Karpaty: Geneza: utworzenie łuku karpackiego dało początek wielu zmianom w krajobrazie i rzeźbie terenu sąsiednich obszarów. Ruchy orogeniczne (inaczej górotwórcze) spowodowały uformowanie całego łańcucha karpackiego, a także przyczyniły się do powstania wewnętrznych zapadnięć Basenu Panońskiego, zewnętrznych obniżeń pogórskich oraz tak zwanego wału metakarpackiego, w skład którego wchodzą: Wyżyna Małopolska, Masyw Czeski, Wyżyna Podolska oraz Wyżyna Dobrudży. Obraz tych makroform wywołanych ruchami tektonicznymi jest efektem wzajemnego oddziaływania nacisków bocznych, pochodzących z wnętrza łuku karpackiego oraz oporów, stawianych tym naciskom przez usztywnione po uprzednich ruchach górotwórczych części skorupy ziemskiej.

Rola klimatyczna oraz hydrograficzna Karpat jest ogromna. Górskie piętra klimatyczne odznaczają się charakterystycznymi zespołami warunków termicznych i wilgotnościowych oraz dostosowaną do tych warunków szatą roślinną. Dzięki swym wysokim wysokościom względnym i otaczającym wzniesienia obniżeniom masyw Karpat otrzymuje znacznie większe sumy opady niż otaczające obszary, mimo iż nie są to bardzo wysokie góry. Przyjmuje się, że sumy roczne opadów Karpat są dwa razy większe od sum opadów na obszarach sąsiednich. Opady w Karpatach są lokalnie zróżnicowane. Oprócz opadów w postaci deszczu w górach ważną rolę odgrywa również opad śniegu i utrzymywanie się pokrywy śnieżnej. W górach obserwuje się szybki wzrost dni z opadem śniegu wraz z wysokością. W najwyższych partiach Tatr śnieg czasem pada w miesiącach letnich. Liczba dni z pokrywą śnieżną zależy od wysokości i od rodzaju formy terenowej. W wyższych partiach Tatr pojawia się już w drugiej połowie września i tam najdłużej też się utrzymuje. Oprócz opadów należy też wspomnieć, że Karpaty są barierą wyraźnie utrudniającą przepływ powietrza z kierunku północnego i wschodniego do wnętrza masywu górskiego, powoduje to pewnego rodzaju uprzywilejowanie termiczne Basenu Panońskiego, przy jednoczesnym wzrostem suchości na tym obszarze. Przemieszczanie się wilgotnych mas powietrza przez barierę górską wywołują dwa efekty: pierwszy z nich - fenowy występuje po stronie zawietrznej, a drugi tak zwany zastoiskowy znajduje się od strony dowietrznej. Wynikiem przemieszczenie się do góry wilgotnego powietrza po stronie dowietrznej jest wzrost opadów i spadek temperatury, natomiast opadanie tego powietrza po przeciwnej stronie, czyli zawietrznej wywołuje wzrost temperatury oraz zmniejszenie nasycenia parą wodną powietrza, jest bardziej suche. Opisane zjawisko występuje zarówno po wewnętrznej, jak również zewnętrznej stronie gór, natomiast efekt wywołany wystąpieniem fenu można odczuć dość daleko poza obszarem gór. Dzięki istnieniu masywu górskiego jakim są Karpaty można przypisać znacznie wyższe średnie roczne temperatury powietrza w okolicach Tarnowa i Krakowa, gdzie dociera wiatr halny często występujący w Tatrach.

Karpaty są obszarem ważnym pod względem zasilania w wodę kilku rzek, w tym przede wszystkim Wisły, Dunaju i Dniestru. Przebieg zjawisk klimatycznych na terenach górskich znajduje swoje odbicie w sposobie zasilania oraz reżimie tych rzek, a przynajmniej w większej części biegu tych rzek. A zatem charakterystyczne dla Karpat maksima opadowe w półroczu letnim powodują wezbrania w lecie, a czasem nawet katastrofalne powodzie, natomiast wezbrania w okresie wiosennym związane z topnieniem śniegu są znacznie mniejsze i mają przebieg łagodny, ponieważ pokrywa śnieżna znika stopniowo, w zależności od wysokości nad poziomem morza.

Szata roślinna oraz świat zwierzęcy Karpat jest związany ze zmianami klimatu w okresie czwartorzędu. Zlodowacenia północnoeuropejskie wypierały świat roślinny i zwierzęcy na południe, gdzie niektóre gatunki mogły znaleźć schronienie w nieobjętych zlodowaceniem częściach gór. Tak zachowały się np. niektóre relikty trzeciorzędowe w Pieninach. Z kolei, po ociepleniu się klimatu, gatunki arktyczne i subarktyczne ustępowały wysoko w góry, gdzie przetrwały jako tzw. relikty glacjalne. Góry stanowią z jednej strony przeszkodę dla rozprzestrzeniania się niektórych organizmów, z drugiej zaś pomost dla wędrówek innych, jak np. buka i jodły w holocenie, które w Karpaty Wschodnie przywędrowały z południa, od strony Półwyspu Bałkańskiego, gdzie przetrwały ostatni okres lodowcowy.

