Charakterystyczną cechą przełomu XX i XXI wieku jest znaczne ożywienie religijne, przejawiające się w aktach indywidualnych, jak i w powstających i funkcjonujących instytucjach. Z punktu widzenia poszczególnych jednostek można zaobserwować zachowania polegające na dociekaniu własnej wiary, jej pogłębianiu i w efekcie na nowym odkrywaniu prawd jawionych nam przez religię. Natomiast z punktu widzenia instytucjonalnego widoczna jest tendencja do powrotu do tradycyjnych form religijności, jak i tzw. postępującej pluralizacji pobożności, polegającej na tworzeniu się coraz to nowych wyznań religijnych. Dla każdej religii charakterystycznym jest sposób przedstawiania boga i system wartości zawierany w kanonach prawd wiary, które to elementy odróżniają w sposób jednoznaczny dany ruch od innych. Zastanawiający jest fakt, że niektóre z ruchów przetrwały do dziś dnia, stale poszerzając grono wyznawców, a inne dawno temu przestały istnieć.

W roku 1988 zarejestrowanych wyznań w Polsce było około trzydziestu. W roku 2000 było ich około 160 a obecnie liczbę tę szacuje się na kilkaset. Dane same za siebie mówią o postępujących w Polsce przeobrażeniach w światopoglądach obywateli.

Wraz ze zmianą ustroju politycznego na początku lat osiemdziesiątych, rozpoczęło się religijne ożywienie, spowodowane faktem, że wraz z "otwarciem" granic, zaczęli przybywać do nas misjonarze innych, nieznanych dotychczas religii.

Szczególne ożywienie obserwowane było w ramach ruchów zielonoświątkowych, które prowadząc działalność uzdrowicielską i studia nad biblią doprowadziły do rejestracji około kilkunastu zupełnie autonomicznych związków o charakterze wyznaniowym. W krajach zachodu od dawna popularne były religie Dalekiego Wschodu. Ostatnimi czasy stają się one atrakcyjne również w Polsce. Rośnie zainteresowanie technikami medytacyjnymi, czytani są mistrzowie wschodu, propagujący nieco inną, niż tradycyjna, filozofię życia. Istnieją także ruchy, które w swoich założeniach sięgają do parapsychologii stosując praktyki na wzór psychoanalizy. Przykładem może być Kościół Scjentologiczny, jak dotąd nie zarejestrowany, a bardzo popularny w świecie, albo Medytacja Transcendentalna. Dla zyskania sobie rzeszy wiernych prowadzą one zajęcia terapeutyczne, zajęcia w grupach i indywidualne, mające podnieść poziom asertywności, pomóc osiągnąć sukces zawodowy itp.

Klasyfikacja religii

Chrześcijaństwo

Najliczniej wyznawaną religią na świecie jest chrześcijaństwo. U podstawa tej religii tkwi wiara w Jezusa Chrystusa, w jednym boga i człowieka. Chrystus jest panem świata, jego odkupicielem. Bardzo istotnym punktem jest jego zmartwychwstanie. Gdy przyjdzie kres czasów, będzie on sędzią żywych i umarłych, a wtedy czeka nas zmartwychwstanie. Nauka o Chrystusie była początkowo głoszona przez apostołów i wywierała ogromny wpływ wśród ówczesnej ludności i z czasem zyskała sobie wielu wiernych. Na przestrzeni wieków, w wyniku różnic cywilizacyjnych i różnego rozumienia prawd wiary, doszło do rozpadu chrześcijaństwa i powstania następujących odłamów: prawosławia, protestantyzmu i katolicyzmu. Z biegiem lat ukształtowały się kościoły owych wyznań.

