SPOŁECZEŃSTWO DEMOKRATYCZNE.

Podstawowe kanony społeczeństwa demokratycznego

Definicja demokracji zmieniała się i zmienia się wraz z upływem czasu i reorganizacjami systemów państwowych. Mimo wieloznaczności pojęcia demokracja, można wyróżnić kilka czynników, składających się na kanon społeczeństwa demokratycznego. Są to:

- zasada suwerenności społeczeństwa obywatelskiego

- zasada wolności i równości jednostek w społeczeństwie

- zasada konkurencji podmiotów życia publicznego, zarówno jednostek, jak i organizacji

- zasada większości, będąca fundamentem wyłaniania wszelkich ośrodków władzy i podejmowania decyzji

- zasada pluralizmu, na mocy której respektuje się różnorodność i odmienność wszelkich podmiotów życia publicznego oraz przyznawanie im równych praw

- zasada konsensusu, zasada kompromisu.

Demokrację można zatem pojmować jako system polityczny oparty na idei suwerenności społeczeństwa, które jest źródłem wyłanianej w nim na zasadzie większości władzy, na płaszczyźnie konkurencji różnych podmiotów, które rywalizują ze sobą w walce o władzę na równych prawach, poprzez uzyskanie poparcia społecznego.

Zasada suwerenności społeczeństwa obywatelskiego

Jest to nazwa współczesna dla określenia takich pojęć jak: suwerenność ludu, czy suwerenność narodu. Współcześnie rozumiana idea suwerenności społeczeństwa obywatelskiego traktuje społeczeństwo jako źródło władzy. To właśnie społeczeństwo wybierając swych mandatariuszy (osoby posiadające mandat) powierza im przez to wykonywanie władzy. Oczywiście takie powierzenie władzy jest ograniczone czasowo, trwa bowiem przez okres mandatu lub kadencji. Osoba sprawująca mandat może jednak być odwołana, jeśli źle wykonuje nałożone na nią obowiązki, bowiem mimo dokonanych formalnych wyborów, społeczeństwo nadal pozostaje źródłem władzy. Takie powierzenie przez suwerena (w tym przypadku społeczeństwo) wykonywania władzy organom państwowym, jest tak naprawdę „umową społeczną” między społeczeństwem a państwem. O takim rodzaju umowy pisali już Tomasz Hobbes, John Locke, czy Jean Jacques Rousseau. Współcześnie taka „umowa społeczna” jest określona przepisami konstytucji, a więc ustawy zasadniczej o najważniejszym dla państwa znaczeniu (najwyższy akt prawny), To właśnie konstytucja określa ramy prawne sprawowania władzy przez poszczególne organy państwowe. Jest ona także aktem woli społeczeństwa. Jednak z drugiej strony władza suwerena pozostaje ograniczona. Społeczeństwo powołuje członków zasiadających w organach państwowych, ale nie może ingerować w proces sparowania władzy przez te organy. Społeczeństwo obywatelskie jest bowiem w głównej mierze tylko źródłem władzy: wybiera reprezentantów sprawujących władzę w jego imieniu; ma możliwość bezpośredniego (choć rzadko stosowanego) stanowienia aktów prawnych, decyduje o randze ustaw, głównie w przypadku konstytucji oraz ma prawo brać udział w głosowaniu powszechnym (referendum) dotyczącym kwestii szczególnie ważnych dla samego społeczeństwa, czy państwa.

Wola suwerena, jakim jest współcześnie społeczeństwo obywatelskie, ujęta jest w ramy prawno-konstytucyjne, jest więc jedyną dopuszczalną legitymacją do sprawowania władzy na gruncie demokracji. By tak się działo niezbędna jest idea wolnych wyborów, na które składa się:

- wolność składania kandydatur, mimo iż regulowana prawnie, to określające przynajmniej formalnie równe prawa dla wszystkich zainteresowanych

- wolne swobodne warunki wyborów, równoznaczne z powszechnością i równością wyborców (brak jakichkolwiek cenzusów, prócz wieku i posiadania pełni praw obywatelskich) oraz z drugiej strony równe prawa kandydatów

- wolność głosowania, czyli swobodne podejmowanie decyzji (tajność i brak nacisków) oraz równy dostęp do informacji.

