Pod pojęciem ochrony przyrody rozumie się działania, których celem jest zachowanie gatunków roślinnych i zwierzęcych, cennych obiektów przyrodniczych, bądź też całych obszarów odznaczających się szczególnymi walorami środowiska naturalnego. W Polsce stosuje się szereg form ochrony przyrody, spośród których największą rolę spełnia ochrona obszarowa. W jej skład wchodzą: parki narodowe, rezerwaty przyrody, parki krajobrazowe oraz obszary chronionego krajobrazu.

W Polsce istnieją obecnie 23 parki narodowe, których łączna powierzchnia wynosi 314 tys. hektarów, a zatem zajmują one mniej więcej 1% terytorium kraju. Wymagane jest aby powierzchnia parku nie była mniejsza niż 1000 hektarów. Pod uwagę bierze się wiele kryteriów, które musi spełnić dany obszar, by można było objąć go ochroną w ramach parku narodowego. Chodzi między innymi o charakter szaty roślinnej i zwierzęcej, rzeźbę terenu, stosunki wodne itp. Należy mieć świadomość, że sposób podejmowanych działań ochronnych nie jest jednakowy na całej powierzchni parku. Pewna jego część podlega ochronie ścisłej, co w praktyce oznacza, że jakakolwiek działalność gospodarcza jest tam zabroniona. Zabrania się nawet wstępu w celach turystycznych.

Inną formę ochrony obszarowej stanowią rezerwaty przyrody, w przypadku których nie wymaga się by ich powierzchnia wynosiła co najmniej 1000 hektarów, co odróżnia je od parków narodowych. W Polsce istnieje obecnie 1307 rezerwatów przyrody, zajmują one powierzchnię 148,7 tys. hektarów. Rezerwaty dzieli się na ścisłe oraz częściowe; w tych pierwszych wszelka działalność człowieka jest zabroniona, natomiast w rezerwatach częściowych dopuszczalna jest ograniczona ingerencja człowieka na przykład w postaci turystyki bądź pewnych zabiegów pielęgnacyjnych. Utworzenie rezerwatu związane może być z chęcią ochrony pewnych gatunków roślin, zwierząt, kompleksów roślinnych, elementów krajobrazu czy też formacji skalnych; w zależności od głównego obiektu podlegającego ochronie można mówić o rezerwatach: leśnych, florystycznych, krajobrazowych, faunistycznych, torfowiskowych, przyrody nieożywionej, stepowych, wodnych oraz słonoroślowych.

Parki krajobrazowe są jeszcze jednym ze sposobów obszarowej ochrony przyrody w Polsce. Ich łączna liczba wynosi obecnie 106; rozciągają się na znacznie większych obszarach, przez co łączna powierzchnia wszystkich parków krajobrazowych w Polsce wynosi 2,5 tys. ha. Celem tworzenia parków krajobrazowych jest ochrona terenów o wyjątkowo cennych w skali regionalnej walorach przyrodniczych i kulturowych. Przeważnie środowisko przyrodnicze w obrębie parku ma charakter naturalny bądź zbliżony do naturalnego, a jego elementy wykorzystywane są w celach dydaktycznych, leczniczych, rekreacyjnych. Przepisy określające sposób gospodarowania człowieka na obszarze parku nie są tak restrykcyjne jak w przypadku parków narodowych i rezerwatów przyrody.

Niemal jedna trzecia powierzchni Polski (32,5%) pokryta jest obszarami chronionego krajobrazu, a ich liczba wynosi 369. Te rozległe formy tworzone są głównie z myślą o turystyce i rekreacji. W obrębie obszarów chronionego krajobrazu nie wprowadza się restrykcyjnych ograniczeń dla prowadzenia działalności gospodarczej, ochrona polega głównie na zakazywaniu lokalizowania zakładów przemysłowych obciążających środowisko przyrodnicze orz innych jednostek o silnie negatywnym wpływie na środowisko. Niedopuszczalne jest również zbyt intensywne ingerowanie w funkcjonowanie ekosystemów, które mogłoby prowadzić do ich dewastacji.

W ramach przestrzennych form ochrony przyrody wyróżnić można dodatkowo zespoły przyrodniczo- krajobrazowe, które tworzone są w celu zachowania walorów estetycznych danego miejsca. Tą formą obejmowane są zarówno tereny o dużych wartościach przyrodniczych jak i takie, w obrębie których cenne elementy stanowią wytwory działalności ludzkiej. Nie stosuje się ograniczeń dla gospodarki ludzkiej jeśli nie zagraża ona istnieniu i funkcjonowaniu tych zespołów.

Wspomnieć należy również o użytkach ekologicznych- formie ochrony przyrody w niewielkiej skali. Ustanawia się je w celu zapobieżenia zanikowi takich elementów jak bagna, oczka wodne, tereny podmokłe itp., a tym samym zachowania występujących tam roślin i zwierząt.

Oprócz form przestrzennych ochrony przyrody wymienić należy także formy nieprzestrzenne takie jak: ochrona gatunkowa, pomniki przyrody oraz stanowiska dokumentacyjne. Ochroną gatunkową w Polsce objętych jest obecnie 230 gatunków roślin naczyniowych, ponad 500 gatunków zwierząt, a także wiele roślin i grzybów. Oprócz tego ochroną okresową obejmuje się również pewne gatunki ryb oraz zwierzyny łownej. Istnieją dwa sposoby prowadzenia ochrony gatunkowej: w miejscu występowania bądź w ogrodach botanicznych i zoologicznych. Specjalnymi dokumentami, które służą rejestracji gatunków wymarłych, zagrożonych wymarciem oraz rzadkich są tzw. czerwone księgi tworzone na szczeblu regionalnym, krajowym oraz światowym.

Bardzo popularną formą ochrony przyrody są pomniki przyrody, za które uznaje się pojedyncze drzewa, grupy drzew, aleje, głazy narzutowe, skałki, groty, jaskinie. Warunkiem uznania danego elementu za pomnik są jego szczególne walory np. historyczne bądź estetyczne. W Polsce istnieje ponad 26 tysięcy tego typu obiektów.

Stanowiska dokumentacyjne tworzone są dla zachowania takich elementów jak: formacje geologiczne, skupiska skamieniałości, nieczynne wyrobiska bądź ich części i inne elementy przyrody nieożywionej.