Gleby stanowią jeden z siedmiu elementów środowiska przyrodniczego. Ich badaniem zajmuje się pedologia. Wraz z rozwojem nauki zmieniało się rozumienie terminu gleba. Obecnie najczęściej definiuje się ją jako biologiczny twór, do powstania którego doszło na skutek oddziaływania czynników glebotwórczych. Procesy te sprawiają, że substancje nieorganiczne ulegają przeobrażeniu w materię organiczną.

Czynniki glebotwórcze odgrywają niesłychanie ważną rolę przy powstawaniu określonych typów gleb. do najważniejszych czynników należą: rodzaj podłoża, klimat, szata roślinna danego miejsca. Najważniejszą cechą gleby jest jej żyzność. Najprościej zdefiniować ją można jako naturalną zdolność pokrywy glebowej do zapewnienia ich wzrostu i rozwoju.

Istnieje wiele procesów glebotwórczych, m. in. brunatnienia, bielicowania, lessiważu. Pierwszym etapem powstawania profilu glebowego jest wietrzenie prowadzące do rozkruszania materii skalnej i jej zamiany w zwietrzelinę. W profilu poprzecznym gleby dobrze wykształconej zaznaczają się tzw. poziomy glebowe. Pod pojęciem poziomu glebowego rozumie się warstwę, która zaznacza się w profilu glebowym i która powstała na skutek określonych procesów. Procesami tymi mogą być: akumulacja próchnicy, wymywanie cząstek rozpuszczalnych, strącanie związków zawartych w roztworze, redukcja tlenków, rozkład substancji i inne. W związku z tym wyróżnia się następujące poziomy glebowe:

  • poziom organiczny
  • poziom próchniczy
  • poziom eluwialny (wymywania)
  • poziom iluwialny (wmywania)
  • poziom wzbogacenia
  • poziom glejowy
  • poziom murszowy
  • poziom bagienny
  • poziom skały macierzystej

Poszczególne poziomy różnią się składem chemicznym, a co za tym idzie wyglądem. Różne są także procesy prowadzące do ich powstania. Spośród wymienionych poziomów najistotniejszy dla wzrostu i rozwoju roślin jest poziom próchniczy. Próchnica czyli humus tworzona jest z materii organicznej pochodzenia roślinnego oraz zwierzęcego. Oprócz tego współtworzy ją tzw. edafon glebowy, czyli cały szereg organizmów żyjących w glebie, takich jak krety, dżdżownice i wiele innych, często znacznie mniejszych. Każdą glebę budują następujące składniki: substancje mineralne, woda, powietrze oraz materia organiczna. Ich ilość i wzajemny stosunek jest różny w poszczególnych typach gleb. Bez względu na rodzaj gleby zawsze największy udział mają składniki mineralne.

Gleby składające się na pokrywę glebową Polski są zasadniczo dobrze wykształcone. Jedynie na terenach o bardziej urozmaiconej rzeźbie, a zwłaszcza na terenach górskich przeważają gleby o niezbyt dobrze wykształconym profilu glebowym, płytkie, na których prowadzenie działalności rolniczej jest znacznie utrudnione. Poszczególne typy gleb na obszarze kraju przeplatają się wzajemnie; często na stosunkowo niewielkim obszarze występuje cała ich mozaika. Gleby Polski klasyfikuje się do następujących grup gleb: strefowych, śródstrefowych, astrefowych oraz niestrefowych

Gleby strefowe- są związane z klimatem umiarkowanym ciepłym o dość znacznej wilgotności. Poszczególne typy gleb strefowych występujących w naszym kraju związane są z rodzajem skał macierzystych, które to skały odznaczają się dużą różnorodnością. Do gleb strefowych Polski zalicza się:

  • brunatne i płowe
  • rdzawe, bielicowe i bielice

Gleby brunatne i płowe pokrywają w sumie 52% powierzchni kraju Te pierwsze powstają wskutek procesu brunatnienia, zaś płowe- lessiważu. Tworzą się na glinach morenowych, utworach pyłowych oraz bądź też na lessach. Na ich powstawanie wpływ ma oddziaływanie roślinności liściastej oraz mieszanej. Gleby te uznawane są za średnio urodzajne, nie są one zbyt zasobne w składniki pokarmowe, jednak ze względu na ich dominację na obszarze Polski stanowią podstawę produkcji roślinnej. Na glebach brunatnych i płowych uprawia się przede wszystkim zboża, a zwłaszcza żyto i pszenicę. Są bardzo powszechne, a największe ich połacie znajdują się na obszarach pojeziernych ( Pojezierze Pomorskie, Pojezierze Mazurskie), Nizinie Śląskiej oraz Wyżynie Małopolskiej.

