazowszu oraz w okręgu pomorskim. Pod względem wojskowym celem akcji Burza zostały osiągnięte. Żołnierze AK zdobyli kilka dużych miast : Lwów, Wilno, zanim wkroczyły tam wojska radzieckie. Politycznie akcja nie przyniosła rezultatów bowiem Stalin przekonał zachodnich sojuszników o słabości AK i rządu emigracyjnego oraz że społeczeństwo Polskie nadzieje na niepodległa ojczyznę wiąże się z siłami Lewicy.

POWSTANIE WARSZAWSKIE 1944, rozpoczęte 1 VIII wystąpienie zbrojne Armii Krajowej, wsparte przez ludność miasta, w celu wyzwolenia stolicy; początkowo plan "Burza" nie przewidywał walk w mieście (obawiano się odwetu niemieckiego), oddziały warsz. AK miały opuścić Warszawę i podjąć walkę na terenie zach. podokręgu Obszaru Warsz. AK; 21 VII dowództwo AK podjęło decyzję o podjęciu walki w mieście, w celu opanowania go przed wkroczeniem Armii Czerwonej; 25 VII KG AK wydała rozkaz gotowości do powstania (w całym kraju); od 26 VII trwały zabiegi pol. u aliantów o wsparcie akcji w Warszawie (władze bryt. odrzuciły prośbę stwierdzając, iż Warszawa znajduje się w sowieckiej strefie operacyjnej); o podjęciu walki zadecydowały względy polityczne: oddziały AK i struktury Delegatury Rządu RP na Kraj ujawniające się w ramach planu "Burza" były rozbrajane przez władze sowieckie, a ludzie więzieni, również na zach. od linii Bugu; rozpoczął działalność PKWN; uznano, że opanowanie stolicy przez AK i objęcie w niej władzy przez krajowe agendy rządu RP na uchodźstwie zmusi ZSRR do uznania suwerennych praw Polski; 8 VII rząd upoważnił Delegaturę Rządu i KG AK do ogłoszenia powstania w Warszawie w momencie przez nie obranym; 31 VII, po uzyskaniu informacji, że czołgi sowieckie są już na obrzeżach Pragi, KG AK podjęła decyzję (zaaprobowaną przez Delegata Rządu) o rozpoczęciu walki 1 VIII o godz. 17 (godzina "W"). Chociaż według planów działania zbrojne miały rozpocząć się dopiero po 24 godzinach od ogłoszenia pogotowia, to już przed godziną W rozpoczęła się walka, pomiędzy koncentrującymi się oddziałami polskimi a patrolami czy mniejszymi oddziałami niemieckimi. Ze względu na fatalne rozkazy wydane w przeddzień powstania, m.in. odesłanie do okręgów wschodnich dużych partii uzbrojenia wraz z amunicją (łącznie około 900 pistoletów maszynowych) uzbrojenie oddziałów AK, było fatalne. Walki trwały 63 dni. Straty po stronie polskiej wyniosły około 18 tysięcy zabitych i 25 tysięcy rannych żołnierzy oraz od 120 do 200 tysięcy ofiar spośród ludności cywilnej. Wśród zabitych przeważała młodzież, w tym ogromna większość warszawskiej inteligencji. Po stronie niemieckiej straty według zeznań von dem Bacha, złożonych w 1947 roku w Warszawie, wyniosły 10 tysięcy zabitych oraz 7 tysięcy zaginionych i 9 tysięcy rannych. Podczas walk poważnie zniszczona została Warszawa. Procentowo zniszczeniu uległo 35 procent budynków miasta. Powstania nie wspomogła Armia Czerwona która znajdowała się niedaleko prawego brzegu Wisły. Wbrew dowództwu część armii Berlinga chciała się przedostać do walczącej Warszawy. Niewielu jednak ta sztuka udała się.

