Najważniejszym aktem prawnym w Polsce jest ustawa zasadnicza, czyli konstytucja oraz ratyfikowane umowy międzynarodowe Druga po konstytucji jest ustawa, stanowiąca jako akt normatywny źródło prawa -określa zasady , na których opiera się funkcjonowanie państwa. Fakt, że ustawa jest w hierarchii niżej od konstytucji i umów międzynarodowych oznacza, że nie może być sprzeczna z tymi aktami

Projekty ustaw mogą tworzyć podmioty, które posiadają inicjatywę ustawodawczą, w Polsce ona przysługuje: prezydentowi, grupie 100 000 obywateli, senatowi, Radzie Ministrów i grupie 15 posłów. Ustawa jest uchwalana przez Sejm i zatwierdzana przez Senat; musi być również podpisana przez Prezydenta. Każda sprawa może być regulowana przez ustawę. W niektórych przypadkach zapisy w Konstytucji wymagają uchwalenia odpowiedniej ustawy. Istnieją tez takie kwestie, które mogą być uregulowane wyłącznie przez ustawę - należy do nich ustawa budżetowa

Zgodność ustaw z konstytucją

Kiedy Sejm i Senat rozpatrzą ustawę (ustawa przechodzi przez trzy czytania w sejmie), Marszałek Sejmu przekazuje ją prezydentowi. Jeżeli akt nie budzi zastrzeżeń, Prezydent składa na nim podpis; następnie tekst ustawy jest publikowany w "Dzienniku Ustaw". Konstytucja daje Prezydentowi możliwość zawetowania projektu ustawy. Jeżeli tak się stanie, Prezydent przesyła ustawę ponownie do izby niższej Parlamentu wraz z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie albo przekazuje ją do Trybunału Konstytucyjnego, z wnioskiem o sprawdzenie, czy ustawa nie narusza przepisów zawartych w Konstytucji.

Trybunał Konstytucyjny

Wg art. 194 konstytucji: "Trybunał Konstytucyjny składa się z 15 sędziów, wybieranych indywidualnie przez Sejm na 9 lat spośród osób wyróżniających się wiedzą prawniczą." Konstytucja nie dopuszcza możliwości reelekcji, tj. każdy sędzia może być wybrany do Trybunału tylko raz. Prezesa i wiceprezesa Trybunału wybiera Prezydent spośród kandydatów zaprezentowanych przez Zgromadzenie Ogólne Sędziów Trybunału Konstytucyjnego.

Sędziowie Trybunału Konstytucyjnego odpowiadają jedynie przed Konstytucją. Funkcji sędziego Trybunału Konstytucyjnego nie można łączyć z przynależnością do partii politycznej, związku zawodowego i "działalnością publiczną nie dającą się pogodzić z zasadami niezależności sądów i niezawisłości sędziów".

Prawo do skierowania wniosku o sprawdzenie zgodności ustawy z konstytucja nie przysługuje jedynie prezydentowi. Jak głosi art. 191 Konstytucji, pkt. 1

"Z wnioskiem w sprawach, o których mowa w art. 188, do Trybunału Konstytucyjnego wystąpić mogą:

1) Prezydent Rzeczypospolitej, Marszałek Sejmu, Marszałek Senatu, Prezes Rady Ministrów, 50 posłów, 30 senatorów, Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego, Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego, Prokurator Generalny, Prezes Najwyższej Izby Kontroli, Rzecznik Praw Obywatelskich,

2) Krajowa Rada Sądownictwa w zakresie, o którym mowa w art. 186 ust. 2, (tj. w sprawach dotyczących sądu i sędziów)

3) organy stanowiące jednostek samorządu terytorialnego,

4) ogólnokrajowe organy związków zawodowych oraz ogólnokrajowe władze organizacji pracodawców i organizacji zawodowych,

5) kościoły i inne związki wyznaniowe.."

Art. 193 ponadto daje prawo każdemu sądowi do przedstawienie Trybunałowi Konstytucyjnemu pytania prawnego w kwestii zgodności aktu normatywnego z Konstytucją.