Gleby rdzawe, bielicowe i bielice zajmują razem około ¼ powierzchni Polski, przy czym największy udział mają gleby rdzawe (ok. 14%). Do ich powstania dochodzi na utworach piaszczystych przy obecności roślinności borów. Odznaczają się kwaśnym odczynem, co warunkuje rodzaj roślinności, która może na nich występować. Ze względu na niewielką żyzność tych gleb wynikającą z ubóstwa składników pokarmowych tylko w niewielkim stopniu są one wykorzystywane rolniczo. W większości porasta je roślinność iglasta. Dla omawianych gleb bardzo charakterystyczne jest wyraźne wykształcenie poziomów glebowych: poziomu próchniczego, poziomu wymywania (luwik) oraz poziomu wmywania (argillik), który zalega na skale macierzystej. Gleby rdzawe, bielicowe i bielice występują przede wszystkim na terenach piaszczystych, głównie na pojezierzach, a także na obszarze Borów Tucholskich, Puszczy Piskiej, oraz tam gdzie występują wydmy i terasy akumulacyjne rzek. Ponadto są one płatowo rozmieszczone w innych częściach kraju.

Gleby śródstrefowe- tworzą się tam, gdzie na powierzchni terenu występują specyficzne formacje skalne np. ilaste, wapienne, bądź na obszarach podmokłych, gdzie często poziom wód gruntowych występuje tuż przy powierzchni. Do gleb śródstrefowych występujących w Polsce zalicza się:

  • rędziny
  • smolnice
  • czarne ziemie
  • mady rzeczne
  • gleby torfowe
  • mułowo-torfowe, mułowe, murszowe i glejowe

Rędziny pokrywają 1% powierzchni kraju, a ich powstanie związane jest z występowaniem skał węglanowych i wapiennych (wapieni, margli, dolomitów, gipsów). Skały te warunkują zasadowy odczyn rędzin. Są one dosyć bogate w próchnicę, jednak ze względu na znaczną ilość odłamków skalnych znajdujących się w poziomie próchniczym uważa się je za raczej trudne w uprawie. Profil glebowy jest znacznie ograniczony- warstwa próchnicza zalega bezpośrednio na skale macierzystej. Głównymi obszarami występowania rędzin są: Tatry Zachodnie, Wyżyna Krakowsko- Częstochowska, Niecka Nidziańska, Roztocze oraz Wyżyna Lubelska

Smolnice są o połowę rzadziej spotykane w Polsce niż rędziny, jako że występują jedynie na 0,5% powierzchni Polski. Związane są z podłożem ilastymi roślinnością trawiastą bądź leśno trawiastą. Gleby te, jeśli nie są zbyt intensywnie nawodnione odznaczają się dobrymi warunkami pod uprawę, ponieważ zawierają dużo próchnicy i odznaczają się znaczną miąższością. Występują tylko w kilku miejscach w Polsce; w okolicach Pyrzyc, Gniewu, Kętrzyna oraz Reszla.

Czarne ziemie podobnie jak rędziny pokrywają 1% powierzchni Polski, a ich geneza związana jest z glinami morenowymi. Powstają na obszarach pobagiennych, w miejscach gdzie nadal poziom wód gruntowych znajduje się blisko powierzchni. Roślinnością towarzyszącą tym glebom są trawy oraz formacje leśno- łąkowe. Czarne ziemie mają odczyn obojętny, a profil glebowy składa się tylko ze skały macierzystej i poziomu próchniczego. Słyną z żyzności, a ich wartość produkcyjna wzrasta jeszcze po przeprowadzeniu zabiegów melioracyjnych. Występują na bardzo ograniczonym obszarze kraju: na Pojezierzu Poznańsko- Kujawskim, w rejonie Inowrocławia, Brześcia Kujawskiego, Sochaczewa, Wrocławia oraz Pyrzyc.

Mady rzeczne zajmują 5% powierzchni Polski, pokrywają obszary teras zalewowych, które zbudowane są z osadów rzecznych, głównie piasków. Gleby te odznaczają się bardzo dużą urodzajnością ponieważ są zasobne w składniki pokarmowe, a grubość poziomu próchnicy jest znaczna. Występują w dolinach rzecznych oraz deltach; największy obszar mad występuje w Polsce na Żuławach Wiślanych.