Ważną rolę Karpaty odgrywały w przemieszczaniu ludów oraz kultur. Nigdy nie stanowiły one praktycznie jakiejś bariery nie do przebycia i zamieszkane były już od czasów neolitu. W okresach historycznych wielokrotnie przemierzały je ekipy wędrówek ludów, a wśród nich byli Hunowie, Madziarzy, Awarowie, nieco później członkowie ludności ruskiej (ukraińskiej), rumuńskiej, najazdy Tatarów. Cechą charakterystyczną tych wędrówek stanowiło przemieszczanie się pasterskiej ludności wołoskiej wzdłuż głównych grzbietów Karpat. Grupa ta wywędrowała daleko na zachód docierając aż po Bramę Morawską, zostawiła swoje ślady na tak zwanej Morawskiej Wołoszczyźnie. Są to ślady w postaci nazewnictwa geograficznego, w formach budownictwa drewnianego, typów gospodarki, narzędzi kultury materialnej. Do dziś są one wyraźnie zaznaczone pośród górali słowackich i polskich. Ważną rolę odegrał w historii Węgier łuk karpacki, gdyż to właśnie grzbiety Karpat stanowiły przez setki lat granice tego państwa. W przypadku naszego kraju również Karpaty stanowią granice państwa. Jakąś odrębność polityczną posiadało przez kilkaset lat znajdujące się w Karpatach Południowo - Wschodnich Księstwo Siedmiogrodzkie, które było izolowane w obrębie dużej śródgórskiej kotliny. Z Karpatami również związane jest współczesne państwo Słowacji (niegdyś autonomiczna Republika Słowacka, która była w składzie Socjalistycznej Republiki Czechosłowackiej).

Podczas obydwu wojen światowych Karpaty stanowiły bardzo poważne utrudnienie strategiczne, o którym świadczyły niezwykle zaciekłe oraz krwawe walki podczas I oraz II wojny światowej, przede wszystkim przy ataku w Przełęczy Dukielskiej (tak zwana Operacja Dukielska z 1944 roku).

Intensywny rozwój sieci kolei oraz dróg w XIX wieku w Karpatach był dostosowany w swoich zarysach do układu i przebiegu całości łańcucha górskiego. Składał się on ze szlaku obwodowego oraz z koncentrycznie zbiegających się połączeń poprzecznych w Budapeszcie, było to jednak wynikiem ówczesnego układu granic państw.

Teren Karpat wchodzi współcześnie w skład aż siedmiu państw. Gdyby uszeregować je według procentu zajmowanej powierzchni, jaką w obrębie tych państw zajmują Karpaty, kolejność ta wyglądałaby następująca:

1. Słowacja 61% ogólnej powierzchni kraju

2. Rumunia 48,8% ogólnej powierzchni kraju

3. Czechy 16% ogólnej powierzchni kraju

4. Węgry 9,7% ogólnej powierzchni kraju

5. Polska 6,2% ogólnej powierzchni kraju

6. Ukraina 3,6% ogólnej powierzchni kraju

7. Austria 0,6% ogólnej powierzchni kraju

Trochę inaczej przedstawia się udział wyżej wymienionych krajów w stosunku do zajmowanej powierzchni Karpat, lecz także pod tym względem Słowacja i Rumunia zajmują czołowe pozycje na liście, a mianowicie:

Obszar Karpat rumuńskich zajmuje 55,5% ogólnej powierzchni Karpat

Obszar Karpat słowacki zajmuje 14,3% ogólnej powierzchni Karpat

Obszar Karpat ukraińskich zajmuje 10,3% ogólnej powierzchni Karpat

Obszar Karpat polskich zajmuje 9,3% ogólnej powierzchni Karpat

Obszar Karpat czeskich zajmuje 6% ogólnej powierzchni Karpat

Obszar Karpat węgierskich zajmuje 4,3% ogólnej powierzchni Karpat

Obszar Karpat austriackich zajmuje 0,2% ogólnej powierzchni Karpat

Znaczenie gospodarcze Karpat współczesnych krajów, w obrębie których zawierają się części tego masywu górskiego, jest różnorodne. Dla Rumunii oraz Słowacji Karpaty są podstawową częścią terytorium państwowego oraz głównym źródłem zaopatrzenia w różnorakie surowce mineralne. Karpaty dostarczają nam ropę naftową i gaz ziemny (zwłaszcza na terytorium Rumunii), węgiel kamienny i brunatny, rudy żelaza oraz metali kolorowych, sól kamienną, wapienie. W okresie średniowiecza ogromne znaczenie miało wówczas wydobywanie srebra oraz złota, jednak zasoby tych rud uległy znacznemu wyczerpaniu, aczkolwiek na obszarze Karpatach rumuńskich rudy złota eksploatowane są cały czas. Licznie występują także wody lecznicze. Rzeki, na których budowane są zapory wodne dostarczają zasobów energii elektrycznej, jednak stopień wykorzystywania wodnych zasobów jest dotychczas stosunkowo nieduży. Należy jednak stwierdzić, iż - mimo różnych zasobów mineralnych - nie włączają się do łańcuchów górskich bogato zaopatrzonych w surowce pod względem ilościowym. Niezwykle ważną rolę w gospodarce odgrywają karpackie lasy, jako że są one źródłem zaopatrywania w surowiec drzewny. Jeśli chodzi o gospodarkę rolną tu istotne znaczenie przypisywane jest hodowli.