Społeczeństwo obywatelskie to nic innego jak społeczeństwo ludzi równych wobec prawa i dysponujących równymi prawami. Warto także pamiętać przy tym, iż pojęcie obywatela narodziło się w okresie Wielkiej Rewolucji Francuskiej. Już sama „Deklaracja Praw Człowieka i Obywatela” z 26 sierpnia 1789 roku głosiła w artykule 1, iż „ludzie rodzą się i pozostają wolnymi i równymi w prawach”. W przeciągu kilkudziesięciu lat po tym wydarzeniu nastąpiło zniesienie jakichkolwiek cenzusów wyborczych: cenzus majątkowy, rasy, płci itd. Proces ten był jednak dość długotrwały. Większość kobiet uzyskała prawa wyborcze dopiero po II wojnie światowej.  W Europie już w 1918 roku w Wielkiej Brytanii przyznano kobietom to prawo. W Szwajcarii dopiero w latach 70-tych XX wieku. Cenzus zaś rasowy był obecny w prawodawstwie niektórych stanów USA jeszcze po II wojnie światowej. Dziś istnieją tylko naturalne ograniczenia, powszechnie akceptowane, takie jak: ograniczenia wiekowe praw wyborczych, ograniczenia praw obywatelskich na mocy prawomocnego wyroku sądowego, czy ograniczenie możliwości skutecznych działań prawnych, na mocy orzeczenia sądowego stanowiącego o ubezwłasnowolnieniu jednostki.

Równość wszystkich wobec prawa musi być zagwarantowana przez państwo. Jej fundamenty to między innymi równy dostęp do kultury i edukacji.

Zasada wolności i równości jednostek w społeczeństwie

Zasada wolności jednostki w społeczeństwie demokratycznym jest jednym z fundamentów demokracji. Oczywiści istnieją pewne prawne ograniczenia, niezbędne do sprawnego i zgodnego z jurysdykcją funkcjonowania. Te prawne ograniczenia jednostki odnoszą się do ograniczenia wolności na rzecz władzy państwowej, oraz ograniczenia jednostki na rzecz innych, tak aby również i oni mogli korzystać z tej wolności. Jednak należy pamiętać o tym, iż wszystkie prawne ograniczenia jednostki nie mogą dokonywać się w sposób dowolny. Istnieją dokumenty o międzynarodowym zasięgu, które posługują się pojęciem „praw człowieka”. Są to: „Powszechna Deklaracja Praw Człowieka ONZ”, „Europejska Konwencja Praw Człowieka”, „Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych”. Współczesna doktryna praw człowieka składa się z dwóch części. Pierwsza z nich opera się na koncepcji praw naturalnych. Po raz pierwszy prawa naturalne zostały sformułowane w „Deklaracji Niepodległości Stanów Zjednoczonych” z 4 lipca 1776 roku. Jednak prawdziwą inspiracją dla współczesnych dokumentów prawnych stała się „Deklaracja Praw Człowieka i Obywatela” z 1789 roku (uchwalona podczas Wielkiej Rewolucji Francuskiej). To właśnie w niej sformułowano zapisy, iż prawa naturalne człowieka, mające charakter absolutny i nie przedawniający się, są to: wolność, własność, bezpieczeństwo i opór przeciwko uciskowi. Własność została w niej ujęta jako prawo „nienaruszalne i święte”, które jest prawnie stwierdzone i jeśli zostanie z przyczyn wyższej wagi – głównie państwowej, odebrane to tylko za sprawiedliwym odszkodowaniem. Wolność i bezpieczeństwo zostały wsparte zasadą domniemania niewinności i zasady nie działania prawa wstecz (lex retro non agit). Zasadę wolności zgromadzeń wprowadziła, pochodząca także z okresu Wielkiej Rewolucji Francuskiej. konstytucja z 3 września 1791 roku. Powyższe ustawy zakazywały uchwalania ustaw sprzecznych z tymi prawami, a zarazem nakazywały gwarantowanie przestrzegania tych praw.

