Referendum jest formą demokracji bezpośredniej . Jest to rozstrzygnięcie pewnej kwestii publicznej w drodze powszechnego głosowania. Może polegać na podaniu na karcie do głosowania odpowiedzi "tak" lub "nie" na postawione pytania referendalne lub na wyborze jednego z pośród podanych na karcie wariantów.

Istnieją różne rodzaje referendów:

a) może mieć charakter konstytutywny czyli stanowczy , decydujący,

b) konsultacyjny czyli opiniodawczy,

c) obowiązkowy,

d) nieobowiązkowy,

e) ogólnokrajowy,

f) lokalny.

Referendum lokalne może być przeprowadzane na terytorium gminy , powiatu bądź województwa w różnych kwestiach . W takim referendum mogą brać udział tylko osoby , "które stale zamieszkują na terenie danej jednostki samorządu terytorialnego i posiadają czynne prawo wyborcze do organu stanowiącego tej jednostki".

Inicjatorami referendum lokalnego na wszystkich szczeblach samorządowych mogą być bądź odpowiednio organy stanowiące i kontrolne , bądź mieszkańcy poprzez struktury partii politycznej działającej na terenie danej jednostki , bądź przez organizacje społeczne - one wówczas są nazwane inicjatorami . Wniosek mieszkańców wymaga poparcia co najmniej 10% uprawnionych do głosowania w powiecie i gminie i co najmniej 5% w województwie.

Przedmiotem jakiego referendum mnoga być w różnych jednostkach różne kwestie :

  1. samoopodatkowanie się mieszkańców na cele publiczne , cele te muszą mieścić się w "zakresie zadań i kompetencji organów gminy" - jest to kwestia, która może być rozstrzygnięta wyłącznie w drodze referendum . W założeniu chodzi tu o dobrowolne wyrażenie zgody na gromadzenie funduszy na rzecz gminy . Referendum w tej kwestii może być przeprowadzone wyłącznie w gminie;
  2. odwołanie organu stanowiącego jednostki przed upływem kadencji - na wszystkich szczeblach (w tym przypadku zainicjować referendum mnoga już tylko mieszkańcy );
  3. odwołanie wójta ( burmistrz lub prezydenta miasta ) przed upływem kadencji - tylko w gminie z racji tego, że ten organ występuje tylko tam.

Żeby referendum było ważne musi wziąć w nim udział co najmniej 30 % uprawnionych do głosowania . Natomiast, jeśli chcemy, żeby jego wynik był rozstrzygający konieczne jest opowiedzenie się za jednym z rozwiązań ponad 50 % ważnych oddanych głosów . Wyjątek stanowi referendum w sprawie samoopodatkowania Sie mieszkańców w gminie gdzie wymagana jest większości kwalifikowana 2/3 ważnie oddanych głosów.

W uproszczeniu procedura referendalna wygląda następująco :

Jeżeli inicjatorem jest organ stanowiący to w pierwszej kolejności podejmuje on zuchwałe w której określa przedmiot planowanego głosowania , ustala treść pytań referendalnych , bądź warianty możliwych odpowiedzi , termin , kalendarz czynności referendalnych i miejsce . Uchwała taka, która dotyczy przeprowadzenia referendum, podejmowana jest przez organ stanowiący bezwzględną większością głosów ustawowego swojego stałego składu. W celu przeprowadzenia referendum powołuje się specjalnie do tego celu komisje wyborcze utworzone w stałych okręgach wyborczych stworzonych na potrzeby wyborów do rad gmin czy powiatu itd. Uchwałę tą publikuje się tak jak inne akty prawa miejscowego w wojewódzkim dzienniku urzędowym , a w gminie także podaje do publicznej wiadomości w sposób zwyczajowo przyjęty. Referendum przeprowadza się nie późnej niż w 50-tym dniu (musi to być dzień wolny od pracy) od dnia opublikowania.

Inaczej nieco prezentuje się kwestia procedury referendalnej odnośnie referendum na wniosek mieszkańców. Z inicjatywą musi wystąpić:

  • minimum 15 osób , którym przysługuje prawo wybierania do organu stanowiącego , w powiecie i województwie , minimum 5 w gminie;
  • statutowa struktura terenowa partii politycznej działająca w danej jednostce;
  • organizacja społeczna mająca osobowość prawną ( art. 11 ustawy o referendum lokalnym).

