Wirusy w systematyce organizmów żywych nie zostały nigdzie zaklasyfikowane, ponieważ są na pograniczu materii ożywionej i nieożywionej. Mają kilka cech wspólnych z organizmami żywymi, ale nie prowadzą między innymi przemian metabolicznych i nie mogą się rozmnażać poza komórką gospodarza. Wirusy nie mają też budowy komórkowej. Poza tym, wszystkie komórkowe formy życia mają równocześnie i DNA i RNA, a wirusy mają zawsze tylko jeden z kwasów nukleinowych. Nie mają też rybosomów czy własnych enzymów. Do rozmnażania wykorzystują struktury zawarte w komórce gospodarza. Można powiedzieć, że wirusy poza komórką gospodarza to tylko białkowy kapsyd z zamkniętym w środku kwasem nukleinowym. Dopiero po wniknięciu do komórki gospodarza wirus ożywa i zaczyna pełnić część procesów charakterystycznych dla żywego organizmu. Wirusy są więc strukturami pasożytniczymi. Wirusy dzieli się na podstawie ich wielkości, kształtu kapsydu, obecności dodatkowej osłonki i zawartego w nich kwasu nukleinowego.

Podstawowymi elementami budulcowymi wirusa jest kwas nukleinowy zamknięty w białkowym kapsydzie. Kwas tej jest zawsze gonomem wirusa, bez względu na to czy jest to DNA czy RNA. Wielkość genomu wirusa jest ograniczona. Pojedyncze cząsteczki wirusów mają wielkość nieprzekraczającą 0,25 mikrometra. Na kształt wirusa mają wpływ podjednostki białkowe budujące kapsyd - kapsomery. Najczęściej kapsyd ma postać wielościanu - symetria kubiczna. Zwykle jest to dwudziestościan foremny (ikozaerd). Wirusy mogą też mieć symetrię helikalną, jeśli wirus jest śrubowato zwinięty albo symetrię złożoną, jeśli nie wykazuje jednoznacznie cech symetrii kubicznej albo helikalnej.

Wirusy można skrystalizować. Wówczas wirusy tworzą powtarzający się wzór. Co istotne, jeśli do komórki gospodarza prowadzi się wykrystalizowanego wirusa, to podejmuje on funkcje rozmnażania i staje się aktywny.

Bakteriofagi to wyodrębniona grupa wirusów atakujących bakterie. Bakterifagi mają dosyć złożoną budowę. Kwas nukleinowy jest zamknięty w wielościennym kapsydzie. Najczęściej jest to DNA. Dodatkowo od główki odchodzi tzw. ogonek, który zakończony jest włókienkami umożliwiającymi umocowanie się wirusa na powierzchni komórki bakterii. Fagi są łatwe do hodowania w warunkach laboratoryjnych i mogą być wykorzystywane jako wektory. Bakteriofagi dzieli się na łagodne i zjadliwe. Te ostatnie prowadzą do śmierci komórki zakażonej, natomiast fagi łagodne najczęściej wykorzystują komórkę do rozmnażania się, poprzez integrację kwasu nukleinowego wirusa z DNA gospodarza, jednak bez zabijania komórki.

Ogólnie rzecz biorąc infekcję można podzielić na pięć etapów - absorpcja, wnikanie, replikacja, składanie i uwolnienie. Absorpcja polega na przyczepieniu się wirusa do powierzchni komórki gospodarza. Umożliwia to wnikanie kwasu nukleinowego wirusa do wnętrza komórki gospodarza, przy czym białkowy kapsyd pozostaje na zewnątrz. Następnie następuje replikacja kwasu wirusa, do czego konieczne jest przestawienie metabolizmu komórki na syntezę białek wirusowych. Kolejnym etapem jest składanie, w wyniku czego do powstałych główek jest pakowany zreplikowany kwas nukleinowy wirusa. Ostatnim etapem jest uwolnienie powstałych cząstek wirusowych w wyniku rozerwania ściany komórkowej gospodarza. Z jednego bakteriofaga może powstać nawet 100 fagów potomnych, mogących infekować następne komórki. Cały proces trwa około 30 minut.

Wirusy mogą atakować komórki roślinne, zwierzęce i bakterie. Do wnętrza komórek wirusy dostają się poprzez rozpuszczenie ściany i błony komórkowej na drodze chemicznych reakcji. Czasami wykorzystują istniejące już uszkodzenia albo wnikają rozprowadzane przez owady. Tempo namnażania się wirusów w komórkach jest tak duże, że infekcje wirusowe rozprzestrzeniają się w błyskawicznym tempie. Stanowi to duże zagrożenie zarówno dla człowieka, jak i np. dla roślin uprawnych. Do ciężkich chorób wirusowych zwierząt można zaliczyć wściekliznę czy pryszczycę. W roślin wirusy wywołują między innymi plamistość, pomarszczenie liści, liściozwój, rozwój miejscowych guzów, karłowatość, usychanie czy spadek zdolności do owocowania.