Katolicyzm jest odłamem chrześcijaństwa, który liczy sobie najwięcej wiernych. Nazwa katolicki pochodzi z języka greckiego, od słowa katholicós, co znaczy powszechny. To, co odróżnia ten odłam od pozostałych, to organizacja, ustawodawstwo, liturgia i dogmatyka. W początkach istnienia opierał się na luźnych powiązaniach gmin, na czele których stali biskupi. Gdy stawał się coraz bardziej popularny, ustaliła się trwała i hierarchiczna struktura z papieżem na czele.

Obrządki katolicyzmu:

  • Łaciński, czyli Rzymskokatolicki ( w Polsce 98% wiernych) ;]
  • Eksrzymskokatolicki, są to wspólnoty o charakterze schizmatycznym, które określają się mianem kościołów. Opuściły one kościół katolicki w sposób jawny nawiązując do ruchów zielonoświątkowych. Biorąc pod uwagę genezę, czyli katolicki rodowód, i krótką historię, zaliczono je do rodziny Kościołów katolickich, mimo że dominuje w nich nurt zielonoświątkowy.
  • Katolicyzm rytów wschodnich, znajduje się w stanie unii z kościołem katolickim, zachowując odrębność obrządku i własne języki liturgiczne.
  • Starokatolicyzm, powstał w 1870 roku. Wtedy obradował I Sobór Watykański, uchwalając dogmaty o zwierzchności jurysdykcyjnej biskupa Rzymu i o nieomylności papieża w sprawach wiary i moralności. W wyniku sprzeciwu części duchowieństwa i wiernych wobec powyższych dogmatów powstał obrządek Starokatolicki

Mianem prawosławia określa się kościół bizantyjski, inaczej wschodni. W wyniku długich sporów doktrynalnych i kwestii finansowych w 1054 roku oderwał się on od chrześcijaństwa. Podstawą założeń organizacyjnych jest tzw. autokefalia, czyli niezależność administracyjna i hierarchiczna. Kościoły te są rozprzestrzenione, ale mimo tego zachowują jedność pod względem doktrynalnym i kultowym. Religia ta uznaje pierwszych siedem soborów powszechnych i posiada obrządek bizantyjski. Wyróżniamy w niej Kościół Staroobrzędowy, który został utworzony w wyniku sprzeciwu skierowanego przeciwko reformie ksiąg liturgicznych w XVII wieku.

Protestantyzm jako nazwa zbiorcza obejmuje swym znaczeniem zarówno wyznania chrześcijańskie jak i kościoły ewangelickie takie jak: anglikanizm, kalwinizm, luteranizm oraz inne doby reformacji i protestów ( stąd nazwa protestantyzm), którzy wyrażali swój sprzeciw wobec zakazu reform kościoła katolickiego i jego założeń doktrynalnych. Częstym hasłem tego typu ruchów było i jest nawoływanie do powrotu do pierwotnych założeń ewangelii i życia pierwszych chrześcijan. Z czasem wyłaniały się dalsze odmiany pierwotnych ugrupowań jako autonomiczne ugrupowania wobec kościołów macierzystych, takie jak: adwentyści, metodyści, purytanie czy kwakrzy.

Ewangelicy z kolei czerpią swój rodowód w naukach Ulricha Zwingliego, Jan Kalwina i Marcina Lutra. Marcin Luter uważał, że nie stworzył żadnej nowej religii, a jedynie w swoich naukach powraca do pierwotnego Kościoła, i dlatego chciał by luteran określano mianem Ewangelików. Ci, którzy ufali naukom Marcina Lutra utworzyli kościół określany mianem ewangelicko - augsburskiego, a ci, którzy nawiązywali do Jana Kalwina i Urlicha Zwingliego, ewangelicko - reformowany. W późniejszych czasach tworzyły się dalsze podziały.

W Polsce znajduje się ponadto kapelania anglikańska z siedzibą w Warszawie. Jest ona jedyną taką placówką w Europie poza Anglią i prowadzi posługę dla wiernych z Anglii i Ameryki, którzy pracują w Polsce.