Można przypuszczać, że rozwój różnych gałęzi gospodarki w Karpatach będzie głównie nastawiony na wykorzystywanie Karpat w celach rekreacyjnych i turystycznych, a to wymaga odpowiedniego dostosowania zagadnień z dziedziny ochrony środowiska naturalnego, stworzenie stref krajobrazu chronionego, parków narodowych oraz rezerwatów.

Podpisane w niedawnym czasie umowy międzynarodowe dotyczące spraw ułatwienia ruchy turystycznego pomiędzy poszczególnymi państwami karpackimi zapewne wpłyną bardzo korzystnie na pogłębianie znajomości regionu Karpat. Cały obszar Karpat w ich ogólnym wyglądzie oraz różnorodności powoli stają się bardziej dostępne dla turystów, miłośników przyrody oraz zwolenników wypoczynku aktywnego.

Ludność Karpat

Karpaty zamieszkiwane są obecnie przez około 15 milionów ludności, co stanowi średnio około 70 os. na 1 km2. Rozmieszczenie ludności wskazuje zależność tak od warunków przyrodniczych, jak i od warunków społeczno-gospodarczych, dlatego też jest ono bardzo nierównomierne. W obniżeniach śródgórskich oraz na stokach o ekspozycji północnej w Karpatach Zachodnich gęstość ludności przekracza niekiedy 200 osób/km2, natomiast w nie tak dalekim sąsiedztwie od tych skupisk występują niemalże bezludne obszary górskie. W Karpatach Południowo-Wschodnich jest generalnie mniej ludności w porównaniu do Karpat Zachodnich, jednak i na tych obszarach szczególnie w kotlinach śródgórskich występują znaczne skupienia ludności. Rozmieszczenie poszczególnych grup etnicznych wygląda następująco:

a) po zachodniej stronie Karpat Zachodnich Zewnętrznych zamieszkają Czesi,

b) po stronie północnej mieszkają Polacy,

c) cała część centralna Karpat Zachodnich zamieszkiwana jest przez Słowaków,

d) Węgrzy zasiedlają wewnętrzną część łańcucha,

e) w północnej części Karpat Wschodnich (po stronie zewnętrznej jak również po stronie wewnętrznej) mieszkają obywatele Ukrainy,

f) w kierunku południowym od 47 stopnia szerokości geograficznej północnej przeważającą grupę stanowią Rumuni,

g) w środku łuku Karpat Wschodnich oraz po części na terenie Wyżyny Transylwańskiej skupia się zwarta grupa ludności pochodzenia węgierskiego oraz pozostałości po kolonizacji niemieckiej z czasów średniowiecza.

Ogólnie rzecz biorąc, można stwierdzić, że większy fragment Karpat Zachodnich oraz północna część Karpat Wschodnich zamieszkiwana jest przez narody słowiańskie, natomiast południowa część obydwu prowincji karpackich przez Rumunów i Węgrów.

Na przełomie wieku XIV i XV pasterze wołoscy podczas swoich wędrówek z stadami owiec oraz bydła przemieszczali się wzdłuż łańcucha Karpat, na obszary rumuńskie, słowackie, polskie i ukraińskie, aż do części morawskiej Karpat Zewnętrznych Zachodnich gdzie zamieszkiwali Czesi. Zbiorowość wołoska ulegała asymilacji z miejscową ludnością, jeżak jej ślady zachowały się w nazwach geograficznym, formie gospodarki pasterskiej, strojach, zwyczajach oraz budownictwie.

Ogromnemu zróżnicowaniu narodowościowemu w obszarze Karpat odpowiada ogólny przebieg granic państwowych, lecz są wyjątki od tej reguły, przede wszystkim znaczna część mniejszości węgierskiej żyje w krajach jedynie graniczących z Węgrami. Państwami, których większa część terytorium zajmowana jest przez masyw Karpat są Rumunia oraz Słowacja, zaś Republika Czeska, Węgry, Ukraina czy Polska tylko w stosunkowo niewielkim procencie powierzchni swojego terytorium obejmują Karpaty. I tak na przykład w granicach Polski znajduje się tylko 6% powierzchni zajmowanej przez Karpaty, co stanowi 10 % ogólnej powierzchni Karpat.

Sieć rzeczna Karpat

Rzeki Karpat spływają w większości do zlewiska Morza Czarnego. Cały masyw górski wspiera się jakby od południa o rzekę Dunaj, natomiast od wschodu otaczany jest przez dopływy Dunaju czyli Prut oraz Seret, a także innej rzeki czarnomorskiej - Dniestru. Tylko skłon północny Karpat, który położony jest w przeważającej części w obrębie granic Polski oraz po części Republiki Czeskiej, uchodzi do zlewiska Bałtyku poprzez dorzecza Wisły oraz Odry. Sumując, do zlewiska Morza Bałtyckiego oddaje wodę jedynie około 10% rzek z ogólnej powierzchni Karpat, natomiast pozostałe 90% należy do zlewiska Morza Czarnego. Karpackie rzeki posiadają reżim deszczowo-śnieżny, który charakteryzuje się wezbraniami wiosennymi (przełom kwietnia i maja), związane są one z topnieniem śniegów, a także wezbraniami letnimi (przełom czerwca i lipca), spowodowanymi intensywnymi opadami deszczu, są to tak zwane letnie maksima opadowe, przede wszystkim w Karpatach Zachodnich. Natomiast na obszarze Karpat Południowych przeważa odpływ w wiosennych miesiącach.

