Mitologia grecka

Wstęp do mitologii:

1. 1. Mit (gr. mythos) to tradycyjna opowieść wyrażająca wierzenia danej społeczności o powstaniu świata (kosmogonia - nauka zajmująca się kwestią początku świata), bogów (teogonia - nauka zajmująca się kwestią pochodzenia boga/bogów/bóstw), człowieka (antropogonia - nauka zajmująca się pochodzeniem człowieka na tle religii/mitologii) oraz o zjawiskach przyrody i wartościach moralnych.

• Mitologia to zbiór mitów danej społeczności lub kultury, tworzący spójny system wierzeń.

1. Funkcje mitów:

• poznawcza -> inaczej wyjaśniająca; objaśnienie tajemnic świata (np. pory roku, powstanie ognia czy burzy);
• światopoglądowa -> określa relacje między ludźmi a bogami oraz kształtowały więzi społeczne;
• sacrum -> inaczej świętość; wprowadzenie podziału na sferę świętą (sacrum) i codzienną (profanum);
• kulturowa -> wzorce osobowe - dostarczenie archetypów (wzorce zachowań), np. postawa heroiczna, matczyna miłość lub cierpienie.

Cechy mitu greckiego:

• Obecność antropomorficznych bogów: bogowie wykazują ludzkie cechy (miłość, zazdrość, pycha, złość) oraz posiadają ludzką postać, choć są nieśmiertelni.

• Uniwersalność i ponadczasowość: przekazują prawdy uniwersalne, niezależnie od epoki, w jakiej żyjemy.

• Obecność archetypów: postacie mitologiczne ucieleśniają niezmiennie wzorce postaw (np. Prometeusz - bezinteresowne poświęcenie, Syzyf - bezowocny trud, Orfeusz - miłość silniejsza niż śmierć).

• Fatum (przeznaczenie): nieodwołalny los, nad którym panują Parki/Mojry - nawet bogowie nie mogą go zmienić (możemy to zauważyć w Iliadzie Homera czy w micie o Edypie).

• Obecność motywów heroicznych: wojownicy i półbogowie (herosi) dokonują czynów przekraczających możliwości zwykłych ludzi.

• Pochodzenie z tradycji ustnej: zanim zostały spisane (m.in. przez Homera, Hezjoda, a w szkole poznajemy spis Jana Parandowskiego), mity krążyły w przekazie ustnym.

Bogowie greccy (+ odpowiedniki rzymscy)

Mity:

• Powstanie świata (kosmogonia): 

• streszczenie mitu: na początku istniał Chaos (są dwie teorie o Chaosie: pierwsza mówi o tym, że jest to bóg; druga zaś mówi o faktycznej pustej przestrzeni, która była nieuporządkowana). Z tej nieukształtowanej masy wyłonili się pierwsi bogowie – Uranos (Niebo) i Gaja (Ziemia). Z ich związku przyszli na świat Tytani, Cyklopi oraz Hekatonchejrowie (sturęcy). Uranos nienawidził swojego potomstwa za jego brzydotę i potęgę, dlatego strącił synów do czeluści Tartaru. Gaja, cierpiąc z powodu losu dzieci, namówiła najmłodszego z tytanów, Kronosa, do buntu. Kronos podstępem okaleczył ojca i przejął władzę nad światem. Jednak nad Kronosem ciążyła klątwa powalonego ojca – miał zginąć z ręki własnego potomka. Aby temu zapobiec, połykał każde dziecko, które urodziła jego żona, Reja. Gdy na świat przyszło szóste dziecko – Dzeus – Reja oszukała męża, podając mu do połknięcia kamień powijakach, a niemowlę ukryła na Krecie. Dorosły Dzeus podał ojcu podstępem środek na wymioty, zmuszając go do wyplucia rodzeństwa (Hestii, Demeter, Hery, Hadesa i Posejdona). Wybuchła straszliwa wojna – Tytanomachia. Dzeus z rodzeństwem i wsparciem uwolnionych z Tartaru olbrzymów pokonał Kronosa i Tytanów, osadzając ich w czeluściach Ziemi i obejmując absolutną władzę na Olimpie.

• podsumowanie i wnioski: 

1. motyw buntu syna przeciwko ojcu -> świat grecki powstaje poprzez ciągłą walkę pokoleń i przemoc.
2. nieuchronność przeznaczenia -> zarówno Uranos, jak i jego syn Kronos próbowali oszukać los (strącając dzieci lub je połykając), ale ich działania tylko przyspieszyły spełnienie przepowiedni.
3. uporządkowanie Chaosu -> mit tłumaczy przejście od niekształtnej materii i bezprawia (Chaos, tytani) do harmonii, ładu i prawa symbolizowanego przez rządy Zeusa.