W wyniku prześladowań independentów w 1611 roku wyłonili się baptyści. Independenci byli protestantami kalwińskimi niezależnymi od kościoła anglikańskiego. Jeden z ich pierwszych przywódców, Tomasz Helwys, założył chrześcijański zbór który zaczęto nazywać chrzcicielami lub baptystami. Ustrój zborów babtystycznych charakteryzuje się samodzielnością jednostek i określany bywa mianem kongregacjonalnego. Głównymi hasłami baptystów od początku ich działalności są postulaty wolności religijnej i rozdziału kościoła od państwa.

Wspólnotami o cechach babtystycznych są Kościoły Chrystusowe, utworzone w Stanach Zjednoczonych. Wywodzą się one od amerykańskiego ruchu "Uczniowie Chrystusa" i nauk Thomasa Campbella w duchu odnowy chrześcijaństwa i jego zjednoczenia na gruncie biblii.

Ruch głoszący naukę o rychłym, powtórnym przyjściu Jezusa na świat określany jest mianem milenarystów. Owe przekonanie żywe było już u pierwszych chrześcijan, którzy uważali, że Chrystus przyjdzie na świat ponownie jeszcze za ich życia. Na przestrzeni wieków pojawiało się wiele tego typu ugrupowań, lecz znikały szybko, gdy okazywało się, że ich przepowiednie są błędne. Nazwa tego typu ruchów wywodzi się od ich przekonania, że obecne milenium będzie okresem panowania Jezusa na ziemi. Do tego typu wyznań należą adwentyści i ruchy badackie.

Kościoły lokalne wychodzą z założenia, że to miejscowość, w której zamieszkuje grupa chrześcijan może być czynnikiem jednoczącym ich wszystkich, a nie stale obecne spory doktrynalne. Istota tego kościoła polega na tym, że jest on zarazem największą jednostką administracyjną i najmniejszą. Tym samym nie może wchodzić w skład struktur od niego większych a zarazem dzielić się na mniejsze części. W takiej organizacji jest łatwo widoczne nawiązanie do tradycji pierwszych chrześcijan, kiedy to każda miejscowość równała się jednemu kościołowi, bez podziałów na wyznania.

Istnieje także ruch określany mianem nowoapostolskiego, nawiązujący do tradycji kościoła pierwotnego. Jego wyznawcy czekają na ponowne przyjście Jezusa Chrystusa na ziemię. Przygotowują się do tego dnia, kiedy zmarli powstaną z martwych, a pan zabierze do siebie tych, co żyli zgodnie z jego nauką.

Kolejnym omawianym przez nas wyznaniem będzie unitarianizm. Unitarianie są kontynuatorami działających w Polsce braci polskich, z XVI I XVII wieku. Nazwa tego ruchu oznacza w sensie dosłownym i symbolicznym jedność. W swojej nauce dążą do jedności wszystkich ludzi, jedności świata i religii, opowiadają się za równouprawnieniem wszystkich wyznań, ufają w wartość i godność człowieka, autorytet rozumu i sumienia, a w sferze politycznej wierzą w demokrację.

Buddyzm

Istotą buddyzmu jest wiara w tzw. Nauczyciela. Nauczyciel przechodzi liczne inkarnacje, w których uczniowie rozpoznają mistrza. Do praktyk tej religii należy przede wszystkim medytacja, recytacja sutr, mantry, pokłony oraz liczne rozmowy z nauczycielem. Buddyzm posiada wiele zaleceń i przykazań, z których dla każdego adepta tej religii pięć jest zdecydowanie najważniejszych: nie zabijaj i ochraniaj wszelkie życie, powstrzymuj się od zabierania rzeczy cudzych, nie działaj pod wpływem żądzy i prowadź odpowiednie życie seksualne, nie kłam i nie odurzaj umysłu piciem, paleniem a utrzymuj go w czystości. Religia ta wywodzi się z ludu żyjącego w bardzo trudnych warunkach przyrodniczych i polityczno społecznych. Religia ta nie dopuszcza do podziałów na kasty, nie toleruje uznawania wyższości jednego ludu nad drugim, dopuszcza inne religie jako głoszenie tej samej prawdy tylko w nieco inny sposób.