Dunaj, który wkracza do łuku Karpat zaraz pod Bratysławą ma za sobą już około 1000 km swego biegu (jest to tyle ile cała Wisła), posiada dorzecze o powierzchni 131 338 km2, natomiast średni jego przepływ roczny to około 1992 m3/s (minimum 570 m3/s, zaś maksimum 14 000 m3/s). W porównaniu do Wisły, której średni roczny przepływ w Krakowie jest około 80 m3/s. Dunaj wypływając z Karpat przełomem Żelaznej Bramy niesie ze sobą średnio 5850 m3/s, natomiast przy ujściu Prutu już około 6550 m3/s. Największym dopływem karpackim Dunaju jest rzeka Cisa (jej długość wynosi 977 km, zaś odpływ równy jest 820 m3/s), zbiera ona wody w przeważającej części z wnętrza łuku karpackiego. Kolejnymi większymi dopływami karpackimi Dunaju są między innymi Temesz, Ardżesz z Dymbowicą, Aluta (rum. Olt), Seret, Prut i Jalomica.

Dorzecze Dniestru na terenie Karpat jest stosunkowo nieduże, mimo iż rzeka ta posiada długość 1305 km , a powierzchnia dorzecza wynosi 76,9 tys. km2. Jednymi z większych karpackich dopływów Dniestru są: Świca (z Mizunką), Stryj, Łomnica oraz Bystrzyca.

Współczesny przebieg działu wodnego bałtycko-czarnomorskiego jest efektem stosunkowo niedawnych procesów tektonicznych oraz idących za nimi zmianami hydrograficznych. Prosto z Bramy Morawskiej wchodzi on na grzbiety fliszowe Karpat Zachodnich Zewnętrznych (obszar Beskidu Zachodniego), dochodzi aż do kulminacji Babiej Góry. Stamtąd tak zwany europejski dział wodny odchyle się w kierunku południowym, przecinając Kotlinę Orawsko-Podhalańską, idąc dalej grzbietami Tatr, kolejno dnem Kotliny Spisko-Liptowskiej, jednak nie osiąga głównego grzbietu Tatr Niżnych, ale łukiem poprzez Góry Lewockie zawraca w Beskidy, najdalej w kierunku południa dochodzi do Przełęczy Użockiej położonej w Bieszczadach (49 stopień szerokości geograficznej północnej), następnie skręca w kierunku północnego-wschodu i opuszczając Karpaty tworzy granicę między Północnym a Wschodnim Podkarpaciem w Bramie Przemyskiej.

Odra mimo iż jest rzeką masywu Sudetów, otrzymuje dwa karpackie dopływy. Pierwszy z nich to Ostrawica (ma 68 km długości, powierzchnia dorzecza wynosi 808 km2), a drugi to Olza (ma 89 km długości oraz powierzchnię dorzecza równą 1120 km2).

Górna Wisła przy ujściu Sanu osiąga długość 280 km, a dorzecze wynosi 50 142 km2, z tego niespełna 40% przypada na obszar Karpat a ponad 30% należy do Północnego Podkarpacia. Największe jej dopływy to: Soła (powierzchnia dorzecza - 1375 km2), Raba (powierzchnia dorzecza - 1528 km2), Skawa (powierzchnia dorzecza - 1188 km2), Wisłoka (o długości 164 km, i powierzchni dorzecza 4108 km2), Dunajec (o długości 247 km, ora powierzchni dorzecza 6801 km2) oraz San (o długości 443 km, i dorzeczu 16861 km2).

Wezbrania karpackich rzek często mają charakter katastrofalny (spowodowane jest to niewielką retencją wód opadowych), wobec czego istnieje konieczność regulowania odpływu, w połączeniu z zapotrzebowaniem na energię i zaopatrywaniem w wodę aglomeracje miejsko-przemysłowe. Wobec tych dwóch czynników konieczne jest budowanie zapór wodnych na rzekach Karpat. Zbiorniki wodne na obszarze Karpat nie są tak duże. Największymi są: 

a) zbiornik na rzece Dunaj w przełomie Żelaznej Bramy, posiada on pojemność 5 mld m3 oraz wysokość 33 metrów

b) zbiornik na Bystrzycy w Bicez (jest to dopływ Seretu) na terenie Rumunii posiada pojemność około 1,3 mld m3 oraz wysokość 80 metrów

c) zbiornik na rzece San posiadający pojemność 0,5 mld m3

d) zbiornik na rzece Orawa (w Słowacji, zaś cofka znajduje się na obszarze Polski), posiada pojemność 350 mln m3

Na kilku rzekach karpackich powstały kaskady, złożone są one z szeregu zbiorników, takie jak na przykład na Wagu, na Sole (są 4 zbiorniki), na Sanie (umiejscowiono 2 zbiorniki), natomiast na Dunajcu (są 4 zbiorniki). Zatem znajduje się w masywie Karpat kilkadziesiąt zaporowych jezior, jednak są to w większości zbiorniki stosunkowo niedużych rozmiarów.

