Cywilizacja i kultura Rzymu ulegała w toku dziejów ewolucji. Rzym rozrastał się od rozmiarów małego państwa miasta po światowe imperium. Podczas ekspansji terytorialnej pierwotna rzymska kultura zetknęła się z kulturowymi osiągnięciami innych ludów. Zazwyczaj były to kultury niezwykle atrakcyjne, starsze i bogatsze od rzymskiej. Dlatego Rzymianie nie pozostawali wobec nich obojętni, poddawali się ich urokowi i przejmowali osiągnięcia innych cywilizacji wnosząc jednak także swój oryginalny wkład. Z tej kompilacji powstała niepowtarzalna, czerpiąca inspiracje z różnych źródeł kultura rzymskiej cywilizacji.

Rzymianie pozostawali pod dużym wrażeniem kultury greckiej. Znali dzieła greckich poetów, pisarzy i filozofów, popularna w Rzymie była nauka języka greckiego. Młodzi Rzymianie wyjeżdżali do najważniejszych, greckich ośrodków sztuki i nauki. Z zagadnień filozoficznych Rzymian interesowała głównie etyka oraz greckie teorie państwa. Podziw dla architektury i sztuki greckiej nie przeszkodził Rzymianom w podboju tego kraju. Podporządkowanie Grecji Rzymowi nie położyło kresu rzymskiej fascynacji kulturą grecką. Brak granic państwowych ułatwił nawet przenikanie greckich wpływów kulturowych do Rzymu.

Początkowo rzymska literatura pozostawała pod wpływem greckich osiągnięć w tej dziedzinie. Dopiero w I w. nastąpił pełny rozkwit oryginalnej literatury rzymskiej. Tworzyli w tych czasach tak słynni poeci i pisarze jak Horacy, Wergiliusz oraz Owidiusz. Do wysokiego poziomu dotarła również rzymska historiografia. Jednakże jej rozwój zapoczątkował Polibiusz - historyk greckiego pochodzenia. Jego następcami byli Tacyt, Tytus Liwiusz, Swetoniusz oraz Plutarch. Twórczość pamiętnikarsko - historyczna była także ambicją polityków. Gajusz Juliusz Cezar napisał wspaniały pamiętnik opowiadający o jego kampanii w Galii, podczas prowadzonego przez niego podboju tego kraju. Pamiętnik ten nosi tytuł "O wojnie galijskiej".

Jeśli chodzi o architekturę to Rzymianie wzorując się na osiągnięciach Greków zdołali wypracować nowe rozwiązania architektoniczne i zastosować stworzone przez siebie oryginalne idee. Ze względu na wprowadzenie nowych surowców budowlanych - cegły oraz zaprawy murarskiej, Rzymianie byli w stanie wznosić budynki o znacznie większych gabarytach w porównaniu z budowlami greckimi. Rzymianie zastosowali również nowe rozwiązania konstrukcyjne. Chodzi tutaj o kopuły i półokrągłe sklepienia. Oczkiem w głowie Rzymian był planowy i zorganizowany rozwój ich miast. Wszak to z języka łacińskiego wywodzi się używany dzisiaj termin urbanizacja (łac. urbs - miasto). Wizytówkami imperium były Rzym i Konstantynopol - siedziby cesarzy. Piękno i przepych tych miast miały być manifestacją potęgi cesarstwa. Centrum miasta był rynek, określany po łacinie słowem forum. Na forum znajdowały się świątynie oraz budynki użyteczności publicznej. W starożytnym Rzymie główny plac miasta znajdował się na Forum Romanum. Jednakże tworzono również inne mniejsze fora, które stanowiły centralne place dla poszczególnych dzielnic miasta. Cesarze wznosili je i nazywali swoim imieniem, aby stało się one nieśmiertelne. Do najważniejszych rzymskich budowli użyteczności publicznej zaliczyć należy bazyliki - wielkie, składające się z trzech naw sale, w których sprawowano sądy i urządzano targi; miejskie łaźnie czyli termy, cyrki, amfiteatry, gdzie urządzano walczących gladiatorów, specjalne stadiony przystosowane do rozgrywania wyścigów konnych rydwanów.

