Rozpoczynając omawianie tego tematu powinniśmy zgłębić pojęcie "instytucji politycznej".

Instytucja polityczna to pewna, wyodrębniona grupa osób, która dysponuje zasobami organizacyjnymi wraz z materiałami umożliwiającymi jej uczestnictwo w społeczeństwie, a przede wszystkim w życiu politycznym. Należy tutaj dostrzec, iż instytucja polityczna to każdy zorganizowany "aktor" polityczny taki jak państwo, organ państwowy czyli parlament, rząd, ministerstwo, sąd i tym podobne. Jednocześnie nie możemy zapominać, że instytucję o tym charakterze mogą tworzyć również partie, ruchy społeczno - polityczne, formalne grupy nacisku (np. związek zawodowy czy konfederacja pracodawców) ale również wspólnota samorządowa.

Przedstawiajac to pojęcie, nie możemy pominąć zespołu norm prawnych odnoszącego się do określonego działania politycznego i regulującego jego zasady. Mamy tutaj na myśli np. instytucje prawa wyborczego, referenda czy wotum nieufności. Czasami hasło to przypisywane jest również do jednoosobowego organu państwa jakim może być instytucja prezydenta. Chcemy przez to nakreślić obraz nie jednej, konkretnej osoby zajmujące to publiczne stanowisko, lecz o funkcje i działania jakie to stanowisko kreuje.

Kolejnym etapem naszej pracy przybliżającym nas do badanego tematu jest epoka Renesansu, lub inaczej zwanego Odrodzenie. Jest to epoka uważana przez wielu badaczy za pierwszy okres w dziejach nowożytnych. Niejednokrotnie mamy jednak do czynienia z kryzysami wyłaniającymi się z poprzedniej epoki. Musimy tutaj wspomnieć o podważeniu dominacji średniowiecznej gospodarki naturalnej na rzecz produkcji towarowej oraz handlu. Zanegowaniu uległy również sztywne ramy porządku społecznego, który został wyznaczony przez feudalne hierarchie społeczne na rzecz awansu nowych, bardziej przedsiębiorczych i energicznych grup społecznych, oddzieleniu władzy politycznej od religijnej. Kolejna kwestią była dominacja indywidualizmu nad tendencjami uniwersalistycznymi. Po krótkim wprowadzeniu przejdźmy do opisu ogólnej monarchii renesansowej. Ten bardzo długi i skomplikowany proces narodzin ustrojów absolutnych pozwala wyróżnić system zwany przejściowym, gdzie współgrają ze sobą elementy władzy absolutnej oraz silne instytucje państwa stanowego. Tą formę przejściową nazwano monarchią renesansową. Zatrzymajmy się na chwilę przy opisie rządów absolutnych.

Absolutyzm ten nie powstał z ramienia żadnej wybitnej postaci jak wcześniej miało to miejsce, chociażby w przypadku: Richelie, Ludwika XIV we Francji , Flilipa II lub hrabia Olivares w Hiszpanii. To przeobrażenie państwa stanowego w monarchię absolutną następowało powoli, napotykając przeszkody, załamania i problemy. Rządy absolutne nie zostały zmuszone do zlikwidowania instytucji stanowych. Zgromadzenia tego typu utrzymały się chociażby w wielu państwach niemieckich, a w absolutnej monarchii hiszpańskiej pozostały jedynie w Arginie i na Sycyli. Natomiast przestały odgrywać jakąkolwiek rolę w Kastylii, co skutkowało całkowitym zaniknięciem w Neapolu. Historii pisze, że w krajach, gdzie panowała monarchii Habsburska zgromadzenia stanowe ucichły wraz z wojna trzydziestoletnią. Społeczeństwo hiszpańskie pod rządami Filipa II nie czuło nad sobą władzy absolutnej. Monarchia renesansowa zasłynęła z dążności do wzmocnienia władzy monarszej, postrzeganej raczej jako ustrój mieszany, w którym sfera praw stanowych przenika ze sferą prerogatyw Korony. W tamtych żyjących społeczeństwach wzmocniła się świadomość własnych losów: silny monarcha charakteryzował potęgę kraju i stawał się on przedmiotem narodowej dumy.

