Czasy stanisławowskie to pojęcie odnoszące się do panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego - ostatniego króla Polski. Okres ten jest związany z licznymi reformami: ustrojowymi, społecznymi, oświatowymi i kulturalnymi. Z drugiej strony to czasy, w których doszło do rozbioru Polski.

 Stanisław August Poniatowski objął władzę 9 września 1764 r. po śmierci Augusta II.

Czasy stanisławowskie - publicystyka

Wśród reformatorów czasów stanisławowskich znalazło się ugrupowanie silnie związane z Rosją - tzw. "familia". Postulowali oni reformę ustroju, administracji i oświaty. Ich poglądy zostały wyrażone w pracy Stanisława Konarskiego "O skutecznym rad sposobie". Wśród ważnych publicystów należy wymienić np. Stanisława Staszica czy Hugo Kołłątaja.

Czasy stanisławowskie - reformy ustrojowe

W 1768 oraz 1775 r. uchwalono prawa kardynalne, czyli zasady ustrojowe gwarantujące szlachcie wolną elekcję, liberum veto, nietykalność osobistą, prawo wypowiadania posłuszeństwa królowi oraz liczne przywilej związane z własnością ziemi i sprawowaniem władzy.

Pierwszą próbę utworzenia rządu centralnego były konferencje króla z ministrami. W 1775 r. ustanowiono Radę Nieustającą, która przejęła liczne uprawnienia króla. Rada dzieliła się na 5 departamentów zajmujących się: sprawami zagranicznymi, nadzorem nad miastami królewskimi, wojskiem, sądownictwem i skarbem. Dzięki współpracy z królem Rada Nieustająca stała się organem sprawnie zarządzającym państwem.

Najdonioślejszym "dziełem" czasów stanisławowskich była niewątpliwie Ustawa Rządowa z 3 maja 1791 r. o cechach ustawy zasadniczej. Była pierwszą konstytucją w Europie, a drugą na świecie.  Wraz z ustawą o sejmikach i ustawą o miastach królewskich tworzyła podstawy funkcjonowania państwa i społeczeństwa czasów stanisławowskich. 

Autorami Konstytucji byli: Stanisław August Poniatowski, Ignacy Potocki oraz Hugo Kołłątaj. Po jej obaleniu ponownie uchwalono prawa kardynalne (1793 r.).

Czasy stanisławowskie - administarcja

Powołana zostały: Komisja Skarbowa i Komisja Wojskowa, oddzielne dla Korony i Litwy. Komisja Skarbowa miała za zadanie sprawować pieczę nad skarbem państwowym i usprawnieniem ekonomiki, natomiast Komisja Wojskowa miała (w rzeczywistości nieskutecznie) sprawnie zarządzać wojskiem. Dzięki Komisji Skarbowej zniesiono wewnętrzne cła i myta, ujednolicono miary i wagi oraz monetę.

Czasy stanisławowskie - gospodarka

Schyłek XVIII w. to okres rozwoju gospodarczego Polski. Powstały pierwsze manufaktury, domy handlowe, banki. Dokonały się zmiany społeczne i gospodarcze w mieście i na wsi. Rozbudowywano drogi i miasta.

Czasy stanisławowskie - szkolnictwo i edukacja

Czasy stanisławowskie to okres działania Komisji Edukacji Narodowej. Powołano ja w 1773 r. w celu sprawowania kontroli nad szkolnictwem, z wyłączeniem szkół wojskowych, w tym, Szkoły Rycerskiej powołanej w 1765 r. Komisja dbała o wykształcenie nauczycieli, tworzyła podstawy programowe, zajęła się wydawaniem podręczników pod kierunkiem Towarzystwa dla Ksiąg Elementarnych.

Czasy stanisławowskie - kultura i sztuka

Stanisław August Poniatowski był władcą niezwykle wykształconym, stąd za czasów jego panowania doszło do takiego rozkwitu kultury i postępu. Otaczał mecenatem ludzi kultury i sztuki, przyjmował ich na tzw. obiadach czwartkowych. Wśród wybitnych Polaków czasów stanisławowskich wymienić należy choćby historyka Adama Naruszewicza, pisarzy: Franciszka Karpińskiego, Ignacego Krasickiego czy Stanisława Trembeckiego.

Również w dziedzinie architektury nastąpił rozwój. Król otaczał się doradcami takimi jak August Moszyński czy Marcello Bacciarelli. Skutkiem tego była m.in. przebudowa Zamku Królewskiego, zespół Ujazdowa i Łazienek, w tym Pałac na Wodzie.

Z inicjatywy króla w 1765 r. w Warszawie założono teatr.

Czasy stanisławowskie - podsumowanie 

23 lipca 1792 r. król przystąpił do Targowicy. 25 listopada 1795 r. abdykował.

Stanisław August Poniatowski był niewątpliwie władcą godnym epoki oświecenia. Niekorzystna sytuacja polityczna Polski sprawiła, że zmuszony był sprawować władzę i zawierać sojusze w taki, a nie inny sposób, choć z pewnością chciał działać dla dobra kraju. Niemniej jednak czasy stanisławowskie to okres rozwoju kulturalnego i gospodarczego Polski.