Są to tak zwani inicjatorowie referendum.

Powiadamiają oni na piśmie przewodniczącego zarządu w powiecie bądź w województwie bądź wójta w gminie. Ci z kolei muszą potwierdzić - i to niezwłocznie - fakt otrzymania takiego zawiadomienia. Zawiadomienie takie zawiera dane inicjatorów i min. określa sprawę w jakiej ma się owo głosowanie odbyć . Jeżeli referendum ma odbyć się w sprawie odwołania wójta, wówczas zawiadamia się komisarza wyborczego.

Inicjator , korzystając z własnych środków finansowych, podaje do publicznej wiadomości pytania , bądź warianty mające być przedmiotem referendum i po 60 dniach od podania zaczyna zbierać podpisy. Następnie inicjator przekazuje pisemny wniosek wraz z podpisami marszałkowi województwa , staroście bądź wójtowi , a ci potwierdzają jego otrzymanie i niezwłocznie przekazują przewodniczącemu organu stanowiącego danej jednostki. Kontroli zgodności wniosku z ustawą dokonuje powołana specjalnie do tego celu przez organ stanowiący ze swojego składu komisja. Jeżeli znajdą się jakieś uchybienia wniosek zostaje zwrócony inicjatorowi i ma on 14 dni na usunięcie uchybień .

Jeżeli wniosek jest bez zastrzeżeń, rada gminy podejmuje uchwałę o przeprowadzeniu referendum . "Organ stanowiący jest związany treścią wniosku".

W razie złożenia przez mieszkańców kilku wniosków o przeprowadzenie referendum o kolejności ich przeprowadzenia decyduje data przekazania wniosków przewodniczącym organów wykonawczych jednostek samorządu terytorialnego.

30 dni to termin, w jakim organ stanowiący musi podjąć decyzję o przeprowadzeniu referendum bądź o odrzuceniu wniosku mieszkańców od dnia przekazania przewodniczącemu zarządu , bądź (wójtowi , burmistrzowi , bądź prezydentowi miasta gminie).

Na zuchwałe w sprawie odrzucenia wniosku , bądź w razie nie dotrzymania tego 30 dniowego terminu przez Ragan stanowiący , inicjatorowi przysługuje skarga do sądu administracyjnego. Może ją złożyć w terminie 14 dni od dnia podjęcia uchwały , bądź od dnia którym upłynął 30 dniowy termin.

Sąd w ciągu 14 dni rozpatruje złożoną skargę i wydaje w tej kwestii rozstrzygnięcie. Jeżeli w wyroku sąd uwzględni skargę wówczas rozstrzygnięcie to zastępuje zuchwałe w sprawie podjęcia referendum , a postanowienie o przeprowadzeniu referendum na podstawie wyroku wydaje komisarz wyborczy . Referendum przeprowadza Sie w dzień wolny od pracy , niepóźnej niż w 50 dniu liczą od dnia opublikowania w wojewódzkim dzienniku urzędowym uchwały w tej sprawie, bądź jeżeli zapadło orzeczenie w tej sprawie od dnia uprawomocnienia się wyroku.

Referendum w sprawie odwołania wójta przed upływem kadencji może być przeprowadzone z różnych przyczyn:

a) w związku z udzieleniem bądź nie udzieleniem absolutorium . Podjęcie uchwały o nieudzielaniu absolutorium wójtowi jest równoznaczne ze złożeniem inicjatywy o przeprowadzenie referendum w powyższym przedmiocie. Uchwała podejmowana jest bezwzględną większością głosów ustawowego składu rady.

  1. przyczyny innej niż nieudzielanie absolutorium na wniosek ¼ składu rady. W tym przypadku jeżeli odbędzie się ważne referendum i nie zostanie w jego wyniku odwołany wójt , rozwiązaniu ulega rada gminy.
  2. na wniosek mieszkańców

Referendum w sprawie odwołania organu stanowiącego wnioskodawcą mogą być jedynie mieszkańcy.