Współcześnie obok wolności publicznych opartych na prawach naturalnych (stały się one wolnościami publicznymi), takimi jak: nietykalność osobista, wolności własności, rozumiana jako wolność posiadania, wolność sumienia, opinii, czy zgromadzeń, pojawiły się także nowe, które mimo, iż nie są oparte na prawie natury, wynikają z nowych funkcji państwa, a mianowicie odpowiedzialności państwa za jednostkę w sferze ekonomiczno-społecznej. Są to: prawo do edukacji, prawo do ochrony zdrowia, prawo do uczestnictwa w kulturze, prawo do informacji, prawa związkowe, czy prawo do pracy.

Zasada równości jednostek w odniesieniu do prawa wyborczego, oznacza równość jednostek w toku szeroko rozumianej całej procedury wyborczej, na którą składa się: te same wymogi prawne do wszystkich, a więc równość kandydatur, równość z zakresie czynnego prawa wyborczego, a więc zakaz istnienia cenzusów oraz jeden głos, który może oddać każdy obywatel. Ponadto istnieje także równość jednostek w odniesieniu do równego dostępu obywateli do stanowisk, czy urzędów.

Zasada większości istnieje ze względów racjonalnych, jak i moralnych. Zasada większości gwarantuje bowiem lepiej skuteczną realizację jakichkolwiek rozstrzygnięć, nie tylko na polu czysto prawnym. Jest ona także zasadą moralną, bowiem akcentuje w sobie ideę równości wobec prawa i równości praw politycznych wszystkich ludzi. Mimo wszystko zasada większości nie gwarantuje wyboru najlepszej, najbardziej, czy w ogóle skutecznej i sprawiedliwej władzy, bowiem prawa stanowione przez większość nie muszą być wcale dobre, ani kompetentne. Dlatego też mimo, iż zasada większości jest tak naprawdę fundamentem funkcjonowania państwa, to może rodzić pewne deformacje. Pomija się także przy niej głosy pokaźnej mniejszości. Zasada większości jest więc zasadą proceduralną, bowiem sama demokracja jest zespołem procedur i sposobu organizacji politycznej, która wynika z przyjętych wartości. Dlatego też ważną rolę powinna spełniać opozycja, jako niezbędny nieraz element mechanizmów demokratycznych. Zasada większości mimo, iż stanowi konieczna Zasadę wszelkich procedur demokratycznych, nie jest rozwiązaniem idealnym.

Wolna konkurencja w zakresie pluralizmu i konsensusu

W modelu demokratycznym ubieganie się o władzę odbywa się na zasadzie konkurencji różnych podmiotów na równych prawach. Podmioty te zdobywają władzę mając bezpośrednie poparcie społeczne (wybór parlamentu, czy prezydenta w wyborach bezpośrednich) lub pośrednie poparcie społeczne (rząd w systemie parlamentarnym lub półprezydenckim). Zasada większości, która jest ściśle związana z zasadą równości rywalizujących podmiotów, wyznacza tak naprawdę warunki konkurujących ze sobą podmiotów. Rywalizującymi podmiotami, w zależności od rodzaju wyborów, są albo indywidualni kandydaci lub partie polityczne. Istnieją jednak pewne reguły dotyczące zasad rywalizacji, które są akceptowane przez wszystkich uczestników rywalizacji. Są to reguły doktrynalne oraz reguły prawne. Reguły doktrynalne wyrażają istotę demokracji  i mają swój zapis hasłowy w konstytucji: sankcja delegalizacji, wykluczenia z partu. Reguły prawne zawarte są w ordynacjach wyborczych. Jednak reguły na podstawie których suweren wybiera i przekazuje organom władzy państwowej (publicznej) sprawowanie tej władzy, powinny być przynajmniej pośrednio akceptowane przez tego suwerena. Te zasady powinny również obejmować generalna zasadę rozdziału mandatów, czy to na przykład  według systemu większościowego, czy proporcjonalnego.

Reguły, które nie mają charakteru prawnego występują w postaci norm politycznych, które mają związek z zasadami demokracji lub z tradycją i rzeczywistością społeczną danego kraju.