• Mit o Prometeuszu:

• streszczenie mitu: Tytan Prometeusz był wielkim dobroczyńcą ludzkości. Ulepił człowieka z gliny pomieszanej ze łzami, a duszę dał mu z iskier skradzionych z rydwanu słońca. Ludzie byli jednak słabi i bezradni wobec sił natury. Prometeusz znowu zaryzykował – skradł bogom z Olimpu ogień i przyniósł go ludziom, nauczając ich rzemiosła, czytania, pisania, budownictwa i medycyny. Dzeusowi nie podobała się rosnąca siła ludzi. W odwecie nakazał stworzyć Pandorę – wyjątkowo piękną kobietę, którą wysłał na Ziemię z tajemniczą, zamkniętą puszką. Mimo ostrzeżeń Prometeusza, jego brat Epimeteusz poślubił Pandorę. Wiedziona ciekawością Pandora otworzyła puszkę, wyzwalając na świat wszelkie choroby, smutki, cierpienia i klęski. Na dnie naczynia została jedynie nadzieja. Prometeusz odpłacił Dzeusowi kolejnym podstępem: podczas dzielenia wołu ofiarnego ukrył dobre mięso pod brzydką skórą, a same kości przykrył apetycznym tłuszczem. Wybrany przez Dzeusa tłuszcz okazał się oszustwem. Wściekły władca Olimpu ukarał Prometeusza, każąc przykuć go do skał Kaukazu. Każdego dnia przylatywał tam orzeł i wyjadał tytanowi wątrobę, która w nocy stale odrastała.

• podsumowanie i wnioski:

1. prometeizm -> postawa bezinteresownej miłości do ludzi oraz poświęcenia się dla nich wbrew zakazom wyższych sił (cierpienie za dążenie do dobra).
2. źródło zła na świecie -> mit wyjaśnia pojawienie się cierpienia i chorób jako konsekwencję przekroczenia zakazów bogów i ludzkiej ciekawości (puszka Pandory).
3. rola nadziei -> mimo bezmiaru cierpienia, na dnie puszki pozostała nadzieja - jedyna siła pozwalająca ludziom przetrwać najcięższe próby.

• Mit o Syzyfie: 

• streszczenie mitu: Syzyf był założycielem i królem Koryntu. Był postacią niezwykle zamożną, ale też znaną z chciwości, sprytu i plotkarstwa. Bogowie go lubili i często zapraszali na Olimp, lecz Syzyf po powrocie na Ziemię chwalił się potajemnie zdradzaniem ich sekretów. Przełom nastąpił, gdy Syzyf zdradził tajemnicę Dzeusa. Oburzony władca posłał do niego bożka śmierci, Tanatosa. Syzyf wykazując się sprytem, uwięził Tanatosa w piwnicy, przez co ludzie na Ziemi przestali umierać. Zaniepokojony Ares przybył uwolnić śmierć, a Syzyf musiał wreszcie trafić do podziemi. Przed śmiercią przykazał jednak żonie, by nie wyprawiała mu pogrzebu i nie zostawiała obola w jego ustach dla przewoźnika Charona. W Hadesie Syzyf zaczął głośno rozpaczać, że jego ciało leży niepogrzebane. Przebiegły król uprosił władcę Hadesu, by pozwolił mu wrócić na krótko na Ziemię i ukarać bezbożną żonę. Gdy wpadł na Ziemię, ukrył się i żył w ukryciu przez wiele lat. W końcu Hades przypomniał sobie o zbiegu. Tanatos pojmał Syzyfa i zabrał jego duszę.

• podsumowanie i wnioski:

1. syzyfowa praca -> karą Syzyfa było wtaczanie wielkiego głazu na szczyt góry. Za każdym razem, gdy był blisko celu, kamień wyślizgiwał mu się i staczał na sam dół. To symbol ciężkiego, bezowocnego i nigdy nieskończonego trudu. 
2. ostrzeżenie przed pychą (hybris/hibris) -> mit przestrzega przed wiarą we własną bezkarność oraz pragnieniem oszukania naturalnego porządku rzeczy (śmierci). 