Bataliony Chłopskie

Była to konspiracyjna organizacja zbrojna ruchu ludowego., powołana z inicjatywy Stronnictwa Ludowego "Roch" (SL "Roch"), organizowana od połowy. 1940 . Chłopska Straż ("Chłostra"), od wiosny 1941 jako BCh, na obszarze II RP, z wyjątkiem Pomorza (podejmowano próby organizacji) i Wileńszczyzny; jej trzon stanowili gł. byli członkowie Związku Młodzieży Wiejskiej Rzeczypospolitej Polskiej oraz część członków Centralnego Związku Młodej Wsi "Siew", działających wcześniej w Chłopskiej Organizacji Wolności "Racławice". Początkowo Centralne Kierownictwo Ruchu Ludowego (CKRL) nie zamierzało tworzyć własnej organizacji zbrojnej; wojskowo przeszkolonych ludowców przekazywało do ZWZ, jednak konflikty na tle ideowym i obawa przed utratą wpływów na wsi spowodowały decyzję powołania BCh. Pełnomocnikiem ds. BCh z ramienia CKRL był J. Niećko ("Zgrzebniok"), komendantem gł. BCh F. Kamiński ("Zenon Trawiński"), szefami sztabu KG: do 1942 K. Banach ("Kamil", "Rosnowicz"), następnie S. Koter ("Andrzej Poręba"); organem dowodzenia była Komenda Główna składająca się początkowo z 3, a od 1944 z 10 oddziałów. Żołnierze Batalionów rekrutowali się w większości z przedwojennych młodzieżowych organizacji chłopskich: ZMW RP oraz części członków Centralnego Związku Młodej Wsi "Siew". Całość sił Batalionów Chłopskich podzielono na oddziały taktyczne i terytorialne. W oddziałach taktycznych obowiązywał podział na drużyny, plutony i kompanie. Ściśle zakonspirowane, były przeznaczone do wzięcia udziału w powstaniu ogólnokrajowym w ostatniej fazie wojny. W strukturach Batalionów Chłopskich okręgi stanowiły najwyższy, terytorialny szczebel organizacyjny. Komendant okręgu podlegał bezpośrednio Komendzie Głównej, ważniejsze decyzje musiał jednak konsultować z trójką wojewódzką "Rocha", w której skład wchodził z tytułu pełnionej przez siebie funkcji. Podokręgiem było kilka lub kilkanaście obwodów, a struktura komend tego szczebla była podobna do komend okręgów.

Obwód obejmował teren powiatu i oznaczano go w okręgu kolejną cyfrą arabską. W 1944 część oddziałów podporządkowała się, wbrew rozkazom, władzy PKWN, a następnie na terenach wyzwolonych zasilała oddziały MO oraz LWP. Większość pozostała jednak wierna Rządowi RP w Londynie.

