Obecnie na świecie jest prawie 50 mln Polaków - 38,7 mln mieszka w Polsce, a ponad 10 mln poza jej granicami. W czasie ostatniego spisu ludności w 2002 roku emigranci z Polski przebywali na wszystkich kontynentach, najwięcej w innych krajach europejskich - 461 tys. z czego ponad 97% w krajach Unii europejskiej (294 tys. (ponad 37%) w Niemczech, 39 tys. we Włoszech, 24 tys. w Wielkiej Brytanii, 21 tys. we Francji, 14 tys. w Hiszpanii. Niecałe 3% w krajach europejskich znajdujących się w 2002 roku poza obszarem Unii. W Ameryce Północnej i Środkowej znajdowało się prawie 24% emigrantów z Polski z czego najwięcej w Stanach Zjednoczonych (ponad 20%) i w Kanadzie (prawie 4%), W Oceanii 0,7% (głównie w Australii) w Azji 0,5% z tego ok. 35% (1,5 tys. w Izraelu), 0,3% w Afryce (głównie w RPA ponad 0,8 tys.), w Ameryce Południowej 0,1% emigrantów (najwięcej w Brazylii 0,3tys.).

Pod względem zaludnienia Polska zajmuje 29 miejsce na świecie i 8 w Europie. Najważniejszym źródłem informacji o stanie zaludnienia kraju jest Narodowy Spis Powszechny.

Pierwszy powojenny spis ludności wykazał iż obszar Polski w roku 1946 zamieszkiwało 23930 tys. osób. Oznacza to, iż na 1 km2 przypadało po wojnie jedynie 77 osób. Według danych ostatniego spisu, przeprowadzonego w roku 2002, obszar Polski zamieszkiwało 38230 tys. osób, a gęstość zaludnienia wzrosła osiągając 122 os/km2.

Ryc. 1. Zmiany liczby ludności Polski po II wojnie światowej.

Źródło: opracowanie własne na podstawie spisów ludnościowych.

Ludność na obszarze Polski rozmieszczona jest nierównomiernie. Obszar trzech dawnych województw: katowickiego, warszawskiego, i krakowskiego, obejmujący łącznie tylko 4% powierzchni Polski zamieszkuje aż 20% ludności. Tak duże dysproporcje w rozmieszczeniu ludności warunkuje wiele czynników natury przyrodniczej, historycznej i społeczno-gospodarczej. Wyższym wskaźnikom zaludnienia towarzyszy zwiększona liczba miast a także rozdrobnienie agrarne. Ludność koncentruje się głównie w aglomeracjach miejskich oraz na obszarach skupiających pozarolnicze miejsca pracy. Prawie 62% ludności Polski mieszka w miastach. Na zmniejszenie zaludnienia w dużym stopniu wpływają takie czynniki przyrodnicze jak duża lesistość obszaru, duża liczba jezior, terenów górzystych niekorzystnych z punktu widzenia osadnictwa, a także znaczny odsetek obszarów rolniczych charakteryzujących się sporym udziałem stosunkowo dużych gospodarstw rolnych.

Ryc. 2. Gęstość zaludnienia w Polsce według województw.

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Narodowego Spisu Ludności i Mieszkań z 2002 roku.

Największą gęstością zaludniania w Polsce charakteryzuje się województwo śląskie (385 os/km2) i małopolskie (214 os/km2). Wysoką gęstością zaludnienia, przekraczająca 140 os/km2, odznaczają się również województwa: dolnośląskie (146 os/km2) mazowieckie (144 os/km2) i łódzkie (143 os/km2). W wyniku tak dużej gęstości zaludnienia mogą wystąpić negatywne zjawiska związane z presją człowieka na środowisko przyrodnicze.

Najmniej zaludnionymi województwami w kraju, poniżej 100 os/km2, są obszary województwa warmińsko-mazurskiego (59 os/km2), podlaskiego (60 os/km2) oraz lubuskiego (72 os/km2), zachodniopomorskiego (74 os/km2) i lubelskiego (88 os/km2).

Wskaźniki gęstości zaludnienia dla powiatów Polski wahają się w granicach od 2-3 tys. os/km2 w dużych miastach do około 30 os/km2 w powiecie bieszczadzkim czy też sejneńskim.

Duża gęstość zaludnienia środkowej i południowej części województwa śląskiego, wschodniej Opolszczyzny oraz w województwie małopolskim, w którym wysokie wskaźniki zaludnienia ciągną się w pasie od województwa śląskiego po powiat brzeski na wschodzie i myślenicki na południu regionu, ma swoje uwarunkowania w XIX wiecznej koncentracji pozarolniczych miejsc pracy związanych głównie z rozwijającym się dynamicznie pracochłonnym przemysłem. Podobnie tłumaczyć można wysoką gęstość zaludniania w podregionie jeleniogórsko-wałbrzyskim i legnickim w województwie dolnośląskim, na terenie Staropolskiego Okręgu Przemysłowego w województwie świętokrzyskim, w rejonie Łodzi, Warszawy, Poznania i wzdłuż dolnego biegu Wisły od Włocławka po Trójmiasto. Duża gęstość zaludnienia w południowej i wschodniej części województwa małopolskiego oraz w zachodniej i północno-zachodniej części podkarpackiego wiąże się z dużym rozdrobnieniem rolnictwa i przeludnieniem agrarnym.

Analizując rozmieszczenie ludności wewnątrz województw notujemy koncentrację ludności w głównych miastach regionu oraz w ich otoczeniu. W województwie dolnośląskim ponad 46% ludności skupione jest w podregionie jeleniogórsko-wałbrzyskim, a ponad 37% we Wrocławiu oraz w regionie wrocławskim. Stosunkowo równomiernym rozmieszczeniem ludności pomiędzy podregion bydgoski i toruńsko-włocławski charakteryzuje się województwo kujawsko-pomorskie. W województwie lubelskim ponad 55% ludności zamieszkuje podregion lubelski, 29% chełmsko-zamojski a niecałe 14% bialskopodlaski. W województwie lubuskim 62% ludności skupia podregion zielonogórski a 38% gorzowski. W województwie łódzkim prawie 67% ludności koncentruje się w regionie łódzkim i mieście Łodzi a jedynie 33% w podregionie piotrkowsko-skierniewickim. W województwie małopolskim 66% ludności zamieszkuje Kraków i podregion krakowsko-tarnowski a zaledwie 34% podregion nowosądecki. W województwie mazowieckim 59% to ludność Stolicy i podregionu warszawskiego, 15% ostrołęcko-siedleckiego, 14% radomskiego a 12% ciechanowsko-płockiego. W województwie podkarpackim więcej mieszkańców skupia podregion rzeszowsko-tarnobrzeski (55%) aniżeli krośnieńsko-przemyski (45%). W województwie podlaskim zdecydowana większość ludności mieszka w podregionie białostocko-suwalskim (72%), pozostała część w łomżyńskim. Nierównomierność rozmieszczenia ludności widać bardzo wyraźnie na przykładzie województwa pomorskiego w którym prawie 80% ludności koncentruje się w trójmieście oraz podregionie gdańskim a ok. 20% przypada na podregion słupski. Również w województwie śląskim ponad 60% ludności przypada na podregion śląski centralny a pozostałe skupiają nieznacznie ponad 10% mieszkańców (rybnicko-jastrzębski 14%, południowośląski 14%, północnośląski 11%). W województwie warmińsko-mazurskim 43% ludności zamieszkuje podregion olszyński, 38% elbląski a jedynie 19% ełcki. W przypadku województwa wielkopolskiego widoczna koncentracja ludności występuje w Poznaniu i podregionie poznańskim (51%), 24% w podregionie kaliskim, 12,5% w konińskim i pilskim. W województwie zachodniopomorskim 66% ludności skupia podregion szczeciński a jedynie 36% koszaliński.

Największą koncentracją ludności w Polsce odznacza się Warszawa. W granicach miasta liczącego 495 km2, mieszka 1 mln 630 tys. osób, a w całej aglomeracji Warszawskiej prawie 2,5 mln. W śródmieściu na 1 km2przypada 10 tys. mieszkańców, to znaczy tyle, ile w największych aglomeracjach świata.

Ryc. 3. Procentowy udział poszczególnych województw w zaludnieniu Polski.

Źródło: opracowanie własne na podstawie Narodowego Spisu Ludności i Mieszkań z 2002 r.