Przysłowie "wszystkie drogi prowadzą do Rzymu" odnosi się do komunikacyjnej sytuacji cesarstwa rzymskiego. Sieć dróg była w nim bowiem bardzo gęsta i niezwykle dobrze rozplanowana. Dbano o to by każda część państwa miała dobre komunikacyjne połączenie ze stolicą. Drogi regularnie naprawiano i utrzymywano w dobrym stanie. Miały one bowiem niezwykle duże znaczenie w związku z obronnością kraju. Dzięki nim można było bowiem w szybkim tempie przemieszczać wojska na duże odległości.

Wielkim osiągnięciem rzymskich inżynierów były również akwedukty. Służyły one do dostarczania miastom wody pitnej. Sprowadzano ją niekiedy nawet z bardzo dużych odległości. Wykorzystywano do tego celu naturalny spadek terenu (sprowadzano wodę z wyżyn na niziny) oraz specjalnie skonstruowane rurociągi.

Prawo rzymskie, stworzone w czasach antycznym jest w dniu dzisiejszym fundamentem europejskich systemów prawnych w szczególności działu prawa cywilnego. Współcześnie funkcjonują i zachowują swoją aktualność sformułowane w starożytności rzymskie sentencje i zasady prawne, których w oryginalnym, łacińskim brzmieniu uczą się studenci prawa na współczesnych uniwersytetach. Należą do nich między innymi zasady: prawo nie działa wstecz (Lex retro non agit), twarde prawo ale prawo (Dura lex sed lex), umowy powinny być dotrzymywane (pacta sunt servanta). Pierwszą kodyfikacją prawa rzymskiego stanowiło Prawo XII tablic. Dokonano jej w 441 r. p.n.e. Spisania praw domagali się plebejusze, aby utrudnić bogatym i posiadającym wpływy patrycjuszom dowolność interpretacji i naginanie obowiązującego prawa zwyczajowego. Nazw tej kodyfikacji pochodzi od formy w jakiej została ona wystawiona do użytku publicznego. Prawa te spisano na dwunastu wielkich tablicach i ustawiono je na Forum Romanum tak, aby każdy mógł się z nimi zapoznać.

W Rzymie prawników, którzy dokonywali interpretacji prawa określano mianem pretorów. W okresie cesarstwa największym autorytetem prawnym oraz źródłem wszelkich praw został cesarz. Za panowania Teodozjusza I dokonano spisania praw rzymskich wydanych w latach 312 - 437. W VI w. powstał największy i najważniejszy zabytek prawa rzymskiego. Był to kodeks Justyniana. Kodyfikacji w nim zawartych dokonano bowiem za panowania bizantyjskiego cesarza Jusytyniana. Kodeks składał się z opracowanego w 529 r. zestawu, który zawierał obowiązujące wtedy edykty cesarskie oraz z części która zawierała orzeczenia prawne pogrupowane w kategorie tematyczne. Jej przygotowanie zakończono w 533 r. Załącznikiem do kodeksu Justyniana był dodatkowo podręcznik obowiązującego prawa.

Pierwotna religia Rzymian miała charakter politeistyczny. Wśród licznych bogów ważną rolę odgrywały lokalne kulty rolniczych i domowych bóstw opiekuńczych. Również w dziedzinie religii Rzymianie dowoływali się do wzorów greckich, adaptując z ich panteonu wiele boskich postaci oraz przyporządkowanych im boskich przymiotów, cech i zdolności. Rzymianie nadawali jednak greckim bogom nowe rzymskie imiona. Najważniejszym bogiem był Jowisz - odpowiednik greckiego Zeusa, ważne miejsce zajmował także bóg wojny - Mars. Gdy ekspansja Rzymu dotarła na wschodnie wybrzeża Morza Śródziemnego, doszło do kontaktu z kolejnymi nowymi religiami. Skutkiem tego w Rzymie rozpowszechnił się kult Mitry - bóstwo to czczono w Iranie. Niezwykle popularna stała się także pochodząca z religii egipskiej Izyda. Nowe bóstwa epatowały tajemniczością i niesamowitymi ceremoniałem wschodnich religii. W wyniku podporządkowania sobie Palestyny rzymianie zetknęli się z monoteistyczną religią wyznawaną przez Żydów. Był to judaizm.

