"Litwo! Ojczyzno moja! Ty jesteś jak zdrowie; ile cię trzeba cenić, ten tylko się dowie, kto Cię stracił" - trudno o bardziej trafną metaforę tęsknoty za ojczyzną niż mickiewiczowska inwokacja. Ziemia ojczysta od wieków inspiruje pisarzy - kraj, w którym się urodzili, dorastali, przeżywali pierwsze miłości i przyjaźnie zawsze jest głęboko w sercu. Motyw ojczyzny był i jest wykorzystywany w literaturze polskiej każdej epoki. Szczególnie wyraźny i silny motyw ojczyzny pojawia się w utworach w czasach, gdy kraj jest zagrożony, gdy trzeba walczyć o jego wolność i dobre imię. Obrona ojczyzny to kluczowy wątek między innymi literatury romantycznej i pochodzącej z okresu wojny i okupacji. Przykłady motywu ojczyzny znajdziemy w takich utworach jak "Pan Tadeusz", "Lalka", "Nad Niemnem" czy w "Pieśni o żołnierzach z Westerplatte".
Motyw oddania i miłości do swojej ojczyzny znajdziemy nie tylko w polskiej literaturze. To wątek, który jest uniwersalny - w "Pieśni o Rolandzie" główny bohater literacki umiera za "słodką Francję". Roland walczył niezłomnie z muzułmańskimi Saracenami podczas wyprawy wojennej Karola Wielkiego. Trzeba pamiętać, że główna postać walczy nie tylko w obronie ojczyzny, ale również wiary chrześcijańskiej. Poświęcenie i bohaterskie czyny są podyktowane nie tylko miłością do kraju, ale przede wszystkim etosem rycerskim. Broniąc króla, ojczyzny i wiary, Roland spełnia swój rycerski obowiązek. Lojalność i oddanie władcy jest wyrazem patriotyzmu - osoba króla uosabia Francję.
"Pieśń o Rolandzie" to przykład chanson de geste, czyli pieśni o czynach. To gatunek, który powstał między XI a XIII wiekiem i obejmował poematy o rycerzach, ich przygodach i zasługach.
Motyw ojczyzny obecny jest w "Pieśni o spustoszeniu Podola", podejmującej temat najazdu Tatarów na Podole w 1575 roku. Utwór przedstawia obraz nędzy i rozpaczy oraz ogrom ludzkiego nieszczęścia po tym wydarzeniu. Autor apeluje, aby wszyscy kochający swój kraj patrioci pomogli finansować wojsko, wzięli odwet na wrogach i stanęli do obrony granic kraju. Utwór jest także krytyką szlachty, której Kochanowski zarzuca bierność, niezainteresowanie sprawami kraju i dbanie tylko o swoje majątki.
Kazania na sejm napisane przez Piotra Skargę ("Kazania Sejmowe") to przykład 7 mów, które miały być wygłaszane na mszach świętych tradycyjnie rozpoczynających posiedzenia sejmowe. Skarga nie był wielkim politykiem, ale żarliwym patriotą, którego bardzo obchodziły losy ukochanej ojczyzny. W kazaniach wypunktował szkodliwe "choroby", które psują Rzeczpospolitą, takie jak: osłabienie władzy, naruszenie religii katolickiej czy niewystarczająca miłość ziemi ojczystej. Kazania Piotra Skargi stały się w XIX wieku książką, która współtworzyła narodową świadomość i kształtowała patriotyczne postawy.
Motyw ojczyzny to także główny temat "Konrada Wallenroda" - stanowi on oś, wokół której napisany został cały utwór. Główny bohater wolność swojej ojczyzny stawia na pierwszym miejscu. Stając w obronie Litwy, ryzykuje wszystko: rycerski honor, osobiste szczęście i w końcu życie. Miłość do ojczyzny jest nawet silniejsza niż miłość do kobiety - Konrad Wallenrod ma żonę. Mickiewicz ukazuje w "Konradzie Wallenrodzie" postawę godną pochwały, jednak wątpliwą etycznie. Konrad posuwa się bowiem do oszustwa i podstępu, decyduje się zdradzić Krzyżaków - działa więc wbrew rycerskiemu kodeksowi. Postać Konrada Wallenroda to wzór bohatera romantycznego - skłonnego do największych poświeceń, aby chronić ojczyznę, a jednocześnie buntownika, który idzie walczyć z większym przeciwnikiem.
