Definicja

Neogotyk to styl nawiązujący do form i rozwiązań znanych z architektury i sztuki gotyckiej. Neogotyk powstał w połowie XVIII wieku w Anglii i trwał do początku XX wieku, choć pewne jego elementy można było dostrzec już w wieku XVII. Najczęściej spotykanymi budowlami stworzonymi w tym stylu są kościoły – neogotyckie budownictwo najdłużej utrzymywało się właśnie w architekturze sakralnej. Jest zaliczany do historyzmu – nurtu charakteryzującego się naśladownictwem stylów minionych epok.

Historia neogotyku

Neogotyk zaczął intensywnie rozwijać się w II połowie XVIII wieku w Anglii, gdzie gotycka tradycja utrzymywała się w pewnym stopniu od czasów średniowiecza, inaczej niż w kontynentalnej Europie. W odpowiedzi na rozprzestrzeniające się Oświecenie zaczęto powracać do dawnych rozwiązań i myśli, a w konsekwencji także do architektury. Powstał również nurt gotycki w literaturze. Neogotyk był wyrazem rodzącej się fascynacji epoką średniowieczną. Za pierwszy budynek w stylu neogotyckim uznaje się Strawberry Hill w Londynie – rezydencję pisarza Horacego Walpole’a, przebudowaną w tym stylu w 1750 roku.

Została ona wówczas ozdobiona m.in. wieżyczkami i ostrymi łukami. W stylu neogotyckim zaczęto później budować lub przebudowywać nie tylko rezydencje, ale też kościoły i budynki użyteczności publicznej. Styl neogotycki obecny był również w dekoracji wnętrz, meblarstwie, rzemiośle oraz grafice. W poszczególnych krajach różnił się w wielu elementach i wzorcach, ze względu na obecne w neogotyckiej koncepcji powiązania z religią i narodowością.

Neogotyckie budowle na świecie

Do najsłynniejszych neogotyckich budowli na świecie należą:

- Pałac Westminsterski w Londynie (siedziba parlamentu brytyjskiego – Izby Gmin i Izby Lordów), budowany w latach 1840-1870 po pożarze poprzedniego budynku.

- Parlament w Budapeszcie (1885 – 1904)

- Katedra św. Patryka w Nowym Jorku (1858 – 1878)

- Nowy Ratusz w Monachium (1867 – 1909)

- Zamek Babelsberg w Poczdamie (1835–1849)

- Ratusz w Wiedniu (1872-1883)

- Nowa Katedra w Linzu (1862 – 1924)

- Archikatedra Najświętszej Maryi Panny w Sydney (1868 – 1928)

Neogotyk w Polsce

Również w Polsce powstało wiele budynków w stylu neogotyckim. Pierwszym z nich był Kościół św. Stanisława w Wielączy koło Zamościa, wybudowany w latach 1821 – 1832, mający początkowo pełnić funkcję nekropolii rodu Zamoyskich, ostatecznie będący jedynie kościołem parafialnym.

Innymi znanymi budynkami neogotyckimi w Polsce są:

- Bazylika św. Michała i św. Floriana w Warszawie (1888 – 1904)

- Kościół św. Józefa w Krakowie (1905 – 1909)

- Zamek w Kórniku (istniejący od średniowiecza, przebudowany w stylu neogotyckim po 1839 roku)

- Pałac rodu Paców w Dowspudzie (1820 – 1827, obecnie jedynie jego pozostałości i ruiny)

- Dworzec Główny we Wrocławiu (1855 – 1857, rozbudowany w latach 1899 - 1904)

- Poczta Główna w Bydgoszczy (1883 – 1899)

W Polsce wykształciła się odrębna forma neogotyku, tzw. styl wiślano-bałtycki. W pewnym momencie był on uznawany za polski „styl narodowy”, a jego koncepcję wypracowali na przełomie lat 60. I 70. XIX wieku historycy z Krakowa – Władysław Łuszczkiewicz i Józef Łepkowski. W Polsce stosowano też tzw. styl przejściowy, a od lat 90. XIX wieku styl nadwiślański, opracowany przez architekta Jana Sasa-Zubrzyckiego.