Od momentu swojego pojawienia się człowiek zdobywał pożywienie polując na zwierzęta oraz zbierając jadalne rośliny, jaja ptasie, mięczaki itp. Podstawą utrzymania grup ludzkich było zatem myślistwo i zbieractwo. Człowiek przyswajał gotowe płody natury. W sprzyjających warunkach można było w ten sposób osiągnąć dostatek, ale jego podstawy nie były trwałe. Częściowe choćby uniezależnienie się od natury wymagało od ludzi przejęcia opieki na najbardziej użytecznymi dla nich gatunkami roślin i zwierząt. Prze zastąpienie myślistwa hodowlą, a zbieractwa rolnictwem to sam człowiek stawał się producentem potrzebnej mu do życia żywności.

Proces nabycia przez człowieka umiejętności uprawy roślin i hodowli zwierząt nazywamy rewolucją neolityczną. Rozpoczęła się ona około 10 tysięcy lat temu a zakończyła w młodszej epoce kamienia, czyli w neolicie (stąd jej nazwa). Rewolucja neolityczna była procesem bardzo powolnym, rozciągniętym w czasie na tysiąclecia. Intensyfikacja zajęć zbierackich oraz wyspecjalizowanie w myślistwie sprzyjały pogłębieniu wiedzy o cyklach wegetacyjnych roślin i o obyczajach zwierząt. Umożliwiło to siew dzikich zbóż w pobliżu obozowisk oraz początki hodowli półdzikich stad powstałych ze schwytanych młodych zwierząt. Działania te nie od razu zmieniły tryb życia ludzi. Zbieractwo i łowiectwo nadal pozostawały podstawą ich utrzymania, a nowe sposoby zdobywania pożywienia stanowiły tylko ich uzupełnienie. Sprzyjały jednak dalszemu pogłębieniu wiedzy rolniczej. W trosce o zwiększenie płodów poczęto usuwać naturalną roślinność z przyszłych pól i spulchniać ziemię przed zasiewem. Coraz pełniejsza stała się też opieka nad zwierzętami. Selekcja ziarna przeznaczonego do siewu oraz kojarzenie wybranych zwierząt doprowadziło do powstania nowych udomowionych gatunków, zdolnych do życia poza naturalnym środowiskiem, z którego się wywodziły. Ostatecznie gospodarka rolno - hodowlana zdominowała pierwotne sposoby zdobywania pożywienia.

Konsekwencje rewolucji neolitycznej były kluczowe dla dalszego rozwoju ludzkiej cywilizacji. Osiągnięty dzięki udomowieniu roślin i zwierząt dostatek pożywienia pozwolił ludziom rozpocząć osiadły tryb życia. Zwiększyła się także liczebność grup ludzkich, ponieważ utrzymanie jednego człowieka przy gospodarce zbieracko - łowieckiej wymagało powierzchni kilku kilometrów kwadratowych, a stosując hodowlę i uprawę roli jeden kilometr dostarczał pożywienia dla kilkudziesięciu osób. Nadwyżki żywnościowe, osiadły tryb życia i zwiększenie liczebności grup ludzkich pozwoliło na powstanie większych osad ludzkich oraz pierwszych miast.

Wraz ze zmianą podstaw utrzymania następowały głębokie przemiany w organizacji życia grup ludzkich. Najwyraźniej widać je było w rozwoju osadnictwa. Dominującym typem osiedla stawały się stałe, duże osady, liczące kilkaset, a nawet kilka tysięcy mieszkańców. Wznoszono w nich domostwa ze specjalnie przygotowanych do tego materiałów - glinianych cegieł, lub bloków kamiennych, łącząc je za pomocą glinianej zaprawy. Wraz z upływem czasu rozbudowywano konstrukcję wewnętrzną domów, wyodrębniając w nich izby o różnym przeznaczeniu. Niektóre osady otaczano potężnymi fortyfikacjami. O miejskim charakterze osady decydowały nie tylko jej rozmiary, ale funkcje pełnione w życiu krainy, w której się znajdowało. Miasto wyrastało jako miejsce sprawowania władzy. Tu rezydowała grupa rządząca, tu składano ofiary bogom w imieniu całej społeczności. Właśnie dlatego budowano w nim świątynie, magazyny dla przechowywania produktów żywnościowych i rzemieślniczych, pomieszczenia dal urzędników, okazałe domostwa dla przywódców. W miastach skupiali się rzemieślnicy.

Najwcześniej miasta powstawały na terenie Bliskiego Wschodu i Mezopotamii. Źródła archeologiczne niezbicie dowodzą, że instytucją, wokół której doszło do powstania i rozwoju struktur administracyjnych były świątynie. Ciesząc się naturalnym prestiżem społecznym oraz dysponując organizacją kapłańsko - urzędniczą stymulowały one aktywność ekonomiczną społeczności rolniczych. Sprzyjało temu ekonomiczne uzależnienie rolnictwa Mezopotamii od technik irygacyjnych, których uskutecznianie wymagało koordynacji pracy wielu wiosek pod przewodnictwem jednej instytucji centralnej, którą najczęściej była świątynia. Do największych miast należały Ur, gdzie odkryto ogromny kompleks świątynno gospodarczy, której budowa wymagała sprawnego systemu zarządzania i organizacji. Ponadto dużymi miastami były również: Larsa, Jerycho, Esznuna, Isin, Mari położone na terenie Mezopotamii oraz Mohnedżo Daro znajdujące się na obszarze Indii.

Odkryta przez archeologów wczesno rolnicza osada Catal Hüyük, położona w tureckiej Anatoli, jest typowym przykładem tego typu pierwszych osad ludzkich. Pochodzi ona z VII tys. p.n.e. Cała osada tworzyła jakby jedną budowlę, ponieważ znajdujące się w niej domy ciasno przylegały do siebie. Brak było tam ulic, a całą komunikacja odbywała się po dachach domów, gdzie znajdowały się również wejścia do poszczególnych domostw.