Gleby torfowe inaczej zwane torfowymi pokrywają około 4% terytorium Polski. Do ich powstania dochodzi na obszarach o nadmiarze wilgoci. Ze względu na specyficzne warunki profil glebowy rozwija się tylko w ograniczonym zakresie, a właściwości tych gleb są uwarunkowane rodzajem skały, na której powstają. Gleby torfowe podzielić można w zależności od sposobu zasilania na torfowiska niskie i wysokie. Torfowiska niskie porośnięte są roślinnością łąkową i częściowo wykorzystywane rolniczo jako łąki i pastwiska, a zasilane są wodami gruntowymi. Torfowiska wysokie stanowią natomiast formacje bardzo ubogie pod względem zdolności produkcyjnych; w ich przypadku dostarczanie wilgoci odbywa się poprzez opady atmosferyczne. Gleby torfowe występują w wielu miejscach Polski, a obszarami ich największych skupisk są: pojezierza, dolina Biebrzy oraz Noteci, Polesie Lubelskie, Pobrzeże Bałtyku.

Gleby mułowo-torfowe, mułowe, murszowe i glejowe towarzyszą glebom torfowym i podobnie jak one pokrywają 4% powierzchni kraju. Tworzą się w warunkach znacznej wilgotności i aby mogły być wykorzystywane rolniczo wymagają przeprowadzenia zabiegów melioracyjnych. Przeznaczane są przede wszystkim pod użytki zielone.

Gleby pozastrefowe- stanowią kolejna grupę gleb, do której w Polsce zaliczają się jedynie czarnoziemy.

Czarnoziemy zajmują 1% powierzchni Polski, a do ich powstania dochodzi w warunkach klimatu umiarkowanego suchego przy współudziale roślinności stepowej. Są to gleby typowe dla niektórych rejonów Ukrainy, Stanów Zjednoczonych, Argentyny, Australii. Posiadają obojętny odczyn a ich cechą charakterystyczną jest poziom próchniczy o bardzo dużej miąższości- może on zajmować nawet 15% w profilu glebowym. Gleby te uchodzą za najbardziej żyzne i są wykorzystywane pod najbardziej wymagające uprawy np. buraki cukrowe, pszenicę. Występuje na terenie Małopolski, Wyżyny Lubelskiej oraz Przedgórza Sudeckiego.

Gleby niestrefowe nie są związane z żadną strefą klimatyczną, a ich powstanie determinują specyficzne warunki lokalne. Wśród nich wyróżnia się gleby:

  • inicjalne
  • słabo wykształcone
  • antropogeniczne

Gleby inicjalne i słabo wykształcone znajdują się w początkowym bądź nieco późniejszym stadium rozwoju. Stanowią formę pośrednią pomiędzy glebą a litą skałą, ponieważ procesy glebotwórcze nie zdołały jeszcze przekształcić ich w odpowiednim stopniu. Są to gleby typowe dla obszarów górskich, wyżynnych oraz pojeziernych. Ze względu na właściwości zdolności produkcyjne tych gleb są w znacznym stopniu ograniczone.

Gleby antropogeniczne oznaczają zarówno te gleby, które w pozytywny sposób zostały przekształcone przez człowieka jak i te, na których działalność ludzka odbiła się w sposób bardzo negatywny. Gleby antropogeniczne dzieli się na dwie zasadnicze grupy: kulturoziemne oraz industrioziemne. Pierwsza grupa obejmuje gleby, które przekształcone zostały przez człowieka na skutek gospodarki rolnej, w taki sposób, że ich zdolności produkcyjne zwiększyły się. Zalicza się tu hortisole (gleby ogrodowe) oraz rigosole (plantacje, cieplarnie, uprawy). W przypadku wyżej wymienionych gleb poziom próchniczy jest znacznie pogłębiony, co umożliwia uzyskiwanie większych plonów aniżeli w warunkach normalnych.

Do grupy gleb industrioziemnych zalicza się natomiast urbisole oraz zniszczone. Pierwsze z wymienionych znajdują się na terenie miast oraz aglomeracji miejskich. Ich właściwości w znacznym stopniu przekształcone zostały wskutek działalności ludzkiej, a ich zdolności produkcyjne są zdecydowanie mniejsze. Gleby zniszczone spotkać można zwłaszcza w terenach intensywnego rozwoju przemysłu, w pobliżu potężnych zakładów produkcyjnych, hut, kopalń itp. Są to gleby, w których profil glebowy praktycznie się nie zaznacza, często zawierają duże ilości zanieczyszczeń. Produkcja roślinna tego typu glebach jest niemożliwa.