W rywalizacji politycznej zasada konsensusu opiera się także na uznaniu wspólnych wartości i celów, które związane są nie tylko z określonym modelem demokracji politycznej, ale także ze społeczeństwem, w którym to właśnie toczy się ta rywalizacja. Tak więc wszystkie podmioty rywalizujące muszą podzielać pogląd, iż każdej wyłonionej władzy chodzi o to samo: bezpieczeństwo narodu, jego rozwój, poprawa materialna społeczeństwa itd. Ma to jeszcze jeden aspekt – żaden z podmiotów nie może, w myśl powyższych generalnych celów, przekładać swego dobra osobistego nad dobro państwa i społeczeństwa.

Konkurencja ta jest niezbędna dla normalnego funkcjonowania państwa. Zapobiega ona bowiem monopolowi władzy, a także chroni wolność jednostki. Brak aprobaty dla sprawujących wołdze powinien dawać społeczeństwu szansę, a przede wszystkim możliwość zmiany tej władzy. Działać tu powinna tzw. zasada zmienności demokratycznej.

Istotą funkcjonowania demokratycznego systemu politycznego, który opiera się na modelu konkurencji, jest zasada formalnej równości i procedur większościowych, a także możliwości wyłaniania i zmiany władzy poprzez suwerena  - woli społeczeństwa obywatelskiego.

Państwo w społeczeństwie demokratycznym

Państwo jest to centralna instytucja polityczna organizacji społeczeństwa. W społeczeństwie demokratycznym, co już wielokrotnie podkreślano, władza państwowa ma swe źródło w woli większości suwerennego społeczeństwa obywatelskiego, a jej wykonywanie przez organy państwowe nie może naruszyć zasad, które wynikają z tzw. umowy społecznej, zawartej między społeczeństwem obywatelskim a państwem, które ujęte są w ramy prawa. Władza państwowa jest więc demokratycznego pochodzenia. Cecha ta odróżnia najdobitniej systemy demokratyczne od niedemokratycznych. Ramy prawne państwa demokratycznego, rozumie się dziś jako państwa prawa, które jest fundamentem współczesnej demokracji. Na koncepcję państwa prawnego (prawa) składają się między innymi: idea praworządności, czyli przestrzegania prawa, zasada konstrukcji i interpretacji systemu prawa, zasada integralnej podmiotowości prawnej państwa, konkretne instytucje prawne, które zabezpieczają prawnie uzasadnione roszczenia obywali wobec państwa. Związane są z tym idee konstytucjonalizmu, głoszące, iż konstytucja jest fundamentalnym aktem prawnym, na którym opiera się cały system prawny, a inne akty prawne obowiązują na podstawie konstytucji i winny być z nią treściowo zgodne. Jest to tzw. legalny aspekt konstytucji – wszystkie akty prawne są legalne, jeśli zostały wydane na podstawie konstytucji. Przedmiotem konstytucji jest oczywiście państwo

ZARYS HISTORYCZNY IDEI DEMOKRACJI

Starożytność

Samo pojęcie demokracji powstało w starożytnej Grecji. Oznaczało dokładnie władze ludu (demos – lud i kratos – władza). W VI wieku p.n.e. wykształciła się demokracja ateńska, która charakteryzowała się: udziałem każdego wolnego obywatela (nie wszyscy mieszkańcy Aten byli obywatelami) w wykonywaniu władzy; wolnością w granicach obowiązującego prawa; równością wszystkich obywali wobec prawa, a także wobec instytucji wymiaru sprawiedliwości oraz wobec urzędów, praworządnością oraz wyborem urzędników i ich odpowiedzialnością przed Zgromadzeniem Ludowym. Jednak nie wszyscy ówcześni filozofowie uważali, iż demokracja jest najlepszym ustrojem (można w tym miejscu przytoczyć słowa XX-wiecznego polityka Winstona Churchilla – premiera Wielkiej Brytanii, który powiedział, iż demokracja to najgorszy z ustrojów, ale jeszcze nikt lepszego nie wymyślił). Sam Platon uważał, iż demokracja to władza biednych ludzi, która łączy się nierozerwalnie z anarchią i demoralizacją. Według jego klasyfikacji najlepszą formą rządów była timokracja, a więc rządy odważnych, dalej oligarchia, czyli rządy bogatych. Na trzecim miejscu znalazła się demokracja, czyli rządy biednych (według definicji Platona), a na samym końcu tyrania – czyli rządy egoisty. W poglądach innego słynnego filozofa starożytności Artystotelesa, demokracja znalazła się w grupie złych ustrojów, obok tyranii i oligarchii. Do dobrych ustrojów zaliczył on: monarchię, arystokrację i politeę.