Przykładem wirusa roślinnego jest wirus mozaiki tytoniowej, który posiada RNA jako kwas nukleinowy. Kapsyd ma podłużny kształt i nie ma dodatkowej osłonki. Po infekcji RNA wirusa przechodzi bezpośrednio na rybosomy i ulega translacji na zasadzie analogicznej do normalnego mRNA komórki gospodarza.

Choroby wirusowe roślin są roznoszone na kolejne osobniki zazwyczaj za pomocą owadów. Mogą się tez przenosić poprzez nasiona czy w czasie rozmnażania wegetatywnego. Pomiędzy komórkami gospodarza wirus może przenikać za pomocą plasmodesm.

Wirusy są bardzo niepożądane w rolnictwie, ponieważ przynoszą duże straty. Nie są jeszcze znane skuteczne metody ochrony roślin przed wirusami, dlatego najczęściej chore rośliny są po prostu spalane, aby nie roznosić infekcji na kolejne rośliny.

Wirusy atakują zazwyczaj określony rodzaj komórek. Jest to spowodowane występowaniem na ich powierzchni specyficznych receptorów. Niektóre wirusy posiadają poza kapsydem dodatkową otoczkę, najczęściej lipoproteinową zawierającą glikoproteiny będące receptorami. Czasami receptory wirusa mogą się wiązać z wieloma rodzajami komórek. Tak jest na przykład w przypadku wirusa odry i wysypki zakaźnej. Inne wirusy, np. wirus porażenia dziecięcego, mogą infekować jedynie określony typ komórek.

Wirusy zwierzęce mają DNA albo RNA. Wywołują między innymi takie choroby, jak cholerę u świń, nosówkę u psów, zapalenie płuc u świń, białaczkę u kotów, mięsaka Rousa u kur.

Z kolei chorobami wirusowymi człowieka są między innymi grypa, odra, ospa, paraliż dziecięcy, świnka czy różyczka. Niektóre wirusy mogą także w sposób bezpośredni lub pośredni przyczyniać się do rozwoju nowotworów. Wówczas mówi się o wirusach onkogennych.

Bardzo poważną chorobą wirusową, na którą do tej pory nie udało się znaleźć ani szczepionki, ani lekarstwa, jest AIDS - zespół nabytego upośledzenia odporności, który jest wywoływany przez wirusa HIV. Wirus HIV należy do grupy retrowirusów, a więc zawiera RNA jako kwas nukleinowy, który w komórce gospodarza jest za pomocą enzymu - odwrotnej transkryptazy przepisywany na DNA. Wirus HIV może występować przez wiele lat w formie utajonej, bez wystąpienia objawów chorobowych. Najczęściej choroba AIDS rozwija się po wielu latach od zakażenia wirusem, jednak wówczas prowadzi do szybkiego wyniszczenia organizmy. Wirus AIDS niszczy bowiem limfocyty, komórki układu odpornościowego organizmu. Wówczas cały organizm staje się bardzo wrażliwy na każde zakażenie czy infekcję. Wówczas nawet zwykły katar może okazać się śmiertelny. W Polsce odnotowano około 20 tysięcy przypadków zakażenia wirusem HIV, jednak wiele innych pozostaje w nieświadomości zainfekowania wirusem albo nie przyznaje się do tego. Około ¼ osób zakażonych jest chora na AIDS. Na świecie, według raportów Światowej Organizacji Zdrowia WHO jest około 28 milionów osób zakażonych, z czego około 8 milionów choruje na AIDS. Ponieważ jak dotąd HIV i AIDS są nieuleczalne, jedynym sposobem zapobieżenia zakażeniu jest profilaktyka. W tym celu na całym świecie przeprowadza się akcje informacyjne.

W przypadku innych chorób stosuje się szczepionki, które dzięki zastosowaniu na skalę światową praktycznie dają możliwość uwolnienia świata od danego rodzaju wirusa. Tak się stało np. w przypadku wirusa ospy prawdziwej. Nadal jednak konieczne są badania nad wynajdywaniem nowych, skuteczniejszych i tańszych szczepionek, które mogłyby być stosowane w każdym państwie, także w krajach trzeciego świata.