"Dziady cz. III" Mickiewicza ukazują ojczyznę jako dobro najwyższe, dla którego warto, a wręcz należy poświęcić życie i zdrowie. Warto wspomnieć, że utwór został napisany w 1832 roku, czyli po upadku Powstania Listopadowego. Motyw miłości ojczyzny jest tutaj centralny - to wokół tego tematu został zbudowany cały dramat. Kluczowym momentem III części "Dziadów" jest Wielka Improwizacja - Konrad wygłasza monolog, w którym w ogromnych emocjach kreuje siebie na wielkiego artystę, takiego, któremu nie dorównują inni. Przyrównuje się do samego Boga - gdyż tak, jak Stwórca może stworzyć świat - za pomocą swojej poezji. Wielka Improwizacja zawiera w sobie również sporo żalu - Konrad zarzuca Bogu, że ten pozwala niewinnym Polakom cierpieć. Te fragmenty monologu pokazują, jak wielkim rozgoryczeniem była dla Polaków klęska Powstania Listopadowego.
O tym, jak ważna jest wolność swojej ojczyzny dla bohaterów "Dziadów" mówi również scena więzienna, w której pojawia się wątek męczeństwa młodzieży polskiej. W scenie tej młodzi chłopcy rozmawiają o torturach, których doświadczyli, więc czytelnik dowiaduje się, jak wyglądały przesłuchania i wywózka w głąb Rosji. Młodzi, kochający swój kraj więźniowie nie tracą jednak nadziei i są przepełnieni wiarą w słuszną sprawę.
Niezwykle ważnym aspektem III części "Dziadów" jest wątek mesjanistyczny, czyli Polski jako "Mesjasza narodów". Ojczyzna jest nazywana "Chrystusem narodów", gdyż tak jak on cierpi za grzechy innych narodów i swoim cierpieniem ma wyzwolić inne, uciemiężone państwa. W scenie widzenia Księdza Piotra Polska jest porównana do Chrystusa niosącego krzyż - to podkreśla jej wyjątkową misję w świecie.
Przywołana we wstępie inwokacja to jeden z najpiękniejszych zwrotów do ojczyzny, które pojawiają się w literaturze. Obraz Litwy, czyli ukochanej ojczyzny, który kreśli w "Panu Tadeuszu" Mickiewicz to wyraz nostalgii i tęsknoty za krainą dzieciństwa. Mała ojczyzna, czyli Soplicowo jest metaforą całego kraju - to Arkadia, miejsce idealne do życia. Mickiewicz opisuje ojczyznę, przedstawiając ją jako krainę mlekiem i miodem płynącą, w której życie toczy się spokojnie, a jego rytm wyznacza natura. W rodzinnym domu Tadeusza kultywuje się tradycje, patriotyzm jest dominującą postawą, w domach obecne są symbole polskości. Co ważne - ojczyzna ta to kraj, w którym jest miejsce dla wszystkich, nikt nie jest wykluczany, o ile wyznaje patriotyczne wartości. Epopeja "Pan Tadeusz" powstała ku pokrzepieniu serc - Mickiewicz pisał ją na emigracji w trudnym dla Polaków momencie, bo zaledwie 3 lata po klęsce Powstania Listopadowego. To też utwór bardzo nostalgiczny, choć jest w nim wiele radosnych scen - w kraju, który kolejny rok jest pod ręką zaborcy trudno jest wierzyć, że czasy pięknej, wolnej, spokojnej Polski jeszcze wrócą.
W literaturze pozytywistycznej ("Lalka") motyw ojczyzny wciąż jest obecny i ważny - zabory się nie skończyły, cały czas trzeba walczyć o jej wolność. Bronią przestają jednak być szable i bagnety, a staje się praca. Kluczowe hasła epoki to praca u podstaw i praca organiczna. Aby odrodzić ojczyznę, należy zadbać o szerzenie tożsamości narodowej wśród najbiedniejszych i jednocześnie najbardziej licznych warstw społecznych, co nazywa się właśnie pracą u podstaw. Przykładem patrioty, który doskonale rozumie nowy sposób walki o wolność Polski jest Stanisław Wokulski. Wychodzi on z założenia, że rozwój narodu jest możliwy tylko przy wsparciu wszystkich warstw społecznych, a więc również ludzi najmniej wykształconych i najuboższych. Tylko silny i zdrowy naród ma szansę odzyskać niepodległość. Dla Wokulskiego ojczyzna nie jest miejscem walki, ale raczej przestrzenią, którą należy budować poprzez edukację i pracę. Inne podejście do odzyskania niepodległości ma Rzecki - stary subiekt wciąż żyje romantycznymi wyobrażeniami o tym, że Polskę można wyzwolić jedynie walką.
Motyw ojczyzny w literaturze pozytywistycznej był jednym z najważniejszych wątków wielu powieści - większość autorów tej epoki literackiej poruszała kwestię tęsknoty za wolną Polską. Eliza Orzeszkowa również oparła fabułę "Nad Niemnem" na tym motywie. Bohaterowie powieści, podobnie jak Wokulski z "Lalki", zamieniają walkę na froncie w walkę o szerzenie edukacji i świadomości narodowej, a nadzieję na wolność widzą w umacnianiu gospodarki kraju. Justyna Orzelska, Korczyńscy czy Jan Bohatyrowicz nie zapominają o poświęceniu powstańców, o mogile Jana i Cecylii, ale nową, silną ojczyznę chcą budować ciężką, wspólną pracą. Ich poświęcenie dla ojczyzny przejawia się w ciężkiej pracy na roli - tak widzą realizowanie swojego patriotycznego obowiązku.
Motyw tożsamości i ojczyzny obecny, a w zasadzie kluczowy jest także w "Przedwiośniu" Żeromskiego. Główny bohater powieści, Cezary Baryka wychowywał się w Baku, w rodzinie polskich imigrantów. W dzieciństwie nie miał więc sposobności poznać ojczyzny swoich rodziców. Taką możliwość dała mu dopiero rewolucja - bohater nie był jednak przekonany do wyjazdu. Dla niego ojczyzna była jedynie jakąś mglistą ideą, choć odczuwał w jakimś sensie tęsknotę za Polską, którą znał z opowieści ojca: piękną, pełną tradycji i szlacheckiej dumy. Ojciec opowiedział mu także o "szklanych domach", które rzekomo są w Polsce - miały być one symbolem nowoczesności, metaforą dostatku i harmonii panujących w wolnej Polsce. Niestety, to, co Cezary Baryka zastał w ojczyźnie rodziców dalekie było od wyobrażeń. Okazało się, że kraj ten boryka się z problemami i dopiero podnosi z gruzów po latach zaborów.
W "Pieśni o żołnierzach z Westerplatte" pojawia się motyw poświęcenia życia za ojczyznę. Utwór ten powstał w czasie II wojny światowej, a jego bohaterami są obrońcy Westerplatte - gotowi oddać życie, aby Polska pozostała wolna od niemieckiego najeźdźcy. Dobro ojczyzny staje się dla nich ważniejsze niż własne życie - taka postawa zostaje im wynagrodzona, gdyż po śmierci Bóg od razu zabiera ich do siebie. Gałczyński, który sam był zresztą żołnierzem Wojska Polskiego, pisze w swoim wierszu, że obrońcy Westerplatte "prosto do nieba czwórkami szli". Nie tylko na ziemi są bohaterami - ich defiladę przyjmują niebiosa. Kolejny raz patriotyzm i oddanie dla kraju są ściśle powiązane z wiarą - w myśl dewizy Wojska Polskiego "Bóg Honor Ojczyzna", wprowadzonej na sztandary oddziałów Polskich Sił Zbrojnych w 1943 roku.
Utwór Gałczyńskiego jest przykładem współczesnej poezji tyrtejskiej, czyli nawołującej do obrony ojczyzny i walki o wartości narodowe. Tyrteizm to hasło pochodzące od starożytnego greckiego poety Tyrteusza, który tworzył utwory o takiej tematyce.
Obraz ojczyzny obecny w literaturze zmienia się w zależności od okoliczności i czasów, w których żył autor dzieła. Każda epoka literacka wykorzystuje motyw tęsknoty za krajem dzieciństwa czy też motyw tożsamości, którą kształtuje miejsce narodzin. W czasie zaborów czy okupacji ziemia ojczysta staje się dobrem najwyższym, o które trzeba walczyć. Szczególnie wyraźny jest motyw ojczyzny w literaturze romantycznej czy pozytywistycznej - Cyprian Kamil Norwid pisze, że "Ojczyzna jest to wielki, zbiorowy obowiązek".
Zapoznaj się z motywami literackimi. Zdobądź wiedzę o literaturze oraz przygotuj się do egzaminu ósmoklasisty lub matury.
Już uciekasz?
Nie znalazłeś tego, czego szukasz na Bryku?
Jest tutaj pełno osób, które moga Ci pomóc!
Zadaj pytanie i otrzymaj szybką odpowiedź.