• Mit o Orfeuszu i Eurydyce:

• streszczenie mitu: Orfeusz był królem Trakcji i genialnym śpiewakiem oraz poetą. Jego gra na lutni była tak piękna, że uciszała fali morskich, sprowadzała zwierzęta z lasów, a drzewa i skały pochylały się ku niemu. Żoną Orfeusza była piękna nimfa Eurydyka.Pewnego dnia uciekając przed natrętnym zalotnikiem (Arystajosem), Eurydyka nadepnęła na jadowitą żmiję i zmarła. Zrozpaczony Orfeusz postanowił zrobić coś niemożliwego – zszedł z lutnią do podziemi Hadesu. Jego smutna muzyka wzruszyła Charona, uśpiła Cerbera i poruszyła samego Hadesa oraz Persefonę. Władca Podziemi zgodził się oddać Eurydykę pod jednym warunkiem: w drodze powrotnej na powierzchnię Orfeusz musi iść z przodu i ani razu nie odwrócić się, by spojrzeć na żonę. Gdy byli już tuż przy wyjściu z krainy cieni, Orfeusza ogarnęła wątpliwość i przemożna tęsknota. Odwrócił się i w tym samym momencie Eurydyka rozwiała się jako cień i została zatrzymana w Hadesie na zawsze.

• podsumowanie i wnioski:

1. sztuka pokonuje bariery -> potęga muzyki i miłości jest tak wielka, że potrafi poruszyć nawet serca bogów śmierci. 
2. słabość ludzkiej natury -> tragedia Orfeusza wynika z braku cierpliwości, braku zaufania i uleganiu emocjom w kluczowym momencie (brak samokontroli gubi najpiękniejsze zamiary). 

• Mit o Edypie:

• streszczenie mitu: Nad królem Teb, Lajosem, i jego żoną Jokastą ciążyła straszliwa przepowiednia: ich nowo narodzony syn zabije ojca i ożeni się z własną matką. Przerażeni rodzice przekłuli pięty niemowlęcia (stąd imię Edyp – „o spuchniętych nogach”) i kazali porzucić je w górach. Dziecko zostało jednak uratowane przez pasterza i trafiło na dwór króla Koryntu, który wychował je jak własnego syna. Gdy dorosły Edyp usłyszał od wyroczni w Delfach tę samą przepowiednię, uciekł z Koryntu, myśląc, że ucieka od przybranych rodziców. Na wąskiej drodze wdał się w sprzeczkę z nieznanym dostojnikiem i zabił go – nie wiedząc, że był to jego prawdziwy ojciec, Lajos. Niedługo potem Edyp przybył do Teb, które terroryzował potwór Sfinks. Potwór zabijał każdego, kto nie potrafił rozwiązać jego zagadki. Edyp podał prawidłową odpowiedź („człowiek”), a zdesperowany Sfinks rzucił się w przepaść. W nagrodę wdzięczni Tebańczycy oddali mu tron i rękę wdowy po Lajosie – Jokasty. Z nieświadomego kazirodczego związku narodziło się czworo dzieci (Antygona, Ismena, Eteokles, Polinejkes). Po latach na Teby spadła zaraza. Wyrocznia ogłosiła, że minie ona dopiero wtedy, gdy morderca Lajosa zostanie odnaleziony i ukarany. Edyp prowadzi śledztwo, które nieuchronnie doprowadza go do straszliwej prawdy. Jokasta z rozpaczy powiesiła się, a Edyp wykłuł sobie oczy szpilkami z jej sukni i udał się na dożywotnie wygnanie jako żebrak.

• podsumowanie i wnioski:

1. tragizm i przeznaczenie (fatum) -> człowiek nie ma wpływu na swój los. Każda próba ucieczki przed przeznaczeniem nieuchronnie prowadzi do jego wypełnienia. 
2. ironia tragiczna -> wszystkie działania Edypa, mające na celu czynienie dobra i ucieczkę od zbrodni, stają się narzędziami jego własnej zguby. 

• Wojna trojańska:

