Płynąca przez powierzchnię niemal 7 mln km² Amazonka tworzy największy system wodny świata.

Jej dolina leży w najszerszej części Ameryki Południowej, niemal na linii równika. Rzeka ma charakter równinny, a jej wody sprawiają niekiedy wrażenie, jakby nie mogły się zdecydować czy płynąć do przodu, czy wstecz. W okresach przypływów wody oceanu potrafią dotrzeć nawet do 600 - 700 km w górę rzeki, a zderzenie fali przypływu z prądem rzeki jest tak gwałtowne, że powoduje huk, przez tubylców nazwany "pororoca".

Ujście rzeki do Oceanu Atlantyckiego ma kształt ogromnego leja o szerokości 300 km, w którym znajduje się niezliczona ilość wysp. Wlewa się nim do Atlantyku średnio 100 000 m³ wody na sekundę. Jest to wartość prawie równa przepływowi wszystkich wielkich rzek obu Ameryk. Zawiesina pochodząca z wód Amazonki barwi przybrzeżne wody Oceanu na żółto, na przestrzeni niemal 300 km². Jej dopływy osiągają rozmiary porównywalne z największymi rzekami innych kontynentów.

Ponieważ Amazonka usytuowana jest w strefie równikowej ma dopływy na obu półkulach. Sprawia to, iż wzbierają one w różnych porach roku. Dzięki temu rzeka nie powoduje tak olbrzymich katastrof, jakie mogłyby mieć miejsce, gdyby zjawiska te zbiegały się w czasie. Mimo to, podczas wezbrań, wzrost poziomu wód osiąga 6 - 15 m. Sprawia to, iż na równinie, którą rzeka płynie, następuje jej występowanie z brzegów i poszerzanie koryta, dochodzące nawet do 40 - 80 km. Wszystkie drzewa zalewanych obszarów, zwane przez tubylców "várzea", zmuszone były do przystosowania się do życia z pniami i korzeniami przez znaczną część roku zanurzonymi w wodzie. Podobnie, znaczna liczba ssaków zamieszkujących dolinę posiadła umiejętność pływania.

Dla człowieka jedynym sposobem poruszania się po dżungli jest żegluga i iguarapes w porze przyboru wody.

Rzeki dorzecza Amazonki żeglowne są na długości około 50 000 km, co sprawia, iż są one najdłuższym komunikacyjnym szlakiem wodnym świata. Ponadto stanowią one jedyną drogę wiodącą do wnętrza tej części kontynentu. Statki o dużym tonażu docierają aż do Iquitos w Peru, a mniejsze jeszcze dalej w górę dopływów. Nie jest to jednak łatwe i tylko najbardziej doświadczeni żeglarze potrafią odnaleźć drogę wśród wielu odgałęzień rzeki i unikać jej zasadzek. Podział na wodę i ląd w zasadzie nigdy nie przebiega tu pewną linią, ponieważ Amazonka ciągle zmienia swój bieg, odrywa fragmenty ziemi od brzegów i osadza je gdzie indziej, tworząc łachy i pływające wyspy.

Amazonka płynie przez największy i najgęstszy las równikowy świata. Do wysokości 40 m wznosi się tu specyficzny, nieprzebyty roślinny gąszcz.. Tworzą go liczne drzewa, krzewy, paprocie, rośliny pnące i pasożytujące. Niektóre drzewa osiągają niekiedy wysokości nawet 80 - 90 m. Wiele roślin ma napowietrzne korzenie, którymi czerpią wodę z unoszącej się nad ziemią, na skutek ekstremalnej wilgotności, pary wodnej. Powierzchnia ziemi zasłana jest ponadto resztkami obumarłych roślin.

W dżungli amazońskiej żyje ogromna liczba gatunków zwierząt, często bardzo niezwykłych i unikalnych. Występują tutaj zazwyczaj drobne gatunki. Jest tak, ponieważ las równikowy jest tak gęsty, iż swobodne poruszanie się dużych i ciężkich zwierząt byłoby bardzo trudne, bądź wręcz niemożliwe.

Najbardziej charakterystycznymi zwierzętami zamieszkującymi Amazonię są liczne gatunki małp. Posiadają one chwytny ogon, który ułatwia im szybkie i sprawne poruszanie się po gałęziach drzew.

Największym drapieżnikiem puszczy amazońskiej jest jaguar. Nazywany niekiedy amerykańskim tygrysem jest największym kotem amerykańskim. Występują tu także inne zwierzęta z rodziny kotowatych, jak ocelot i kuguar.

Las amazoński jest także krainą gryzoni. Występują tu niespotykane w innych rejonach świata, osiągające niebywałe rozmiary kapibary i chiquires.

Najbardziej znanym zamieszkującym Amazonię gadem jest anakonda. Wąż ten potrafi osiągać olbrzymie rozmiary. Największy, jak dotąd, znany nauce okaz miał około 10 m. Niektórzy jednak twierdzą, iż anakondy mogą dochodzić nawet do 20 metrów długości. Gadzimi mieszkańcami rzeki są ponadto krokodyle i kajmany.

W Amazonii występują także liczne wodne ssaki, jak: słodkowodny delfin amazoński, manat czy wydra olbrzymia. Delfin amazoński pada często ofiarą Indian, którzy polują na niego, gdyż wierzą, iż ssak ten potrafi śpiewać piękne pieśni, a także zmieniać się w piękną kobietę.

Wody Amazonii obfitują ponadto w różnorodne gatunki ryb, do których, z najciekawszych należą: węgorze elektryczne, arapaimy, raje oraz piranie. Te ostatnie są najbardziej niebezpiecznymi drapieżnikami wód Ameryki Południowej. Polują wielkimi stadami i potrafią wyczuć w wodzie nawet najmniejszą ilość krwi i ruch zwierzęcia.

Puszcza amazońska to jednak przede wszystkim królestwo ptaków. Żyje tu aż 75 % wszystkich gatunków znanych na Ziemi. Należą do nich: tukany, kolibry, guacamayos, hoatzines, quetzales i wiele innych, nie występujących w innych rejonach świata.

W lesie amazońskim występują też ziemnowodne płazy, wiele gatunków żab oraz niezliczone ilości owadów: komary, motyle, żuki, chrząszcze i pająki. Osiągają one często niezwykłe rozmiary i kolory. Ponadto, wiele gatunków pająków jest jadowitych.

Przez stulecia najcenniejszym surowcem dżungli amazońskiej był, wytwarzany przez drzewa kauczukowe, lateks. Jako pierwszy do Europy przywiózł go w XVIII podróżnik La Condamine. Jednak początkowo, na starym kontynencie, nie wykazano większego zainteresowania tym surowcem. Możliwość jego wykorzystania dostrzeżono dopiero, kiedy, przy użyciu siarki, udało się go utwardzić. W ten sposób wynaleziono sposób produkcji gumy. Od tego momentu nastąpił ogromny napływ do Amazonii poszukiwaczy kauczuku, którzy liczyli na szybkie wzbogacenie się. Nazywano ich "seringueiros". Zbierali oni żywicę z drzew kauczukowych poprzez nacinanie kory i umieszczaniem pod nacięciem niewielkich metalowych naczyń, do których spływał surowiec. Ponieważ jednak, przybyli z Europy zbieracze kauczuku, byli zazwyczaj pozbawieni podstawowych umiejętności potrzebnych do przetrwania w tak niebezpiecznych warunkach, jakie panują w lesie równikowym, wielu z nich zmarło na skutek licznych chorób, z wyczerpania powodowanego ekstremalnie wilgotnym klimatem, czy w wyniku spotkania z dzikimi zwierzętami.

Najlepiej rozwiniętymi ośrodkami Amazonii są miasta leżące u ujścia rzeki do Oceanu Atlantyckiego. Dalej, w górę Amazonki nie ma już żadnych miast. Żyją tam natomiast liczne tubylcze plemiona, kultywujące zazwyczaj stare tradycje i rytuały. Do najbardziej znanych plemion amazońskich należą Indianie Jivaro. To co ich wyróżnia, to zwyczaj pomniejszania głów zabitych wrogów, tzw. "chancha". Plemiona indiańskie coraz częściej przejmują pewne elementy cywilizacji białych. Istnieje jednak ciągle wiele plemion, do których współczesnemu światu nie udało się dotrzeć.