Około 33 r. w podległej Rzymowi Palestynie doszło do ukrzyżowania Jezusa z Nazaretu. Jego uczniowie zwolennicy i wyznawcy uważali go za Syna Bożego oraz za Mesjasza, pomazańca, Chrystusa, którego oczekiwał od wieków lud Izraela. Uczniowie Jezusa rozpoczęli szerzenie jego nauki. Stopniowo dzięki staraniom apostoła Pawła z Tarsu, który przełamał niechęć innych apostołów niechętnie nastawionych do innych narodowości, chrześcijaństwo wyszło poza społeczność żydowską i stało się religią otwartą dla wszystkich ludzi niezależnie od ich pochodzenia.

Dzięki staraniom uczniów Jezusa chrześcijaństwo zyskiwało coraz większą popularność w imperium rzymskim. Najwięcej wyznawców nowej religii znajdowało się w miastach oraz we wschodniej części basenu Morza Śródziemnego. Jednakże pozostali mieszkańcy cesarstwa rzymskiego traktowali chrześcijan nieufnie. Oskarżano ich o różne przestępstwa, obwiniano o nieszczęścia i przegrane wojny. Chrześcijanie zostali między innymi obwinienie za podpalenie Rzymu w 64 r. za panowania cesarza Nerona. Niechęć Rzymian do chrześcijan wiązała się z faktem, że nie chcieli oni składać ofiar rzymskim bogom oraz oddawać czci traktowanemu jak bóstwo cesarzowi. Postrzegano to jako postawę wywrotową i antypaństwową. Zdaniem Rzymian chrześcijanie udowadniali w ten sposób, że nie akceptują porządku prawnego panującego w państwie i władzy cesarza nad Rzymem. Ponadto obawiano się, że bezczelne odmawianie przez chrześcijan składania ofiar starym rzymskim bogom sprowadzi ich gniew na wszystkich mieszkańców imperium. Jednakże prześladowania chrześcijan nie doprowadziły do załamania się kultu Chrystusa i rozpadu chrześcijańskiej organizacji kościelnej. Wręcz przeciwnie męczeństwo poszczególnych wyznawców wiary chrześcijańskiej stało się dla ich współbraci przykładem i umocnieniem w wierze. Potęga Kościoła chrześcijańskiego i popularność głoszonej przez niego nauki wpłynęły na decyzję cesarza Konstantyna Wielkiego, który w 313 r. ogłosił w Mediolanie edykt tolerancyjny dla wszystkich religii wyznawanych w granicach cesarstwa. Decyzja ta zakończyła okres prześladowań chrześcijan, a religia chrześcijańska stałą się z czasem obowiązującym w Rzymie wyznaniem państwowym. W roku 325 odbył się w Nicei sobór dostojników Kościoła, którego obradom przewodniczył cesarz. Po upadku cesarstwa rzymskiego to właśnie Kościół stał się instytucją, która przechowała część jego dorobku. Chodziło tutaj przede wszystkim o prawo rzymskie na którym oparto zasady prawa kanonicznego. Poza tym używanym podczas liturgii językiem pozostała łacina, dzięki czemu ocalono jej praktyczną znajomość i uchroniono przed wymarciem. Miało to wielkie znaczenie, ponieważ tylko język łaciński umożliwiał dostęp do dzieł wielkich filozofów Rzymu i starożytnej Grecji.