Zgodność ustawy z konstytucją może być zbadana, jeżeli:

  1. Do trybunału konstytucyjnego zostanie skierowany wniosek (przez któryś z wyżej wspomnianych podmiotów) o sprawdzenie, czy dana ustawa nie jest sprzeczna z konstytucją (art. 188 pkt. l w związku z art. 191 Konstytucji RP),
  2. Sąd skierował w tej kwestii pytanie prawne do Trybunału (art. 193 Konstytucji RP),
  3. Jeżeli obywatel, którego prawa lub wolności konstytucyjne zostały naruszone wniesie skargę do Trybunału Konstytucyjnego (art. 188 pkt 5 w związku z art. 79 ust. l Konstytucji RP).

Zgodnie z art. 46-52 ustawy z 1 sierpnia 1997 o Trybunale Konstytucyjnym prawo wniesienia skargi konstytucyjnej ma każdy, kto uczestniczył w postępowaniu, w którym wyczerpano drogę prawną, (z wnioskiem do Trybunału można wystąpić po rozpatrzeniu skargi przez sądy wszystkich instancji), a które zakończyło się wydaniem wyroku prawomocnego opartego na ustawie, która budzi kontrowersje; ponadto musi upłynąć okres dwóch miesięcy od momentu zapadnięcia wyroku Przy składaniu skargi konstytucyjnej obowiązuje tzw. Przymus adwokacki, tj. musi ona być napisana przez adwokata lub radcę prawnego.

Wszystkie wnioski są rozpatrywane na rozprawie o charakterze kontradyktoryjnym (przejrzysta procedura gwarantuje pełną ochronę słusznych interesów obu stron postępowania). W rozprawach dotyczących zbadania konstytucyjności ustawy uczestniczą: podmiot, który złożył wniosek; organ który wydał akt o wątpliwej zgodności z konstytucja, centralny konstytucyjny organ państwa, którego spór kompetencyjny dotyczy oraz Prokurator Generalny. Ponadto w innych przypadkach mogą także uczestniczyć organ statutowy partii - jeżeli zakwestionowana była zgodność celów lub działalności danej partii z konstytucją, Rzecznik Praw Obywatelskich, przedstawiciele Sejmu Prezydenta i MSZ - jeżeli sprawa dotyczy umowy międzynarodowej

Sprawdzanie zgodności ustawy z konstytucja obejmuje zarówno zbadanie treści aktu, jak i kompetencje organu, który akt wydał oraz czy ustawa była uchwalona we właściwym trybie. Trybunał konstytucyjny jest zobowiązany uwzględnić wszystkie okoliczności. Nie jest zobligowany wnioskami dowodowymi przedstawionymi przez strony, co więcej może sam do sprawy wnieść materiał dowodowy, który uzna za istotny. Trybunał ma możliwość wystosowania prośby od innych sądów o udostępnienia akt albo o wskazówki dotyczące wykładni prawa w danym przypadku (na przykład naczelny Sad Administracyjny, Sad Najwyższy). Postępowanie prowadzone przez Trybunał konstytucyjny z reguły ma charakter jawny, ale może zostać utajnione ze względu na dobro państwa lub konieczność przestrzegania tajemnicy państwowej.

Inne zasad na których opiera się rozprawa prowadzona przez Trybunał Konstytucyjny, to:

  • bezpośredniość
  • równość
  • prawda materialna

Tryb funkcjonowania Trybunału oparty jest na klasycznym modelu postępowania cywilno - rozprawczego, z który zapewnia odpowiedni poziom płynności i uniwersalności, daje jednakowe możliwości czynnego udziału każdej ze stron

Ponadto:

- Jeżeli Prezydent uzna, że zgodność ustawy budżetowej z konstytucją wymaga sprawdzenia, albo też niezbędne jest uchwalenie ustawy o prowizorium budżetowym przed jej podpisaniem, to czas, jakim dysponuje Trybunał, aby rozpatrzyć ten wniosek wynosi dwa miesiące. W przypadku obawy ze rozpatrywanie wniosku dotyczącego ustawy budżetowej będzie ponosić za sobą nie przewidziane koszty, Trybunał musi zwrócić się do rady ministrów, która w przeciągu dwóch miesięcy powinna przedstawić własną opinie w tej sprawie. Jeżeli jednak Rada ministrów nie wywiąże się z tego obowiązku, postępowanie nie jest przerywane.