Teoria monarchii renesansowej ukazuje nam siłę Korony, gdzie swoboda działania należy do jej własnej sfery, zaś król nie był objęty żadnymi zakazami i nakazami i był wolny w swoich decyzjach. Istniało przekonanie, że podstawą państwa jest zaufanie pomiędzy królem a jego poddanymi. Ze strony poddanych wyrażane to było poprzez idę umowy społecznej oraz wyobrażenie o umownym stosunku pomiędzy monarchą i poddanych jego rządom. Ze strony panującego rodziła się dążność aby oprzeć monarchię na zobiektywizowanej jej instytucji, na utworzeniu struktur bezosobowych, wręcz anonimowych. Miały one oprzeć się na twardych regułach, a nie na zmieniających się poszczególnych osobach. Monarcha winien współpracować ze stanami, liczyć się z ich zdaniem, wyznaczać terminy zgromadzeń stanowych, żyć zgodnie z prawem bożym oraz fundamentalnymi prawami kościoła.

Hiszpania w tym czasie dla żyjących tam ludzi była uosobieniem największej potęgi świata. Jednym z elementów była licząca setki tysięcy osób armia hiszpańska wspomagana przez wspaniałą piechotę, która zasłynęła z floty dwu największych potęg morskich tamtych lat. Do sukcesu przyczyniły się również ogromne bogactwa naturalne ze stanów amerykańskich oraz poczucie niespełnionej misji narodowej z błogosławieństwem otrzymanym z rąk Boga.

Po roku 1580 król Hiszpanii był również władcą panującym na terenie Portugalii, Neapolu i Sycylii, księciem Mediolanu i Niderlandów. Poza Europę królował na terenach począwszy do Maroka a sięgających aż do Limy. W tym okresie dostrzegamy w państwie Hiszpańskie, taki katolickim znaczący wpływ władzy świeckiej na kościoły krajowe. Bowiem kościoły te obawiały się rosnącej potęgi protestantyzmu i uciekały się do władzy świeckiej. Takie rozstrzygnięcia nie wzbudzały sprzeciwu ze strony Papieża, którego w ostatnim czasie ambicje bardzo zmalały.

Zgłębiając historię XVI wieku możemy zaobserwować, iż poddawani politycznej kurateli królów próbowali wzmocnić swą władzę poprzez państwo kościelne i reformę kościelną. Sobór trydencki, który miał miejsce w latach 1545 - 1563 nie przyniósł pojednania z protestantyzmem, ale zreformował pewne stosunki kościelne.

Państwo renesansowe charakteryzowało się wzrostem liczby i znaczenia urzędników. Było to następstwem ekspansji państwa, wkraczania na świat nowych dziedzin (propaganda państwowa, transport, przemysł, handel, techniki produkcyjne, kredyt, kwalifikacje zawodowe). Zasiadający na tronach potrzebowali więcej i lepiej wykształconych funkcjonariuszy. Osoby piastujące te stanowiska to: kanceliści, pisarczykowie, dostojnicy, eksperci, fachowcy, administratorzy, gestorzy publicznego skarbu, sędziowie. Obejmujący te stanowiska mieli je wykonywać dożywotnio, lub na określony czas. Często zdarzały się również odwołania. Istotnym aspektem tutaj była różnorodność sposobów powoływania urzędników począwszy od nominacji monarszej poprzez kupno czy wydzierżawienie urzędu po wybór. Urzędnicy stali posiadali kompetencje i zasady działania określone i uregulowane prawem, ale występowali także funkcjonariusze nadzwyczajni, poza hierarchią, których czynności umocowane były specjalnym poleceniem od monarchy w celu sprawowania prac doraźnych. Musimy tutaj również wspomnieć o urzędniczej promocji mieszczan, czyli wystawieniem urzędów na sprzedaż. Władcy czasami zezwalali swoim wyższym urzędnikom powoływać podwładnych i ci dygnitarze sprzedawali niższe urzędy. Z powyższym faktem powstało tzw. resignatio in favorem: oznaczało, że urzędnik rezygnował ze swojego stanowiska wskazując następcę. Oczywiście to samodzielne opuszczenie posady związane było z zapłatą otrzymaną od przyszłego urzędnika. Kwestia ta była związana również z aprobatą króla osoby następującej.

Kolejnymi instytucjami renesansowej Hiszpanii było wojsko i zbrojenie.

Mimo, ze listy milicji z osobami nadającymi się do wstąpienia do wojska sięgały pół miliona, ćwiczono i zbrojono jedynie ok. 60 tysięcy. Jednym z istotnych narzędzi wojennych było wojsko najemne, które stanowiło przedsiębiorstwo prywatne, lecz zdarzało się, że nie wywiązywało się z rozkazów poprzez liczne grabieże, gwałty i nie podporządkowanie się. Utrzymywanie takiego wojska było również bardzo kosztowne. Zaproponowano więc wprowadzenie korzystniejszego rozwiązania poprzez zaciągi ochotników przeprowadzane przez oficerów królewskich z mandatu władcy lub z jego pieniędzy. W ten sposób narodziło się wojsko zaciężne. Inaczej do tematu obronności podeszło państwo hiszpańskie. Władcy Hiszpanii wydali rozporządzenie o obowiązku rekrutacji ludzi do armii królewskiej i opłacania tego zdarzenia na miasta, prowincje, korporacje zawodowe. W ten sposób powstała sławna piechota hiszpańska tercios, która wzbudzała szacunek i respekt. Hiszpania zasłynęła również jako pierwsze państwo z utworzenia sprawnej administracji wojskowej, która zjednywała kompetentnych urzędników mających zapobiec malwersacją, ściśle kontrolujących stany osobowe oddziałów z ich wyposażeniem i aprowizacją. Wydatkami na wojsko zajmowała się główna izba obrachunkowa.

Kolejne powstające urzędy spełniały podobne funkcje, stanowiło to dobry zaczątek tworzenia się cywilnej kontroli nad wojskiem. Następstwem tych operacji był wzrost znaczenia podatków jako jednego z ogniw finansów publicznych. Pojawiła się również nowa forma pomocy skarbcowi - pożyczki. Dygnitarze byli bardzo chętnie i często pozbawiani takiej formy pomocy. Zaufanie jakim darzyło społeczeństwo swojego monarchy spowodowało, że ludzie zamożni mniej lub bardziej przekazywali swoje oszczędności do kas państwowych licząc, że będę otrzymywać należne im się odsetki zwane rentami. Nadużycia związane z tym sposobem prowadziły niejednokrotnie rządy do bankructwa, min. Hiszpanię. Aby tego uniknąć starano się zracjonalizować administrację finansową, którą tworzyły osoby związane z dużymi bankami czy wielkim handlem. Miało to wspomóc naprawę wczesnokapitalistycznych reguł.

Opisując instytucje Hiszpańskie powinniśmy również wspomnieć kilka słów na temat samego państwa wraz z jej władcami. W roku 1516 na tronie zasiadł Karol, wnuk Izabeli i Maksymiliana Habsburga. Akceptacja i uznanie jego władzy trwało do roku 1522. W tym czasie udało się powstrzymać powstania obrońców lokalnych przywilejów - ruchy comuneros (1520 - 1521) i germanias (1521 - 1523). W Kastylii władza utrzymana przez Karola została zgodnie z tradycją Izabeli, w pozostałych królestwach musiał uznać i zaprzysiąc fueros (prawa i przywileje stanowe). W czasie panowania rozbudował dziedzictwo hiszpańskie, które przemieniło się w imperium zarządzane przez fachową biurokrację. Ponieważ otrzymał wysoką pozycję dzięki dziedzictwu, która potrafił obronić, przekształcił w Kastylii jej Radę w rząd centralny. W latach 1523 - 1525 skutkowało to powstaniem rady: państwa, wojny i finansów. Obok rad Aragonu i Kastylii narodziły się nowe, do spraw Indii (1524), Italii (1555), Portugalii (1582) i Flandrii (1588). Kastylia stała się olbrzymim imperium, przyjmując na siebie wszystkie korzyści wynikające z tego. Z hiszpańskiego pojmowania chrześcijaństwa narodziła się idea i reguła Towarzystwa Jezusowego i nurt Mistyczny (św. Jan od Krzyża, św. Teresa od Jezusa).

Kolejnym władcą został Filip II, który wróciwszy do ojczyzny w roku 1559 skupił się na organizacji państwa, zmieniając w ciągu trzydziestu lat Hiszpanię w twierdzę mającą zachować czystość wiary poprzez prawdziwych i wyjątkowych chrześcijan. Z upływem czasu jego skrupulatność okazała się w pełni uzasadniona. Filip był głównym koordynatorem administracji i sam często zajmował się zwykłą pracą papierkową. Następstwem czego były nieustanne opóźnienia związane z decyzjami administracyjnymi. Mimo, że cechowała go świetna profesjonalność, nie miał wyczucia w rozróżnieniu spraw wielkiej polityki od zagadnień błahych. Król ten nie należał do osób lubiących podróże, więc bardzo rzadko opuszczał granice swej posiadłości. Współpracował z radami działającymi w stolicy i wicekrólami w pozakastylijskich częściach swego imperium.

W roku 1567 Filip poprzez swą decyzję o przeniesieniu księcia Alby do Niderlandów w celu przywrócenia porządku i prawa. Od chwili, gdy korona Hiszpanii dostała się w ręce rodu Habsburgów, Niderlandy miały nałożoną wygórowaną stawkę opodatkowania, gdyż należały one do najbogatszych prowincji europejskich pod wodzą Hiszpanii. Alba zgodnie z wolą Filipa nałożył wysoki podatek w roku 1572 i odmówił Stanom Generalnym prawa do rozporządzania nowymi obciążeniami, co było nie zgodne z przywilejami wpływowych członków tego ciała.