• streszczenie mitu: Na weselu Tetydy i Peleusa pojawiła się Eris – bogini niezgody – i rzuciła między boginie złote jabłko z napisem „Dla najpiękniejszej”. O tytuł ten spór wywołały Hera, Atena i Afrodyta. Sędzią w sporze został Parys, książę Troi. Afrodyta przekupiła go, obiecując mu miłość najpiękniejszej kobiety na świecie – Heleny, żony króla Sparty, Menelaosa. Parys przyznał jabłko Afrodycie, a następnie wykradł Helenę ze Sparty i zabrał do Troi. Oburzeni Grecy, pod wodzą brata Menelaosa – Agamemnona – zorganizowali ogromną flotę i rozpoczęli oblężenie Troi, które trwało 10 lat. W walkach brały udział największe legendy: niezniszczalny Achilles (pięta była jego jedynym słabym punktem) oraz szlachetny obrońca Troi, Hektor. Gdy Hektor zabił przyjaciela Achillesa – Patroklosa, Achilles wpadł w gniew, zabił Hektora w pojedynku i zbezcześcił jego zwłoki, dopóki ojciec Hektora (król Priam) nie przybył błagać go o ciało syna. Sam Achilles zginął niedługo potem, ugodzony strzałą Parysa w piętę. Wobec oporu murów Troi Grecy użyli podstępu wymyślonego przez Odyseusza. Pozornie odpłynęli, zostawiając na plaży olbrzymiego, drewnianego konia. Trojańczycy, mimo ostrzeżeń (m.in. wieszczki Kasandry), wciągnęli „dar” do miasta. Nocą ze środka konia wyszli greccy wojownicy, otworzyli bramy nadciągającej armii i Troja została doszczętnie spalona i zniszczona.

• podsumowanie i wnioski: 

1. wielkie skutki małych przyczyn -> prywatne namiętności (spór bogiń, porywczość Parysa) doprowadziły do upadku potężnego imperium i śmierci tysięcy ludzi. 
2. spryt nad siłą fizyczną -> 10 lat oblężenia i brutalnej siły oręża nie dało Grekom zwycięstwa – sukces przyniosła dopiero chytrość i podstęp (Koń Trojański Odyseusza). 
3. niejednoznaczność wojny -> mit pokazuje heroiczną odwagę obu stron, ale też jej pożogę, okrucieństwo i cierpienie rodzin (poruszająca rozmowa Priama z Achillesem). 

Słowniczek pojęć i motywów mitologicznych:

• antropogonia -> mitologiczne wyjaśnienie pochodzenia człowieka i jego relacji z bogami (np. ulepienie człowieka przez Prometeusza).

• archetyp -> pierwowzór, uniwersalny i niezmienny wzorzec postawy ludzkiej, zachowania lub wzorca losu utrwalony w kulturze (np. Prometeusz jako archetyp społecznego poświęcenia; Demeter jako archetyp cierpiącej matki). 

• fatum -> ślepe, nieodwołalne przeznaczenie lub los determinujący życie bohatera, przed którym nie ma ucieczki (np. w mitach o rodu Labdakidów / Edypie). 

• hybris -> pycha, zuchwalstwo, zbytnia pewność siebie bohaterów, którzy próbują przekroczyć granice wyznaczone ludziom przez bogów lub wyzwać wyższe siły (np. działania Syzyfa czy ucieczka Edypa przed przeznaczeniem). 

• ironia tragiczna -> sytuacja, w której bohater wykonuje działania mające zapobiec nieszczęściu, lecz w rzeczywistości nieświadomie doprowadza do własnej zguby (przypadek Edypa). 

• kosmogonia -> mitologiczna opowieść objaśniająca powstanie i ukształtowanie wszechświata z początkowego Chaosu. 

• metempsychoza -> wiara w wędrówkę dusz po śmierci i ich wcielanie się w nowe ciała (pojęcie powiązane z ruchem orfickim). 

• mitologizm -> inaczej frazeologizm mitologiczny; utrwalony w języku związek wyrazowy nawiązujący do motywów z mitologii (np. pięta Achillesa, puszka Pandory, syzyfowa praca, koń trojański). 

• orfizm -> grecki ruch religijno-mistyczny (łączony z postacią Orfeusza), głoszący dwoistą naturę człowieka (boska, dobra dusza vs. ziemskie, złe ciało) oraz potrzebę oczyszczenia duszy.

• prometeizm -> postawa bezinteresownego poświęcenia jednostki dla dobra ogółu lub wyższej idei, połączona z buntem wobec silniejszej władzy czy sił wyższych. 

• sacrum i profanum -> dwa fundamentalne wymiary świata w wierzeniach: 

1. sacrum - sfera świętości, związana z obrzędami, kultem i bogami. 
2. profanum - sfera codzienności, spraw ludzkich i zwykłego życia. 

• teogonia -> mitologiczne wyjaśnienie pochodzenia, narodzin i genealogii bogów. 

• tytanomachia/gigantomachia -> pojęcia oznaczające wielkie starcia i walki bogów nowej generacji ze starszymi potęgami (Tytanami lub Gigantami) o panowanie nad światem. 

Znane związki frazeologiczne z mitologii: