1. Białoruś

Wiadomości ogólne:

- Białoruś zwana Republiką Białorusi, Biełaruś, Republiką Biełaruś, jest państwem lezącym we wschodniej części Europy, nie posiada dostępu do morza. Z północy sąsiaduje z Litwą ( granica o długości 502 km) i Łotwą ( granica o długości 141 km), ze wschodu z Rosją ( granica o długości 959 km), z południa z Ukrainą (granica o długości 981 km) oraz z zachodu z Polską (granica o długości 605 km). Powierzchniowo zajmuje 207,6 tys. km2. Białoruś posiada 10,366,7 tys. mieszkańców (2000). Wartość wskaźnika średniej gęstości zaludnienia wynosi: 49 osób/km2. Najgęściej zaludnionym obszarem jest środkowa część państwa (60 osób/km2, a najsłabiej zaludnionym obszar Polesia (25 osób/km2). Stolicą państwa jest Mińsk ( liczący 1,68 mln mieszkańców, 1997). Głównymi miastami kraju są (1991):

  • Homel (501 tys.),
  • Witebsk (356 tys.),
  • Mohylew (368 tys.),
  • Grodno (303 tys.),
  • Brześć (295 tys.).

Ludność

Ludność miejska to 45% całkowitej liczby ludności kraju. Białoruś pod względem podziału administracyjnego podzielona jest na 6 obwodów. Językiem urzędowym jest język białoruski, w użyciu stosuje się również język rosyjski. Pod względem składu etnicznego ludność rozkłada się następująco na: Białorusinów (77,9%), Rosjan (13,2%), Polaków (4,1%), Ukraińców (2,9%), Żydów (1,9%). Wyznaniami religijnymi na Białorusi są: prawosławie 60%, katolicy 8%, a 30% to niewierzący. Jednostką monetarną obowiązującą w kraju jest: 1 rubel białoruski o równowartości 100 kopiejek. Poziom analfabetyzmu wynosi 2%. Wskaźnik przyrostu naturalnego jest ujemny i wynosi -4,69 (2000), jest on jednym z najniższych w skali światowej. Średnia długość życia wynosi u mężczyzn 61 lat a u kobiet 74,4 lata.

Białoruski język

Białoruski język pochodzi ze wschodniej rodziny języków słowiańskich. Posługuje się nim ok. 8 mln mieszkańców Białorusi, ponadto część ludności województwa podlaskiego. Jest on wyodrębnieniem z języka struskiego w XIV w. Posiada cechy języka wspólne z językami: rosyjskim lub ukraińskim. Najbardziej charakterystycznymi cechami tego języka są: dziakanie i ciakanie, wyodrębnione w XIV w., a także wcześniejsze akanie, czyli wymawianie głosek nieakcentowanych o, e jak a, ja. Język bogaty jest w dwa zespoły dialektów: południowo-zachodni i północno-wschodni, ulegające klasyfikacji w oparciu o różnice w akaniu. Współczesny literacki język białoruski rozwinął się w XIX w., i jest oparty na gwarze przejściowej. Pochodzące z XIV-XVI w. urzędowe dokumentacje Wielkiego Księstwa Litewskiego, napisane są językiem starobiałoruskim.

Warunki naturalne

Kraj zajmuje rozległe powierzchnie nizinne o rzeźbie polodowcowej. Znaczny obszar Białorusi położony jest w zachodniej części Niziny Wschodnioeuropejskiej, obszar 70% powierzchni kraju leży poniżej 200 m n.p.m. Z północy występują malownicze wyżyny morenowe ( przykładem jest Wyżyna Białoruska) przechodzące w Pojezierze Wileńskie. Z południa, ok. 20% całkowitego terytorium kraju zajmują ogromne tereny bagien i torfowisk ( przykładem jest obszar Polesia). Najwyższym szczytem kraju jest Dierżyński 346 m n.p.m. położony wśród Wzniesień Mińskich.

Klimat

Warunki klimatyczne to warunki klimatu umiarkowanie ciepłego ze średnią temperaturą stycznia od -8° do -4°C, a lipca 17-19°C. Średnie roczne sumy opadów kształtują się od 550 do 700 mm, z przewagą opadów w letniej porze roku. Wartość średniej temperatury powietrza i średniej sumy opadów w stolicy kraju wynoszą: styczeń -6°C i 40 mm, lipiec 17°C i 90 mm.

Fauna i flora

Obszar około 30% terytorium kraju stanowią bagna i torfowiska. Naturalna szata roślinna kraju to lasy mieszane, na północnym obszarze kraju są to lasy brzozowe, sosnowe i jodłowe, na południowym terenie dębowe, jesionowe, klonowe, grabowe, olszynowe, osikowe i bukowe, oraz kompleksy roślinności bagiennej i torfowiskowej. Największymi zbiorowiskami leśnymi są puszcze:

  • Grodzieńska,
  • Nalibocka,
  • Białowieską,

ciągnące się wzdłuż granicy z państwem polskim. Do zwierząt zamieszkujących te kompleksy leśne należą:

  • łoś,
  • dzik,
  • bóbr,
  • żubr,
  • jenot.

Jednakże świat roślinny i zwierzęcy uległ znacznemu zanieczyszczeniu w wyniku awarii elektrowni atomowej w Czarnobylu na Ukrainie.

Ustrój

Białoruś jest republiką wielopartyjną o jednoizbowym parlamencie, wybieranym na 5-letnią kadencję - jest nim Rada Najwyższa posiadająca 306 miejsc. Głowa państwa, na mocy referendum prezydenckiego w dniu 24 listopada 1996 jest prezydent. Ambasada Republiki Białorusi w Polsce mieści się w Warszawie, przy ul. Ateńskiej 67.

Gospodarka

Głównymi działami gospodarki jest rolnictwo i przemysł, pozostający w dużej zależności ekonomicznej od Rosji. Wartość dochodu narodowego wynosi 5,300 USD na 1 mieszkańca (1999). Wartość inflacji: 296% (1999)a zadłużenia: 1,1 mld USD (1998). Zatrudnienie występuje w:

  • przemyśle (41,9%),
  • usługach (39,2%),
  • rolnictwie (18,9%).

Handel zagraniczny oparty jest głównie na eksporcie maszyn (46%), artykułów konsumpcyjnych (17,8%), natomiast imporcie maszyn (31,1%), oraz innych brakujących artykułów konsumpcyjnych (13,7%). Główni partnerzy handlowi to kraje byłego ZSSR. Udział eksportu w obrotach handlowych z zagranicą to 6 mld USD, a importu: 6,4 USD (1999).

Rolnictwo

Struktura użytkowania ziemi na Białorusi wygląda następująco - powierzchnia użytków rolnych zajmuje 60,4% powierzchni kraju, powierzchnia użytków zielonych, gł. urodzajnych pastwisk - 14%, powierzchnia gruntów ornych 31%. Tereny zajęte są pod uprawę:

  • zbóż ( głównie żyto, owies, jęczmień, pszenica, gryka),
  • konopi,
  • tytoniu,
  • chmielu,
  • lnu,
  • ziemniaków,
  • buraków cukrowych,
  • roślin pastewnych,
  • owoców (jabłoni),
  • warzyw.

Na skutek eksplozji w elektrowni jądrowej w Czarnobylu (Ukraina) w 1986 większość obszarów rolnych w południowo-wschodniej części kraju została silnie skażona i nie sjest dziś wykorzystywana rolniczo. Rozwinęła się za to hodowla bydła, trzody chlewnej, drobiu oraz zwierząt futerkowych i pszczelarstwo a także leśnictwo.

Przemysł

Główne gałęzie przemysłu to:

  • przemysł elektromaszynowy (produkcja obrabiarek),
  • środków transportu (produkuje się samochody ciężarowe, ciągniki, rowery),
  • chemiczny (produkuje się nawozy potasowe, włókna syntetyczne),
  • petrochemiczny (w rafineriach ropy naftowej),
  • elektroniczny (telewizorów, radioodbiorników),
  • włókienniczy (lniarski, wełniany),
  • spożywczy (mięsny, mleczarski),
  • drzewny (meble),
  • papierniczy,
  • materiałów budowlanych,
  • szklarski (znana na całym świecie produkcja kryształów i porcelany),
  • skórzany.

Poza tym spotkać można znaczna ilość jeszcze istniejących i prężnie funkcjonujących zakładów rzemieślniczych (garncarskich, wikliniarskich).

Przemysł wydobywczy

Eksploatuje się węgiel kamienny, ropę naftową, fosforyty, sól kamienną i potasową, rudy metali, torf, łupki bitumiczne oraz surowce budowlane (wapienie, margle, gliny, piaski). Energię elektryczną o mocy 31,4 Twh (1995), co daje 3045 kWh na 1 mieszkańca produkuje się głównie w elektrowniach cieplnych, których paliwem jest węgiel kamienny i torf:

  • Berezowskiej (640 MW),
  • Łukomskiej,
  • Smolewickiej.

Komunikacja i transport

Komunikacja na Białorusi jest dobrze rozwinięta, największe znaczenie posiada transport kolejowy (5,5 tys. km linii kolejowej), z główną linią kolejową Baranowicze - Mińsk - Orsza, fragmentem magistrali Berlin - Warszawa - Moskwa, oraz prężny transport samochodowy (52 tys. dróg w tym 36,5 tys. asfaltowych). Białoruś posiada znaczną ilość żeglownych rzek oraz kanałów rzecznych na Dnieprze-Bugu. Międzynarodowym portem lotniczym jest lotnisko w Mińsku. Na Białorusi działa dobrze rozwinięty transport rurociągowy (2906 km), którym przesyła się ropę naftową i gaz ziemny m.in. do Polski, Niemiec, Czech i na Słowację.

  1. Litwa

Wiadomości ogólne:

Litwa, Lietuva, Republika Litewska, Lietuvos Respublika, jest państwem położonym w Europie Wschodniej, w południowo-wschodniej części wybrzeża Morza Bałtyckiego. Jest państwem graniczącym od północy z Łotwą, od wschodu z Białorusią, na południowym - zachodzie z Polską oraz z państwem rosyjskim poprzez obwód kaliningradzki. Zajmuje powierzchnię 65,2 tys. km2. Stolicą państwa jest Wilno, zamieszkiwane przez 590 tys. mieszkańców (1994).

Największymi miastami Litwy są:

  • Kowno (417 tys.),
  • Kłajpeda (210 tys., 1997),
  • Szawle (150 tys.),
  • Poniewież (131,6 tys.).

Językiem urzędowym jest język litewski. Jednostką monetarną jest 1 lit o równowartości 100 centów.

Historia

Historia Litwy jest przebogata. Jej ziemie w I tysiącleciu p.n.e. zostały po raz pierwszy zasiedlone przez indoeuropejskie plemiona Bałtów. W IX-XII w. istniał podział terytorium Litwy na tereny Żmudzi i Auksztoty. W XIII w. licznie występujące państewka plemienne zostały zjednoczone w jeden organizm państwowy pod panowaniem Mendoga, który prowadził walki z sąsiadami, m.in. z zakonem krzyżackim, Polską i Rusią. Po śmierci Mendoga państwo litewskie uległo rozpadowi.

Właściwym twórcą Litwy jest Książe Giedymin, który podbił rozległe terytoria ruskie, był lokatorem dwóch ośrodków stołecznych - Wilna i Troki. Postępujący proces umacniania i wzrostu terytorialnego państwa następował za czasów rodziny Giedyminowiczów: Kiejstuta i Olgierda, a kolejnymi władcami byli syn Olgierda - Jagiełło oraz Witold.

Mając w poważaniu zagrożenie, jakim jest Zakon Krzyżacki, Jagiełło podpisał z Polską unię w Krewie (1385). Na mocy tego traktatu rozpoczął się proces chrystianizacji Litwy, Jagiełłę zaś uczyniono królem Polski, oddając mu za żonę królową Jadwigę. Następnie zawierano jeszcze unie polsko-litewskie: wileńsko-radomską (1401), horodelską (1413) oraz - najważniejszą - lubelską (1569), które prowadziły do ujednolicenia ustrojowego między Litwą i Polską. Procesowi integracyjnemu obu państw towarzyszył proces polonizacji możnowładztwa i szlachty litewskiej.

Największym zasięgiem terytorialnym charakteryzowało się Wielki Księstwo Litewskie w początkach XV w. ( ponad 900 tys. km2 ). W późniejszym okresie terytorium państwa litewskiego uległ kolejnym zmniejszeniom wskutek licznych wojen z Moskwą. Dalszy proces rozrostu terytorialnego kraju nastąpił w wyniku unii lubelskiej, na podstawie której do Rzeczpospolitej włączono obszary:

  • Wołynia,
  • Ukrainy Kijowskiej,
  • Podola Bracławskiego,
  • Podlasia.

W 1697 na Litwie język polski stał się językiem urzędowym zajmując pozycję dotychczas obowiązującego języka ruskiego. Na mocy Konstytucji 3 Maja w 1791 zniesiono całkowicie odrębność obu krajów. Niestety w wyniku trzeciego rozbioru Polski podzielono ziemie litewskie między Prusy i Rosję: na terenach położonych po lewej stronie Niemna ustanowiono panowanie Pruskie, na stronie prawobrzeżnej panowanie Rosyjskie.

Dopiero okres I wojny światowej przyniósł odrodzenie się państwowości Litwy. Za pozwoleniem państwa niemieckiego w lutym 1918 Taryba, czyli parlament litewski pod przewodnictwem A. Smetony dokonał proklamacji niepodległości kraju. Litwini szczęśliwie potrafili się uporać dość łatwo z zakładanymi z inicjatywy bolszewików radami robotniczymi i obroniła państwo przed przejęciem władzy przez komunistów.

Wojna polsko-bolszewicka doprowadziła do zajęcia przez Armię Czerwoną Wilna i przekazanie jej pod panowanie Litwinów. Za namową Józefa Piłsudskiego, który dążył w swych działaniach do stworzenia federacji polsko-litewskiej, generał J. Żeligowski w październiku 1920 dokonał zajęcia Wilno wraz z okolicami. Jakiekolwiek zbliżenie się Polaków do Litwinów stało się jednak w rzeczywistości niemożliwym, dlatego też strona polska w konsekwencji wydarzeń doprowadziła do utworzenia tzw. Litwy Środkowej z Wilnem, która w marcu 1922 została włączona do Polski. To posunięcie stało się solą w oku obu narodów i przyczyniło się do zamrożenia wzajemnych relacji dyplomatycznych oby krajów aż do 1938.

Jednocześnie Litwini tocząc podobny spór terytorialny z Niemcami o Kłajpedę nie poprawiali sobie z nimi stosunków międzynarodowych. W 1926 A. Smetona został dyktatorem Litwy. W marcu 1939 wojska niemieckie opanowały Kłajpedę. Na podstawie porozumień pomiędzy Niemcami hitlerowskimi a ZSRR, po poniesionej przez Polsce klęsce, Wilno wraz z okręgiem powróciło do terytorium Litwy. W 1940 Litwa ponownie straciła swą niepodległość, w procesie przekształcenia jej w republikę Związku Radzieckiego.

Zaczął się teraz czas prześladowań rdzennej ludności litewskiej i mieszkających tam Polaków. Po rozpoczęciu wojny radziecko-niemieckiej pewna grupa Litwinów, tzw. szaulisi, rozpoczęli kolaborację z Niemcami. Jednocześnie powstawał ruch oporu, w którego szeregi wchodzili zarówno Litwini, jak i Polacy, np. okręg wileński charakteryzował się silnym działaniem oddziałów Armii Krajowej.

Proces dążenia niepodległościowe Litwy wystąpił także po okresie II wojny światowej. W czasie głasnosti i pieriestrojki powstał Litewski Ruch na Rzecz Przebudowy - Sajudis z osobą V. Landsbergisa na czele. Marzec 1990 był dla Litwinów miesiącem ważnym i przełomowym - wybrano nowy parlament, złożony w większości z przedstawicieli Sajudisu, i ogłosił niepodległość Republiki Litewskiej.

Wybory parlamentarne w 1993 zakończyły się zwycięstwem wyborczym przedstawicieli postkomunistycznej Litewskiej Demokratycznej Partii Pracy z A. Brazauskasem na czele, dążącej do nawiązania poprawnych stosunków gospodarczych z Rosją i Ukrainą. Litwa zawarła z Państwem Polskim układ o przyjaznych stosunkach i dobrosąsiedzkiej współpracy w czasie wizyty L. Wałęsy w Wilnie w 1994 roku. W 1998 prezydentem Litwy został wybrany V. Adamkus. Stanowisko premiera powierzono Gedyminasowi Vagnoriusowi 11 III 1998 a 12 V 1999 premierem mianowano Rolandas Paksas, zastąpionego 26 XI 1999 przez Andrius Kubilius.

Ludność

Litwa zamieszkiwana jest przez3,6 mln mieszkańców (2000). Wartość średniej gęstości zaludnienia wynosi 55,2 osoby/km2. Wartość przyrostu naturalnego oscyluje wokół -3,1 (2000). Wskaźnik analfabetyzmu wynosi 2% ludności. Ludność jest zróżnicowana etnicznie na: Litwinów (80,6%), Rosjan (8,7%), Polaków (7,0%), Białorusinów (1,6%), Ukraińców (1,2%). Litwini są wyznawcami katolicyzmu (60-80%), luteranizmu, kalwinizmu. Mężczyźni żyją tam średnio 66,9 lat a kobiety 76,3 lat.

Warunki naturalne

Ukształtowanie wybrzeża go jest bardzo malownicze - niskie i wyrównane, we wnętrzu kraju zaś występują rozległe niziny z licznymi formami polodowcowymi. Na obszarze południowego - wschodu kraju rozciąga się Pojezierze Litewskie, a na północnym - zachodzie Pojezierze Żmudzkie, pomiędzy nimi płożony jest rozległy i bagnisty obszar Niziny Środkowolitewskiej, przecinanej licznymi rzeki. Największą rzeką Litwy jest Niemen.

Klimat

Panujący klimat jest klimatem umiarkowanie morskim, z charakterystyczną tendencją wzrastania ku wschodowi cech kontynentalnych. Naturalna roślinność to lasy mieszane, pokrywające powierzchnię ok. 25% terytorium kraju oraz obszary łąk i bagien.

Ustrój polityczny

Litwa jest republiką wielopartyjną o jednoizbowym parlamencie - Sejmie, składającym się ze 141 miejsc.

Gospodarka

Kraj ten po odzyskaniu niepodległości przeżywał trudności gospodarcze, które były rezultatem zmian systemu zarządzania. Rolnictwo Litwy jest wyspecjalizowane w produkcji mleka i mięsa. Na terenach osuszonych bagien uprawia się zboże i warzywa.

Lasy są dostarczycielami surowca, wykorzystywanego w przemyśle drzewnym i papierniczym. Główne bogactwo Litwy to:

  • Torf,
  • surowce budowlane,
  • drewno,
  • niewielka ilość ropy naftowej.

Prężnie rozwinął się przemysł elektrotechniczny i elektryczny, który bazuje na surowcach pochodzenia zagranicznego. Wartość dochodu narodowego wynosi 4800 USD na 1 mieszkańca (1999). Ludność zatrudniona jest w:

  • usługach - 40,9%,
  • przemyśle - 39,5%,
  • rolnictwie - 17,8%.

Wartość inflacji wynosiła w 1999 roku 0,3%.

Handel

Litwa specjalizuje się w eksporcie głównie:

  • maszyn (42%),
  • gazu,
  • ropy (18%),
  • artykułów żywnościowych (16%),

a w imporcie:

  • artykułów przemysłu lekkiego (30%),
  • artykułów żywnościowych (18%).

Najwięksi partnerzy handlowi Litwy to: Rosja, Włochy, Niemcy, Ukraina. Dochody z eksportu w 1999 wyniosły 3,3 mld USD a z importu 5,4 mld USD.

  1. Ukraina

Wiadomości ogólne:

Ukraina, Ukrajina, jest państwem położonym w południowo-wschodniej Europie, nad Morzem Czarnym i Azowskim. Z zachodu posiada granicę z Mołdawią, Rumunią, Węgrami, Słowacją, Polską, z północy z Białorusią, z północnego - wschodu i wschodu z państwem Rosyjskim. Zajmuje powierzchnię 603,7 tys. km2 a zamieszkiwana jest przez 49,1 mln mieszkańców (2000). Stolicą państwa jest Kijów. Liczący 2,6 mln mieszkańców (1996). Głównymi miastami kraju są:

  • Charków (1,5 mln ),
  • Donieck ( 1 mln ),
  • Dniepropietrowsk (1,1 mln),
  • Odessa (1 mln),
  • Zaporoże (894 tys., 1994).