Kolejnym etapem w historii Hiszpanii była inkwizycja. Była to najpopularniejsza instytucja jaka została wprowadzona na teren Portugalii. W Hiszpanii pojawiła się ona podczas panowania katolickich królów. Początkowo nie podlegała ona pod wpływy papieskie, otrzymała również samodzielne sądownictwo nad biskupami. Jednak już za rządów Karola V przeistoczyła się ona w oddział rządowy. Jej rozwój przypadł na czwartą i piątą dekadę XVI wieku, wówczas to przeistoczyła się w ogromny, represyjny organ kontroli myśli. Szybko też wzrosła jego potęga. A barbarzyństwo tortur jakie było stosowane podczas przesłuchań i egzekucji przeistoczyło się w zjawisko powszechne w tym czasie. Kolejnym faktem, który wywołuje kolejne zastrzeżenia był fakt, że zachęcała ona do sprzedajności i prywatnej zdrady. Skazaniec tracił tam: życie, honor i mienie. Już za panowania Karola V, który był ojcem Filipa zatrważające były represje stosowane przeciwko żydowskim conwersos. Wprowadzono w życie bardzo surową ustawę Limpieza, która mówiła o wyłączaniu z publicznych rządów osób, nie potrafiących wylegitymować się czystym starochrześcijańskim pochodzeniem. Ani jedna osoba nie mogła sprawować funkcji w urzędzie publicznym dopóki nie wykazała się czystością krwi i wiernością w stosunku do Kościoła.

W czasach panowania na tronie Filipa inkwizycja została objęta ścisłą cenzurą, następstwem czego był zakaz opuszczania granic przez studentów wprowadzony w 1559 roku. Bunt, który wybuchł w królestwie Aragonii ukazywał niezadowolenie aragończyków poprzez fueros. Była to tradycyjna swoboda ożywiana przez arystokrację dla ochrony własnych, archaicznych przywilejów feudalnych łącznie ze sprawowaniem sądów nad chłopami. Jedynie inkwizycja jako instytucja przewyższała fueros.

Kolejnym zagadnieniem jaki poruszymy na łamach tej pracy będzie Republika Niderlandów. Państwo to o ustroju republikańskim posiadało ogromną siłę i znaczenie. Zjednoczone Prowincje Niderlandów narodziły się na mocy decyzji unii w Utrechcie w 1579 roku po wydarzeniach przeciwko panowaniu hiszpańskiemu. Niderlandy nie znalazły żadnego monarchy, ale jego rolę odgrywała władza namiestników republiki - stathouderów, która skupiała się w domu książąt Orańskich. Zasłużonych dla historycznych etapów niepodległości kraju. Prowincje z terenów Niderlandów utrzymały swe zgromadzenia stanowe, władzę administracyjną, własne sądy, prawa i walutę. Stanami generalnym w tamtych czasach nazywano konferencje ambasadorów z niezależnych państw. Poszczególne prowincje posiadały głos, ale wystarczyło weto jednej prowincji aby nie dojść do uchwalenia ustawy Stanów Generalnych. Każda z prowincji posiadała własnego szefa władzy wykonawczej i wojskowej, których pochodził z wyborów stanów prowincjonalnych. Na terenach tych utrwalił się podział władzy między parlamentem unii, Stanami Generalnymi a jej władzą wykonawczą i wojskową, stathouderem. Administracja, wojsko i marynarka wojenna należała do księcia Orańskiego, natomiast Stany decydowały i rozporządzały finansami. Tak wyglądał ustrój panujący w Republice Niderlandów.

Kończąc omawianie tego tematu, należy wspomnieć, iż mądry Karol V w Hiszpanii, Elżbieta I w Anglii, Henryk Walezy i Henryk IV we Francji sami przyjmowali swoich współpracowników. Otaczali się ludźmi wybranymi przez samych siebie. Dobierali ich z rady królestwa i powierzali urzędy tylko swoim protegowanym, a nie jak to było dotychczas protegowanym magnackich koterii.

Bibliografia:

Baszkiewicz Jan, Powszechna historia ustrojów państwowych", Wydawnictwo Arche

Wyczański Andrzej, Historia powszechna. Wiek XVI, Wydawnictwo TRIO

Bazylow Ludwik, Historia powszechna 1492-1648, Wydawnictwo Książka i Wiedza

Wondrycz S.Piotr, Cena wolności. Historia Europy Środkowej od Średniowiecza do Współczesności, Wydawnictwo Znak