Armia Ludowa

Armia Ludowa (Al) konspiracyjna ludowa organizacja wojskowa ruch oporu w Polsce , powołana 1 I 1944 dekretem Krajowej Rady Narodowej , na jej pierwszym plenarnym posiedzeniu . W skład Al. Weszły organizacje boje partii i ugrupowań, które utworzyły KRN : gwardia ludowa z oddziałami Związku Walki Młodych , część Milicji Ludowej , Robotniczej Partii Socjalistów oraz niektóre odziały Batalionów Chłopskich Armii Krajowej i Gwardii Ludowej WRN. Kierowniczą siłą polityczną Al. Była Polska Partia Robotnicza , władza zwierzchnią KRN. Zadaniem AL było zespolenia i ujednolicenia działalności zbrojnej wszystkich siłę demokratycznych pod jednym dowództwem celu prowadzenia walki z okupantem hitlerowskim w sojuszu oraz braterstwie broni z ZSRR. Na czele AL. Stało dowództwo główne AL. Mianowane przez KRN : Naczelny dowódca gen. M.Żymierski pseud. "Rola" , szef sztabu Głównego F.Jóźwiak pseud. "Witold" oraz przedstawiciel KRN J.Czechowski (SL) . Dowództwu Głównemu podlegał Sztab Główny AL. W którym kierownicze funkcje pełnili m.in. M.Spychalski pseud. "Marek" i G.Korczyński pseud. "Grzegorz" . Teren kraju podzielona na sześć obwodów : I - Warszawski , II-Lubelski , III -Radmosko-Kielecki , IV- Krakowski , V- Śląski , VI - Łódzki. Dowódcami obwodów byli m.in.: M.Moczar pseud. "Mietek" , F.Księżąrczyk pseud. "Bruno" . Na czele obwodu stały dowództwa stały dowództwa obwodu podlegające Dowództwu głównemu AL. Obwody dzieliły się na okręgi (ogółem 8) a te z kolei na podokręgi i rejony ( w większych miastach na dzielnice ) . Najmniejszą komórką organizacyjna Al. Była placówka . Al. Składała się z jednostek polowych i garnizonowych . Jednostki stanowiły odziały , bataliony i brygady partyzanckie . Jednostki garnizonowe składały się z sekcji ,drużyny , plutonów i kompani . Na początku 1944 Dowództwo Główne Al. Przystąpiło do organizowania większych jednostek partyzanckich - brygad. Powstały m.in.: 1 Brygada Al. Im. Ziemi Lubuskiej, 1 Brygada Al. Im. ziemi Kieleckiej , 2 Brygada Al. "Świt", 1 Brygada Al. Ziemi Krakowskiej im . B.Głowackiego , dwie brygady polsko-radzieckie "Zwycięstwo" i Wolność .Ogółem 1944 AL. Sformowała 10 dużych związków - brygad partyzanckich oraz 20 oddziałów partyzanckich (do 100 ludzi) . W Warszawie szczególnie śmiałymi akcjami wyróżnił się batalion szturmowy im. Czwartaków (dowódca L.Kobyliński) utworzony z oddziałów ZWM. Ogólny stan liczebny AL. 1944 wynosił ok. . 60 tys. Żołnierzy . Dowództwo Główne Al. Główny wysiłek skupił się na obszarze Lubelszczyzny . Siły partyzanckie AL. utrzymały w stanie ciągłego zagrożenia dofrontowe linie komunikacyjne okupanta . Od maja 1944 nawiązano współprace z Polskim Sztabem Partyzanckim przy dowództwie 1 Frontu Białoruskiego, uzyskując zrzuty broni i zaopatrzenia , które umożliwiły nasilenia walki partyzanckiej AL. Przeciwko Niemocom i koordynowanie jej działalności z Armią Radziecką i Armią Polską . AL większość swych sił skupiła w oddziałach partyzanckich , ściśle współdziałając z przybywającymi zza Bugu na ziemie Polskie oddziałami partyzantów radzieckich . Wykonując swe zadania , odziały AL. oraz współdziałające z nimi grupy bojowe Bach i oddziały partyzantki radzieckiej niszczyły transporty i komunikacje wroga, dezorganizowały administracyjny system gospodarczy okupanta . Po wyzwoleniu wsch. ziem polskich bojowe siły partyzanckie AL. wzmogły swą działalność na terenach znajdujących się jeszcze pod okupacją (Miechowskie, Pińczowskie, pn. Mazowsze, Śląsk, Podhale ). Siły partyzanckie AL. toczyły ciężkie walki z regularnymi jednostkami niemieckimi, m.in. należą do nich bitwy partyzanckie pod Rąblowem , w lasach Parczewskich, pod Pokrytkami, pod Ewiną , i w lasach siekrzyńskich. Największa z bitew była bitwa partyzancka w lasach lipskich, janowskich i w Puszczy Solskiej (9-25 VI), stoczono wspólne z oddziałami BCh, AK oraz radzieckimi oddziałami partyzanckimi przeciw trzem dywizją hitlerowskim. W sumie 1944 dokonano ok.1100 różnego rodzaju akcji bojowych. Żołnierze AL. walczyli w powstaniu warszawskim 27 VIII 1944 w zbombardowanym budynku na ul. Freta zginęło dowództwo Warszawskiego Okręgu AL Oddziały AL walczyły w powstaniu warszawskim (kilkuset żołnierzy). Na podstawie dekretu Krajowej Rady Narodowej z 21 lipca 1944 w wyniku połączenia Armii Ludowej z Armią Polską w ZSRR utworzono Wojsko Polskie. Oddziały AL na terenach okupowanych w większości używały dotychczasowej nazwy, część formalnie obowiązującej Oddziały Partyzanckie WP. Kadrę dowódczą stanowili głównie awansowani przeszkoleni partyzanci, członkowie grup PSzP oraz podoficerowie i oficerowie przechodzący z innych organizacji, m.in. AK; uzbrojenie i sprzęt zdobywała AL przede wszystkim na nieprzyjacielu oraz otrzymywała od PSzP (zwł. od lipca 1944) drogą lotniczą; główny wysiłek bojowy AL skierowała na niszczenie niemieckich linii komunikacyjnych, łączności (połowa wszystkich akcji), zwłaszcza na zapleczu frontu sowiecko-niemieckiego. Działające od sierpnia 1944 roku do stycznia 1945 roku oddziały AL na okupowanych jeszcze terenach podlegały Naczelnemu Dowództwu WP jako oddziały partyzanckie WP. Na terenach wyzwalanych członkowie AL byli masowo kierowani do Milicji Obywatelskiej, stali się również trzonem kadry Urzędu Bezpieczeństwa. Aktywnie zwalczali konspirację poakowską Tępiąc ja wedle rozkazów dowództwa. Setki żołnierzy AK podczas akcji Armii ludowej zostało rozstrzelanych.