Naturalne górskie jeziora są małe i jest ich nie duża liczba. Razem jest ich ponad 450, zajmują łączną powierzchnię około 4 km2. W znacznej większości to są jeziora wysokogórskie będące pozostałością po lodowcach, a przy tym stosunkowo największe a jednocześnie najgłębsze skupiają się w części polskich Tatr. Ponadto występują także jeziorka osuwiskowe (Balata, Rosu - w Karpatach Mołdawskich, w Rumunii; Synewirskie - w Gorganach, na Ukrainie), jeziora krasowe (Ursu - na Wyżynie Transylwańskiej, w Rumunii) oraz jeziora pochodzenia wulkanicznego (Świętej Anny - w Hargita, w Rumunii; Wlk. Wyhorlackie - Wyhorlat, na Słowacji).

W samych tylko Tatrach (po dwóch stronach granicy) znajduje się 43 polodowcowych jezior o łącznej powierzchni stanowiącej ponad 1 ha, a łącznie z innymi mniejszymi jest 190 naturalnych jezior. Parę małych jeziorek jest zlokalizowanych w Niżnych Tatrach oraz ponad 200 na całym obszarze Karpat Południowo-Wschodnich. Kilka małych jeziorek znajduje się w Krasie Słowacko-Węgierskim oraz kilkanaście solnych krasowych w Rumunii. Brak jest pełnej ewidencji osuwiskowych jeziorek, jednak w Karpatach fliszowych występują dość często, ale mają małe powierzchnie.

W zależności od wysokości nad poziomem morza oraz położenia następuje zróżnicowanie pod względem warunków hydrofizycznych w tych zbiornikach - to znaczy zmienia się ich termika, przezroczystość i barwa wody oraz skład chemiczny wody, a także świata organicznego. Jeziora tatrzańskie położone najwyżej należą do grupy tak zwanych zmarzłych stawów, odmarzają one tylko na okres 2-3 miesięcy i ciągle posiadają stratygrafię zimową wody. Jeziora występujące w wysokich górach są typu oligotroficznego, to znaczy, że posiadają dużą przezroczystość wody oraz niebieską barwę, inaczej wygląda sprawa jezior występujących w piętrze lasów - mają małą przezroczystość i barwę zielonożółtą, zaliczane są do typu eutroficznego bądź dystroficznego.

Sudety

Sudety (z języka niemieckiego Sudeten) są to góry umiejscowione na pograniczu dwóch państw: Polski oraz Czech, a także częściowo na obszarze Niemiec. Ze względu na ich wyniesienie nad poziom morza są zaliczane do średnich gór. Stanowią północno - wschodnie odgraniczenie obszaru o znacznych rozmiarach nazywanego zarówno przez geografów jak i geologów Masywem Czeskim. Większa część pasm wchodzących w obręb Sudetów jest rozciągnięta w kierunku NW-SE (pochodzi stąd określenie "kierunek sudecki"). Długość łączna Sudetów poczynając od okolic Drezna aż po Bramę Morawską liczy około 320 km, natomiast maksymalna ich szerokość wynosi około 80 km.

Od zachodu Sudety sąsiadują z Piaskowcowymi Górami Łabskimi (po niemiecku Elbsandsteingebirge) zwanymi potocznie "saską Szwajcarią", zaś od południowego wschodu graniczą z Bramą Morawską, która odgranicza je od masywu Karpat. W kierunku północnym i północno wschodnim od Sudetów znajduje się Nizina Śląska oraz Śląsko-Łużycka, w kierunku południowo zachodnim - Średniogórze Czeskie oraz Płyta Czeska, natomiast na południe znajduje się Wyżyna Czesko-Morawska oraz Obniżenie Górnomorawskie. Wzdłuż grzbietu Sudetów rozciąga się granica, która rozdziela duże a zarazem ważne krainy z punktu widzenia historii: od północnego wschodu są to Śląsk i Łużyce, natomiast od południowego zachodu - Czechy oraz Morawy.

Historia budowy geologicznej masywu Sudetów jest barwna i długa. Skały budujące dzisiejsze Sudety utworzyły się w różnorakich warunkach, na skutek odmiennych procesów. Skały najstarsze kilkakrotnie przeszły procesy fałdowania, a także uległy przeobrażeniu. Łańcuch górski wielokrotnie ulegał wypiętrzaniu i niszczeniu. Główny wygląd współczesnej rzeźby Sudetów powstał w okresie młodszego trzeciorzędu, parę naście milionów lat wstecz, wówczas to niemal zupełnie zrównany masyw górski uległ ponownemu wypiętrzeniu w wyniku działania pionowych ruchów tektonicznych. Niektóre fragmenty były wyniesione silniej, niektóre słabiej. Ale dzięki tym ruchom pozostałości dawnego krajobrazu zobaczyć możemy zarówno w masywie Karkonoszy jak również na dnie Kotliny Jeleniogórskiej. Niegdyś stanowiło to jedną łączną powierzchnię, obecnie fragmenty tej powierzchni rozdziela stok o stromych zboczach sięgający 1000 metrów n.p.m. Kontrasty występujące pomiędzy stromymi zboczami a łagodnymi wierzchowinami stanowią typowy element krajobrazu Sudetów. Cechą charakterystyczną jest także to, iż obok łańcuchów górskich znajdują się rozległe kotliny śródgórskie. Odwadniające Sudety cieki wodne przebijają się głębokimi przełomami.