Islam

Islam, inaczej wspólnota proroka, jest religią nie posiadającą duchowieństwa. Nie ma również doktrynalnie tłumaczonej wiary, poza Koranem, który jest jedyną księgą posiadającą tego typu wyjaśnienia. Zawiera on wskazania co do kultu religijnego, życia społecznego, normy o charakterze obyczajowym czy moralnym. Zasady podstawowe tej religii wyrażone są w pięciu podstawowych przykazaniach: wyznanie wiary, modlitwa, post, jałmużna, pielgrzymka do Mekki. Można dostrzec dwie tendencje tejże religii: sunnizm i szyizm, które nie podważają jednak podstawowych założeń wiary. Według tej religii jest jeden bóg a Muhhamad jest jego prorokiem. Podział na sunnitów i szyitów jest efektem walki o władzę po śmierci Mahomet. Szyici bowiem nie stawiali wymagań co do kalifów, by pochodzili oni wyłącznie z rodziny proroka. Uznawali wszystkich czterech kalifów, a sunnici uznawali tylko czwartego, Alego, zięcia Mahometa, i jego potomków.

Judaizm

Jest religią żydowską uznającą istnienie tylko jednego boga. Jej początek sięga koczowniczych plemion żydowskich, które wierzyły początkowo w siły przyrody. W judaizmie brak jest dogmatów, ale jest wiele reguł normujących życie. Spisano je w Torze, która w mniemaniu żydów jest księgą świętą, z tej racji, że została wręczona Mojżeszowi przez Boga na górze Synaj Bóg jest jeden, niepodzielny, niematerialny, wieczny i bezcielesny, bez początku i bez końca i wymaga stałej czci. Człowiek żyje z woli Boga, który obdarzył go wolną wolą. Zachowaniem człowieka powinna kierować nagroda i kara za jego zachowania, która czeka go po śmierci.

Życie na co dzień reguluje Talmud. Jest on kodeksem prawno-religijnym. Do podstawowych reguł życia żydów możemy zaliczyć: obrzezanie, przestrzeganie szabatu i siódmego dnia tygodnia, postów i przepisów żywieniowych (potrawy koszerne). Ustawiając chronologicznie, jest ono pierwszą z trzech religii, które odwołują się do Abrahama. Kolejne to Islam i Chrześcijaństwo.

Hinduizm

Ukształtował się na przestrzeni wielu wieków w Indiach, jako religia politeistyczna. Religia ta prezentuje wiele obiektów czci i reguły życia, które pozwolą na osiągnięcie szczęścia po śmierci. Podstawą tej religii jest szereg poglądów o charakterze moralnym, etyczny i prawno- społecznym spisane w księgach Mahabharty i Ramajany. Są to staroindyjskie teksty opisujące wieszczów, obrzędy i miejsca uświęcone. W mniemaniu tej religii świat ulega stałym przemianom i w tym stale się odradza w kolejno następujących po sobie etapach. Propaguje wiarę w reinkarnację, pozwalają człowiekowi na stopniowe doskonalenie swojego karman, czyli sumy dobrych uczynków człowieka żyjącego. Karman jest czynnikiem decydującym o następnym w cieleniu i o całym łańcuchu reinkarnacji. Ostateczne wyzwolenie się od uczynków złych oznacza zbawienie.

Neopoganie

Jak sama nazwa wskazuje nawiązują oni do wierzeń pogańskich. Wierzą w słowiańskiego boga Światowida, celebrują przesilenia letnie, zimowe oraz równonocne. Kultywują starą słowiańską tradycję, odprawiając kult w miejscach naturalnych. Dlatego są tak bardzo zaangażowaniu na rzecz ochrony środowiska naturalnego.