  • Jeżeli Prezydent składa wniosek o zbadanie zgodności ustawy z konstytucją przed podpisaniem ustawy, Trybunał orzeka w pełnym składzie; w przypadku gdy wniosek złoży inny uprawniony do tego podmiot - Trybunał orzeka w składzie 5 sędziów

W sprawie wniosku Prezydenta RP o stwierdzenie zgodności ustawy z konstytucją przed jej podpisaniem trybunał Konstytucyjny orzeka w pełnym składzie, a w sytuacji, gdy wniosek złoży inny mający do tego prawo podmiot- w składzie pięciu sędziów.

- Jeśli Trybunał zakwestionuje zgodność z konstytucją tylko niektórych przepisów ustawy i nie wykażą przy tym że stanowią one istotę danej ustawy, Prezydent może podpisać ustawę z pominięciem tych przepisów, albo przekazać ja do sejmu celem poprawienia budzących zastrzeżenia Trybunału przepisów. Natomiast w przypadku, gdy:

  • Trybunał Konstytucyjny uzna ustawę za niezgodna z konstytucją - Prezydent jest zobligowany do odmowy jej podpisania
  • Trybunał uzna dany akt normatywny za zgodny konstytucją - prezydent ma obowiązek podpisania ustawy i ogłoszenia jej w "Dzienniku Ustaw"

"Ustawa o Trybunale Konstytucyjnym" zakazuje udziału w obradach tym sędziom, którzy:

  • wydali akt prawny lub uczestniczyli w zakwestionowaniu go
  • byli przedstawicielami, pełnomocnikami, radcami prawnymi, albo doradcami którejś ze stron
  • w przypadkach gdy jedna ze storn jest małżonkiem sędziego, jego , krewnym lub powinowatym w linii prostej, krewnym bocznym do czwartego stopnia i powinowatym w linii prostej
  • i w innych przypadkach zawartych w art. 48 kodeksu Postępowania Cywilnego

Kwestie orzeczeń Trybunału konstytucyjnego reguluje art. 190 Konstytucji, który stanowi, że

  • orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają charakter ostateczny - tj., nie można się od nich odwoływać
  • ustawa niezgodna z Konstytucją traci moc obowiązująca w dniu, w którym orzeczenie Trybunału zostało wydane; orzeczenie musi być ogłoszone w odpowiednim organie urzędowym
  • jeżeli akt nie był ogłoszony, orzeczenie winno zostać umieszczone w "Monitorze Polskim"
  • Trybunał Konstytucyjny na prawo do określenia innego terminu utraty mocy obowiązującej ustawy lub innego aktu normatywnego (nie dłuższego niż 18 miesięcy) w przypadku ustaw i nie dłużej niż 12 miesięcy w przypadku innych aktów normatywnych
  • jeżeli na podstawie zakwestionowanej przez Trybunał ustawy zostało wydane prawomocne orzeczenie sadowe lub ostateczna decyzja administracyjna postępowanie powinno być wznowione
  • orzeczenia Trybunału zapadają zwykłą większością głosów

PRZYKŁADY USTAW ZABLOKOWANYCH PRZEZ TRYBUNAŁ

  • ustawa o 50% podatku PIT dla najbogatszych. Prezydent podpisał ustawę, a skargę konstytucyjna wniósł prokurator generalny, który zaskarżył ustawę ze względu na brak zachowania miesięcznego vacatio legis, przysługującego w przypadku zmian przysługuje podatnikom
  • w 2003 roku trybunał zablokował ustawę o biopaliwach, wskazując ż e zmusza ona konsumentów do kupowania paliw wyprodukowanych na bazie biokomponentów, bez możliwości wyboru paliwa ropopochodnego