Do oznaczania stopnia przydatności gleb danego obszaru dla produkcji roślinnej stosuje się tzw. klasy bonitacyjne gleb. W klasyfikacji tej uwzględnia się następujące elementy:

  • żyzność gleby
  • stosunki wodne
  • kulturę glebową
  • stopień trudności uprawy gleby
  • ukształtowanie terenu
  • gospodarkę rolną na danym obszarze

W Polsce wyróżnia się osiem klas bonitacyjnych oraz klasę VIZ. Poniżej przedstawiona zostanie krótka charakterystyka.

  • klasa I- obejmuje jedynie 0,5% wszystkich gleb w Polsce. Dotyczy gleb najlepszych, gł. czarnoziemów, a także niektórych mad rzecznych, rędzin, brunatnych. Gleby tej klasy przeznacza się pod uprawę pszenicy, buraków cukrowych, warzyw, a także pod drzewa owocowe. Gleby tej klasy nie wymagają praktycznie żadnych zabiegów agrotechnicznych
  • klasa II- stanowi 3,2% wszystkich gleb w Polsce. Do tej klasy zalicza się również czarnoziemy, mady, rędziny, brunatne oraz niektóre płowe. Gleby zaliczane do tej klasy również są żyzne i nie wymagają zabiegów agrotechnicznych, uprawiać można podobne rośliny jak na glebach klasy I, dają one jednak nieco niższe plony
  • klasa III a- (10,1% powierzchni gruntów ornych) mają gorsze właściwości aniżeli gleby zaliczane do dwóch powyższych klas, jednak możliwa jest na nich uprawa zarówno pszenicy jak i buraków

- klasa III b- (13,9% powierzchni gruntów ornych) określane są mianem gleb średnio dobrych, w skład tej klasy wchodzą głównie:

brunatne, płowe i opadowo-glejowe, czarne ziemie, rędziny, gleby torfowo-murszowe oraz torfowe

  • klasa IV a- (22,6% powierzchni gruntów ornych) nazywa się je glebami średniej jakości, w skład tej klasy wchodzą takie same gleby jak do klasy III b, ale o nieco gorszych właściwościach
  • klasa IV b- (16,7% powierzchni gruntów ornych) są to gleby średniej jakości, które często są nadmiernie wilgotne lub też odznaczające się niedostatkiem wilgoci
  • klasa V- (20,7% powierzchni gruntów ornych) w skład tej klasy wchodzą gleby słabe, o ograniczonych możliwościach produkcyjnych, głównie: brunatne, rdzawe, płowe, bielicowe na piaskach i żwirach, mady o słabo wykształconym profilu oraz obfitujące w kamienie rędziny
  • klasa VI- (11,4% powierzchni gruntów ornych) obejmuje gleby, które praktycznie nie nadają się pod uprawę (rdzawe, bielicowe, rankery, inicjalne rędziny, mady o najgorszych właściwościach wilgotnościowych
  • klasa VIZ- (0,9% powierzchni gruntów ornych) gleby te zupełnie nie nadają się pod uprawę, przeznacza się je przeważnie pod zalesienie

Analizując powierzchnię Polski pod względem pokrywy glebowej należy stwierdzić, że:

  • w gospodarce rolnej wykorzystuje się 60% obszaru kraju (w tym grunty orne stanowią 48% powierzchni kraju, a użytki zielone- 12%)
  • kolejne 28% powierzchni polski zajmują lasy
  • pozostałe 12% powierzchni kraju wykorzystuje się pod cele nierolnicze oraz nieleśne

Pokrywa glebowa, nie tylko na terytorium Polski, zagrożona jest niszczeniem na skutek erozji. Wyróżnia się dwa zasadnicze rodzaje erozji, które prowadzą do niszczenia gleb. Są nimi:

Występowanie erozji jest bardzo niekorzystnym z punktu widzenia rolnictwa zjawiskiem. Jego nasilenie zależy od kilku czynników, miedzy innymi od: rzeźby terenu, rodzaju gleby (zwłaszcza jej przepuszczalności, uziarnienia), warunków klimatycznych (szczególnie od częstotliwości występowania opadów oraz ich intensywności), szaty roślinnej.

W Polsce obszarami o najsilniej występującej erozji są góry i tereny podgórskie, wyżyny lessowe i wapienne (Wyżyna Lubelska, Wyżyna Śląska, Wyżyna Małopolska), obszary pojezierne. Możliwe jest rzecz jasna przeciwdziałanie erozji czy choćby jej ograniczanie. Polega ono na stosowanie odpowiedniej orki (nie wzdłuż, a w poprzek stoku) oraz płodozmian.