Średniowiecze

W wiekach średni zaczęły się powoli wykształcać reprezentacje stanowe. Pierwszy parlament powołano w Anglii w 1295 roku. We Francji Filip IV Piękny w 1302 roku zwołał Stany Generalne. W Polsce zaś wykształciła się demokracja szlachecka, która była jednak ograniczona tylko do jednego stanu – stanu szlacheckiego. Pozostałe stany nie posiadały w praktyce żadnych praw. Demokracja szlachecka – ograniczona do jednego stanu, przypominała w pewnym sensie demokrację ateńska, gdzie prawo do udziału w życiu politycznym posiadali jedynie mężczyźni. Oprócz kobiet nie posiadały ich także niewolnicy i cudzoziemcy.

Oświecenie

Demokracja tego okresu wiążę się bezpośrednio z Monteskiuszem. W jego klasyfikacji ustrojów demokracja była jedną z form republiki, obok arystokracji. Demokrację według niego kształtowała cnota  i skromność. Jeszcze wcześniej John Locke stał na stanowisku równości praw naturalnych, choć był przeciwnikiem równości praw politycznych dla wszystkich. W czasach Wielkiej Rewolucji Francuskiej uchwalono w 1789 roku „Deklarację Praw Człowieka i Obywatela”, która gwarantował podstawowe wolności demokratyczne. To właśnie rewolucja francuska dokonała zmiany suwerena z monarchy na lud.

Wiek XIX

Demokracja liberalna z XIX wieku akcentowała dość znacznie konieczność upowszechnienia praw wyborczych. Miało to bezpośredni związek z rozwojem nowoczesnych partii politycznych. Uczony angielski John Stewart Mill uważał, iż państwo demokratyczne nie może funkcjonować bez powszechności prawa wyborczego oraz reprezentacji ludu w ciałach przedstawicielskich.

Przełom XIX/XX wieku

Na przełomie tych dwóch wieków, a także w końcu wieku XVIII wykształciła się demokracja burżuazyjna, która posiadała kilka najważniejszych zasad: suwerenność ludu, spisaną konstytucję, trójpodział władzy, reprezentację (parlamenty) oraz prawa obywatelskie dla wszystkich.

Trójpodział władzy

Mimo, iż do historii praktyki przeszła koncepcja trójpodziału władzy Monteskiusza, to należy pamiętać, iż jej twórcą był John Locke. Trójpodział władzy według jego koncepcji miał wyglądać następująco: władza wykonawcza – monarcha; władza ustawodawcza – parlament oraz władza federacyjna – polityka zagraniczna. Monteskiusz zamienił władzę federacyjną na władzę sądowniczą, którą miały sprawować niezawisłe trybunały. Ten klasyczny, Monteskiuszowski trójpodział władzy, znalazł swe odbicie w pierwszych konstytucjach: konstytucji Stanów Zjednoczonych z 17 września 1787 roku, konstytucji Polski z 3 maja 1791 roku oraz konstytucji Francji z 3 września 1791 roku. Ideą Monteskiusza było wzajemne uzupełnianie się i kontrolowanie i hamowania wszystkich trzech władz.

Demokracja współczesna

Współcześnie przyjmuje się, iż demokracja to forma ustroju państwa, w którym uznaje się wolę obywali jako źródło władzy. Realizuje się nią na dwa sposoby: poprzez demokrację bezpośrednią, którą charakteryzują: referendum, plebiscyt, inicjatywa ludowa oraz veto ludowe oraz demokrację pośrednią, która charakteryzują: wybory powszechne, posłowie, senatorowie, radni, prezydent.