Zwykle Sudety rozdziela się na trzy części: Zachodnie, Wschodnie i Środkowe oraz znajdujące się na w stronę północno wschodnią od Sudetów Przedgórze Sudeckie. Granicami między Sudetami Zachodnimi a Środkowymi są: Brama Lubawska, Przełęcz Domanowska, górny bieg rzeki Bóbr a także dolina rzeki Nysa Szalona. Granicą między Sudetami Środkowymi a Wschodnimi są: Przełęcz Międzyleska, Przełęcz Kłodzka, a także wschodni odcinek doliny rzeki Nysa Kłodzka. Przedgórze Sudeckie oddziela od właściwych Sudetów wyraźny widoczny w terenie próg wykształcony wzdłuż uskoku brzeżnego sudeckiego (właściwe góry wyrastają jakby nagle uciętym wałem z równiny). Ten próg ciągnie się - stopniowo zwiększając swoją wysokość - od okolic miasta Złotoryja i Jawor poprzez Świebodzice, Bielawę aż po miasto Złoty Stok. Od strony północnej granicą Sudetów stanowi słabo zaznaczony fragment ich pogórzy, a także niezbyt wyraźne przejście w Nizinę Śląska Przedgórza Sudeckiego. Ta granica biegnie w przybliżeniu wzdłuż następującej linii: Zgorzelec, następnie Bolesławiec, Złotoryja, dalej Jawor, Sobótka, za nimi Strzelin, Nysa oraz Prudnik i na końcu Głubczyce.

W obrębie Sudetów wyróżnia się około 40 grup górskich oraz innych jednostek fizycznogeograficznych. Niektóre z nich są w całości położone poza granicą Polski.

Sudety Zachodnie tworzą następujące jednostki:

Góry Łużyckie

Jeątědsko-Kozákovský hřbet

Pogórze Łużyckie

Kotlina Żytawska

Pogórze Izerskie

Góry Izerskie

Karkonosze

Podgórze Karkonoskie

Rudawy Janowickie

Kotlina Jeleniogórska

Pogórze Kaczawskie

Góry Kaczawskie

Sudety Środkowe tworzą następujące jednostki:

Kotlina Kamiennogórska

Góry Wałbrzyskie

Góry Kamienne

Pogórze Bolkowsko-Wałbrzyskie

Kotlina Broumovska

Góry Stołowe

Góry Sowie

Obniżenie Noworudzkie

Góry Bardzkie

Góry Orlickie

Pogórze Orlickie

Góry Bystrzyckie

Kotlina Kłodzka oraz Rów Górnej Nysy

Sudety Wschodnie tworzą:

Masyw Śnieżnika

Niski Jesionik

Góry Bialskie

Góry Złote

Wysoki Jesionik

Hanuąovicka vrchovina

Zabřeąská vrchovina

Mohelnická brázda

Przedgórze Sudeckie tworzą następujące jednostki:

Obniżenie Podsudeckie

Równina Świdnicka

Wzgórza Strzegomskie

Kotlina Dzierżoniowska

Masyw Ślęży

Wzgórza Niemczańsko-Strzelińskie

Przedgórze Paczkowskie

Obniżenie Otmuchowskie

Tak duża ilość jednostek fizycznogeograficznych w obrębie Sudetów dowodzi o różnorodności krajobrazu, który jest ściśle uzależniony od budowy geologicznej terenu oraz procesów rzeźbotwórczych.

Sudety jako region turystyczny:

Najbardziej znanym regionem Sudetów jest masyw Karkonoszy. Jest to pasmo sudeckie o największych wysokościach względnych, a gdy oglądamy go od strony północnej z Kotliny Jeleniogórskiej lub od strony Gór Kaczawskich robią naprawdę ogromne wrażenie. Na długości ponad 20 kilometrów ciągnie się dość masywny wał, którego najwyższą kulminacją jest smukła Śnieżka (1602 m n.p.m.). To wzniesienie jest najwyższym szczytem Sudetów oraz całego średniogórza Europy. Nie ma więc w tym nic dziwnego, iż Niemcy nadali nazwę Karkonoszom - Góry Olbrzymie (po niemiecku Riesengebirge). Poza Śnieżką najbardziej znanymi elementami karkonoskiego krajobrazu są kary polodowcowe. Zostały one wyżłobione w okresie plejstocenu przez lodowce górskie, zagłębienia te podcinają wierzchowinę skalistymi, stromymi urwiskami na wysokości powyżej 100 metrów. Śnieżne Kotły są najlepiej wykształconymi, znajdują się one na obszarze zachodnich Karkonoszy, aczkolwiek najbardziej znanym jest kocioł Małego Stawu, tu znajduje się schronisko "Samotnia". Inne jezioro górskie w Karkonoszach równie duże - Wielki Staw - nie jest dostępne. Można je jedynie oglądać z wierzchowiny. Największe jeziora zlokalizowane są po czeskiej stronie. Kolejnym typowym elementem dla Karkonoszy stanowią formy skalne. Niemalże całe Karkonosze po stronie Polski utworzone są ze skały - granit. Charakterystyczny sposób wietrzenia granitu sprawił, iż niektóre partie Karkonoszy oparły się niszczącym procesom i to właśnie one występują obecnie w postaci skałek. Większa część masywu Karkonoszy, zważając na walory środowiska przyrodniczego, znajduje się w obrębie Karkonoskiego Parku Narodowego od roku 1959. Po stronie czeskiej również istnieje park narodowy utworzony w 1963 r. Obecnie oba parki posiadają status światowego rezerwatu biosfery.

Unikatowe zjawisko na przestrzeni Polski stanowią Góry Stołowe - są to jedyne w Polsce góry posiadające budowę płytową, to znaczy, że zbudowane są z niemalże poziomo ułożonych warstw skał osadowych które nie uległy sfałdowaniu (mułowców oraz piaskowców). Ich rzeźba jest podobna do tego krajobrazu, jaki można zaobserwować na westernach. W obrębie całego pasma jest mnóstwo malowniczych piaskowcowych skałek, których najciekawsze skupiska znajdują się na Strzelińcu (mają wysokość 919 m n.p.m. i zarazem stanowią najwyższy szczyt wśród gór płytowych w całej Europie Środkowej), na obszarze Błędnych Skał i po stronie czeskiej - w Teplicko-Adrpaskich skałach. Dla ochrony Gór Stołowych został utworzony w 1993 roku Park Narodowy Gór Stołowych.

Ciekawym punktem turystycznym znajdującym się w obrębie Masywu Śnieżnika jest Jaskinia Niedźwiedzia. Mimo iż ustępuje ona długością swoich korytarzy tatrzańskim jaskiniom, to biorąc pod uwagę bogactwo form naciekowych nie dorównują jej żadne inne w Polsce. Innymi sudeckimi ciekawostkami są występujące tu skały wulkaniczne - przede wszystkim ich duża ilość w części zachodniej Sudetów. Szczególnie efektownie w krajobrazie prezentują się one w postaci neków, czyli izolowanych wzniesień będących pozostałością po zdegradowanych stożkach wulkanicznych. Największe wrażenie robi Ostrzyca położona na terenie Pogórza Kaczawskiego oraz Klič w części czeskiej Gór Łużyckich. W dawnych kamieniołomach można zaobserwować słupy z bazaltów, natomiast na Wielisławie niedaleko Świerzawy występują "Organy Wielisławskie" -niezwykle rzadki przykład powstałych w porfirze słupów.

Szata roślinna oraz świat zwierzęcy zostały silnie przekształcone na terenie Sudetów w wyniku działalności antropogenicznej. Niemniej jednak zachowały się pewne fragmenty zbiorowisk roślinnych naturalnych, które należą obecnie do rezerwatów. Najcenniejszymi zbiorowiskami są torfowiska, a ich największe zespoły występują w Górach Izerskich oraz w Karkonoszach. Rezerwaty leśne są utworzone w różnych obszarach Sudetów. Aczkolwiek lasy Sudetów w przeciągu dwóch dziesięcioleci doznały bardzo dużych zniszczeń na skutek oddziaływania na nie zanieczyszczeń atmosferycznych. Na "pierwszy ogień" klęski ekologicznej poszły Góry Izerskie, następnie Karkonosze a dalej kolejne pasma znajdujące się na wschód od nich. Teraz sytuacja nieco się poprawia. Dużo przestarzałych ośrodków przemysłowych, które zatruwały środowisko zamknięto, co znacznie wpłynęło na obniżenie stężenia zanieczyszczenia w powietrza. Umożliwiło to na wycofanie w 1996 r. regionu jeleniogórskiego z listy regionów ekologicznego zagrożenia. Te zmiany widać głównie w Górach Izerskich, gdzie jeszcze dziesięć lat temu było cmentarzysko martwych drzew, obecnie olbrzymie powierzchnie porośnięte są przez młody las.

Pierwsze osadnictwo na terenie Sudetów pojawiło się już w okresie średniowiecza. W krótkim czasie zaczęto eksploatować zalegające tam surowce mineralne, rozwinęło się tkactwo oraz szklarstwo, powstało wiele warsztatów rzemieślniczych, z czasem powstawały także manufaktury oraz fabryki. Okręg Sudecki jest najstarszym okręgiem w obecnych granicach Polski. Jednak, rabunkowa gospodarka jaką prowadzono w czasach komuny doprowadziła do zamknięcia wielu zakładów, mających przestarzałe (bardzo często jeszcze z przed wojny) maszyny, które nie sprostały dużej w ciągu ostatnich lat konkurencji. Wywarło to ogromny wpływ na to, iż obecnie gospodarka na terenie Sudetów przeżywa duży kryzys, stopa bezrobocia na obszarach niektórych gmin przekracza 50%. Przeciwstawnym efektem nie prowadzenia modernizacji jest jednak zachowanie w bardzo dobrym stanie mnóstwa urządzeń, będących obecnie zabytkami techniki. Znajdują się one na przykład w muzeach górnictwa w Nowej Rudzie i w Wałbrzychu oraz w udostępnionej dla turystów elektrowni wodnej znajdującej się w Lubachowie. O górniczej przeszłości Sudetów możemy również się przekonać oglądając udostępnione sztolnie po byłej kopalni złota oraz rud arsenu znajdującej się w Złotym Stoku. O dawnej gospodarce dowiadujemy się także zwiedzając muzeum znajdujące się w XVI-wiecznej papierni w Dusznikach Zdroju, muzeum zapałczane znajdujące się w Bystrzycy Kłodzkiej, ekspozycję artykułów gospodarstwa domowego umiejscowioną w Ziębicach oraz muzeum gazownictwa znajdujące się w Paczkowie czy też muzeum kupiectwa znajdujące się w mieście Świdnica.

Rozwój gospodarki w minionych wiekach stanowił podstawę bogactwa mieszczan i rodów szlacheckich. Dzięki właśnie swym majątkom mogli oni pozwolić sobie na budowanie wspaniałych rezydencji, fundowanie klasztorów i kościołów. Sudety wyjątkowo hojnie zostały obdarzone zabytkami architektury. Do najstarszych należą zamki obronne z okresu średniowiecza, które zostały wzniesione przez Piastów pełniących władzę w księstwie świdnicko-jaworskim, w obrębie którego znajdowała się większość Sudetów śląskich. Najbardziej znanymi warowniami są zamek w Książu, przebudowany następnie na rezydencję rodu magnackiego Hochbergów oraz zamek Chojnik - obronny zamek, który został później rezydencją rodu Schaffgotschów do czasu pożaru w roku 1675, nie został po nim już nigdy odbudowany.

Wśród obiektów sakralnych najcenniejszym bez wątpienia jest klasztor cystersów znajdujący się w Krzeszowie, często określany jest on mianem "perła śląskiego baroku", został uznany jako zabytek na arenie międzynarodowej (jest to dawna klasa 0). Należy również wspomnieć o takich zabytkach jak sanktuarium w Wambierzycach, w Bardzie oraz nieco zapomnianym już w Lubomierzu. Po stronie czeskiej najcenniejszym z kościołów jest klasztor i kościół benedyktynów w miejscowości Broumovie. Ciekawym do zwiedzenia są także kościoły parafialne w Świdnicy (posiadający drugą co do wielkości wieżę kościelną, która mierzy 103 m), Kłodzku, Strzegomiu, Złotoryi oraz Jeleniej Górze. Przez wieki Dolny Śląsk był regionem dwuwyznaniowym. Dlatego też oprócz kościołów katolickich budowane były też świątynie ewangelickie. Najbardziej znane z nich i godne oglądnięcia są kościoły pokoju w Świdnicy oraz Jaworze. Budowle te mogą pomieścić nawet kilka tysięcy osób, a do ich budowy używano drewna, gliny oraz słomy. Atrakcję turystyczną stanowi również XII-wieczny drewniany kościółek ewangelicki w Karpaczu , który został przeniesiony w XIX wieku z miasta Vang w Norwegii.

W drugiej połowie XIX wieku oraz w pierwszych latach XX wieku w Sudetach rozwinęła się gęsta sieć linii kolejowych. Praktycznie każde miasto posiadało wtedy połączenie kolejowe. Jednak znacznie urozmaicona rzeźba terenu zmusiła robotników kolei do budowania dużej liczby obiektów inżynieryjnych. Postawiono więc ogromne ilości mostów i wiaduktów, wydrążonych zostało 15 tuneli. To właśnie dzięki nim niektóre z linii kolejowych mają niezwykłe walory krajobrazowe. Co prawda w przeciągu ostatnich paru latach dużo szlaków zamknięto, to najatrakcyjniejsza pod względem krajobrazowym trasa biegnąca z Wałbrzycha do Kłodzka nadal funkcjonuje (mimo iż ruch nią znacznie zmalał). Niewątpliwą atrakcją Sudetów jest na pewno skansen kolei znajdujący się w Jaworzynie Śląskiej, który posiada najbogatszą w całej Europie (!!!) kolekcję parowozów.

Sudety słyną również z licznych uzdrowisk. O miano najstarszego uzdrowiska w Polsce ciągle spierają się Lądek i Cieplice. Oba kurorty powstały w okresie średniowiecza. Do młodszych uzdrowisk należą: Świeradów, Duszniki, Kudowa Zdrój, Polanica Zdrój oraz Szczawno. Z dużymi uzdrowiskami sąsiadują mniejsze - takie jak Długopole oraz Przerzeczyn. XVIII wiek i pierwsza połowa XIX wieku to liczne pielgrzymki Polaków do sudeckich uzdrowisk. Najsłynniejszymi gośćmi z Polski byli królowa Marysieńka Sobieska, leczyła się ona w Cieplicach oraz Fryderyk Chopin, właśnie w Dusznikach dawał on publicznie swoje pierwsze koncerty będąc na kuracji w uzdrowisku. Do dziś na pamiątkę tego wydarzenia odbywają się tu corocznie festiwale chopinowskie. Wśród innych słynnych gości warto wspomnieć o królach Prus: Fryderyku Wilhelmie III i Fryderyku I oraz carze Aleksandrze I, gościli oni w Lądku Zdrój, Winstonie Churchillu, przebywającym w Kudowie.

Kaplica stojąca na samym szczycie Śnieżki już od roku 1681 jest najwyżej wzniesionym obiektem sakralnym w Polsce. Została ona ufundowana przez właściciela znacznych dóbr w Karkonoszach, hrabiego Schaffgotsch. Na początku służyła ona licznym pielgrzymkom, z czasem zmieniły się one w obiekt turystyczny. A zatem Karkonosze a nie jak się przypuszcza Alpy stanowią kolebkę turystyki górskiej.