Obowiązującym językiem urzędowym jest język ukraiński, w użyciu stosuje się również język rosyjski.

Ludność

Wartość średniej gęstości zaludnienia wynosi 81 osób/km2. Wskaźnik przyrostu naturalnego oscyluje wokół wartości -7,4 (2000), co czyni go najniższym w Europie. Wskaźnik analfabetyzmu wynosi 2%. Ludność dzieli się na grupy etniczne: Ukraińców (73%), Rosjan (22%), Białorusinów (0,9%), Żydów (0,9%). Panującymi wyznaniami jest: prawosławie, kościół unicki, katolicyzm. Obowiązującą jednostką monetarną jest 1 hrywna równa 100 kopiejkom. Mężczyźni żyją średnio 60 lat a kobiety 71 lat.

Warunki naturalne

Znaczna część powierzchni to obszar nizinny i wyżynny, m.in. z wyżynami: Wołyńską, Podolską, Doniecką, Poleską, oraz nizinami: Naddnieprzańską, Czarnomorską Tylko południowo - zachodni obszar kraju pokryty jest pasmem Karpat Wschodnich, a południe pasmem Gór Krymskich. Najwyższym szczyt ukraińskich gór jest Howerla o wysokości 2061 m n.p.m., położonym w paśmie Czarnohory.

Klimat

Panujący klimat jest umiarkowanie ciepłym ze średnią temperaturą powietrza i średnią sumą opadów dla stolicy wynoszącą w miesiącu styczniu -6°C i 58 mm a w lipcu 20°C i 91 mm.

Rzeki

Głównymi rzekami kraju są:

Roślinność

Obszar Ukrainy pokrywają tereny bagien i moczarów. Główne zbiorowiska roślinne to roślinność stepów i lasostepów oraz kompleksy lasów mieszanych, pokrywających 14% powierzchni kraju.

Ustrój polityczny

Ukraina jest obecnie republika wielopartyjną o jednoizbowym parlamencie - zwanym Radą Najwyższą, posiadającą 450 miejsc. Parlamentarzyści wybierani są na czteroletnią kadencję.

Gospodarka

Głównymi działami gospodarki są przemysł i rolnictwo. Wydobywa się: węgiel kamienny i brunatny, gaz ziemny, ropę naftową, rudy żelaza, manganu, sole potasowe. Rozwinął się przemysł:

  • hutniczy,
  • maszynowy,
  • elektromaszynowy ( produkujący maszyny rolnicze i dla górnictwa),
  • metalowy,
  • chemiczny ( wytwarzający nawozy, włókna sztuczne, tworzywa sztuczne),
  • spożywczy,
  • drzewno - papierniczy.

Obszar użytków rolnych, stanowi 56% terytorium kraju Głównymi roślinami uprawianymi jest:

  • pszenica,
  • kukurydza,
  • buraki cukrowe,
  • rośliny pastewne,
  • słonecznik,
  • ziemniaki,
  • winorośl,
  • warzywa.

Rozwinęła się również prężnie hodowla bydła, owiec oraz trzody chlewnej. Wartość dochodu narodowego wynosiła w 1999 roku 2 200 USD na 1 mieszkańca. Wskaźnik inflacji wynosi 20% (1999). Państwo jest zadłużone zagranicznie na 12,6 mld USD (2000). Ludność zatrudniona jest w:

  • usługach - 37%,
  • przemyśle - 36%,
  • rolnictwie - 25%.

Handel

Ukraina jest eksporterem głównie urządzeń elektrycznych, metali żelaznych i wyrobów metalowych do Chin (18%) i Łotwy (10%), natomiast importerem ropy naftowej i gazu ziemnego z terytorium Niemiec (12%), Włoch (10,2). Obroty Ukrainy w handlu z zagranicą kształtują się następująco - z eksportu: 11,6 mld USD, z importu zaś: 11,8 mld USD (1999).