Podsumowanie

Ruch oporu objął cały kraj. Robotnicy w zakładach stosowali sabotaż, uchylali się od pracy. Lub specjalnie wykonywali swą prace źle i powoli. Niszczyli surowce, maszyny. Chłopi nie dostarczali potrzebnych dostaw lub oddawali produkty najgorszego gatunku. Inteligencją brały czynny udziału w tajnym nauczaniu młodzieży. Podtrzymując tym samym ducha patriotyzmu w narodzie. Rozwinął się on w całej Polsce a jego głównym ośrodkiem kierującym była Warszawa. Masowo szerzyła się w narodzie propaganda antyhitlerowska. W polskim ruchu oporu brali czynny udział przedstawiciele kilkudziesięciu narodów m.in. Rosjanie, Anglicy, Czesi, Francuzi, Amerykanie, Serbowie, Słowacy, Włosi a także niemieccy antyfaszyści. Ruch oporu odegrał w Polsce ogromna rolę w walce z hitleryzmem. Był dla narodu Źródłem otuchy i nadzieją przetrwania. Wiązał poważne siły hitlerowskie i w sposób ciągły nękał okupanta. Polacy po wojnie dostali się w orbitę w wpływów radzieckich. Nie była to ta Polska o którą walczyło większość naszych rodaków.

Bibliografia

Aleksandra Ziółkowska-Boehm "Z miejsca na miejsce, W cieniu legendy Hubala". Wyd.Lit. Krakow 1983

Norman Davies Powstanie '44. Społeczny Instytut Wydawniczy ZNAK, Kraków 2004.

J. Śląski Polska Walcząca, Warszawa 1990;

S. Korboński Polskie państwo podziemne, Bydgoszcz 1990;

Kazimierz Banach, Z dziejów Batalionów Chłopskich: wspomnienia, rozważania, materiały, Warszawa 1984

Alina Fitowa, Bataliony Chłopskie w Małopolsce 1939-1945; działalność organizacyjna, polityczna i zbrojna, Warszawa 1984

Władysław Steblik ARMIA KRAKÓW Wyd. MON, 1989

Kazimierz Malinowski Tajna Armia Polska , Znak , Konfederacja 1986

Cezary Chlebowski Cztery z tysiąca 1981

Paweł Maria Lisiewicz BEZIMIENNI z dziejów wywiadu Armii Krajowej

Encyklopedia PWN

Strony internetowe;

www.wilk.wpk.p.lodz.pl