Hieronim Bosch

Prawdziwe imię artysty to Jeroen Anthoniszoon van Aeken, Hieronymus Bosch to przydomek artystyczny, mający we źródło w rodzinnej miejscowości malarza, Hertogenbosch. Hieronim Bosch urodził ok. 1450 r. a zmarł w 1516 r. najprawdopodobniej nie odbywał dalekich podróży, był silnie związany ze swym rodzinnym miastem, gdzie spędził większość swego życia, niespokojne czasy nie sprzyjały podróżom, z reszta twórczość artystyczna nie pochłaniała Hieronima Boscha zupełnie, jednocześnie prowadził on liczne interesy handlowe. Hieronim Bosch jest uznawany za najwybitniejszego malarza niderlandzkiego na przełomie wieków XV i XVI. Jego sława przekroczyła szybko granice północnej Brabancji i dotarła do wielu krajów Europy.

O życiu artysty wiadomi niewiele, zachowały się nieliczne dokumenty określające jego stan majątkowy i cywilny, jednak trudno z nich wyczytać coś więcej o życiu prywatnym. Trudno tez jednoznacznie określić jego dorobek, tym bardziej jego chronologię. Wiadomo, że rodzina van Aeken, posiadała wielopokoleniowe tradycje malarskie, Hieronim uczył się tej sztuki od swego ojca, a ten znał ją dzięki nauce dziadka. Pierwsza wzmianka o twórczości Boscha pochodzi dopiero z 1480. artysta nie podpisywał wielu swych dzieł, niestety nie datował żadnych, toteż ustalenie rozwoju jego warsztatu jest praktycznie niemożliwe, nie wiadomo do końca, które obrazy są jego autorstwa i w jakiej powstawały kolejności.

Badacze są zdania, że najwcześniejsze dzieł artysty, to obrazy o tematyce religijnej, a więc zgodne z duchem czasu. Należą do nich takie prace jak: "Pokłon Trzech Króli", "Wesele w Kanie" czy "Ukrzyżowanie", obrazy te są utrzymane w spokojnym nastroju i formie. Do wczesnych dzieł zalicza się także alegoryczne przedstawienia, takie jak na przykład "Leczenie głupoty", "Kuglarz" czy "Siedem grzechów głównych". Jest to pierwszy przejaw zamiłowania Boscha do symboliki. Ów symbolizm jego malarstwa czasem przybrał na sile, a w połączeniu z bogatą wyobraźnią twórcy doprowadził do powstania dzieł wizjonerskich. Owe wizje Boscha przepełnione są złem, postaciami demonów i scenami strasznych tortur. Do obrazów z tego dojrzałego już okresu należą między innymi: tryptyk "Ogród Rozkoszy", "Kuszenie Świętego Antoniego" czy "Sąd Ostateczny". Najdoskonalsze dzieła Boscha wpisuje się w ostatni okres jego twórczości, zalicza się tu takie obrazy jak "Święty Antoni" czy "Syn Marnotrawny" zaliczane są do najgłębszych utworów mistrza, po okresie gwałtownych scen, silnych emocji i ekspresji zła, znów następuje uspokojenie formy.

Malarstwo Boscha rozwijało się niezależnie od wzorów malarstwa flamandzkiego, czerpał on raczej z tradycji gotyckiej, z malarstwa religijnego, jednak jego przedstawienia miały inną wymowę. Skłonność do przedstawiania demonów, a także liczne akty na religijnych płótnach sprawiły, ze posądzano go o herezję. Czy faktycznie był odstępcą od wiary katolickiej?, wydaje się to mało prawdopodobne, jednak niewątpliwie malował dla przedstawicieli różnych sekt, ostro przez kościół zwalczanych.

Dzieła Boscha są prototypami malarstwa rodzajowego (przykładem może być alegoria "Siedmiu Grzechów głównych"). Jako pierwszy przystąpił do obrazowania przypowieści oraz przysłów, nadając im własną interpretację. Ważnym osiągnięciem w jego twórczości jest także pejzaż, Bosch był w tej dziedzinie nowatorem, przedstawiał pejzaże fantastyczne, które przyczyniły się potem (w XVI w.) do rozwoju pejzażu panoramicznego. Artysta przemawiał poprzez swoje obrazy tonem moralisty, był mistykiem, piętnował głupotę, krytykował ludzkie wady ("Statek Głupców", "Wóz Siana").

Malarstwo Boscha doczekało się licznych kontynuatorów, w XVI wieku wielu artystów usiłowało go naśladować, jednak jeden zdołał dokonać twórczej kontynuacji kierunków zapoczątkowanych przez Boscha , był to Piotra Bruegel starszy.

Bosch był popularnym artystą w swoich czasach, kolejne epoki trochę o nim zapomniały, by mógł zostać na nowo odkryty w czasach współczesnych. Szczególnie negatywnie była nastawiona krytyka katolicka doby kontrreformacji, posądzano go o kacerstwo, a jego dzieła okrzyknięto heretyckimi. Ostatnie dziesięciolecia pozwoliły inaczej spojrzeć na dorobek twórczy Boscha, odkryć sens jego dziel i docenić ich artystyczną wartość. Za swego patrona uznali go surrealiści.

Piotr Bruegel Starszy

Dokładna data ani miejsce urodzin artysty nie są znane, na świat przyszedł gdzieś między rokiem 1525, a 1530 prawdopodobnie pod Bredą. Naukę pobierał w pracowni Piotra van Aelsta (1502-1550), potem zaś (od około 1544 r.) związał się z warsztatem graficznym Hieronima Coecka, gdzie podejmował pierwsze prace. Pierwsza wzmianka o jego życiu, jaka się zachowała do naszych czasów jest zapis o jego wyzwoleniu na mistrza, co miało miejsce w roku 1551. W 1552 roku został przyjęty do cechu malarzy w Antwerpii, jednak wkrótce udał się w podróż do Włoch. Z Włoch wrócił do Antwerpii, gdzie działał do roku 1563, po czym przeniósł się do Brukseli, gdzie pozostał już do końca życia. Zmarł 9 IX 1569.

Badacze twórczości Breugela wyróżniają trzy fazy w jego malarstwie. Pierwszy etap rozwoju jego warsztatu to głownie obrazy włoskiego pejzażu ("Kaskada w Tivoli"). Motywy alpejskiego pejzażu są stale obecne w twórczości artysty, podrób do Włoch zaowocowała upodobaniem do tamtejszej przyrody, które dało o sobie znać także w późniejszych dziełach artysty. W drugiej fazie poświecił się przede wszystkim pracom graficznym, w których dominowała tematyka alegoryczna, powstają wówczas przedstawienia "Lenistwa" (1557), "Roztropności", czy "Nadziei"(ok. 1559). W tej drugiej fazie coraz wyraźniejsza staje się inspiracja malarstwem Hieronima Boscha, w roku 1557 Breugel wykonał serię tychów, w której znalazł się też sztych obrazu Boscha, zatytułowanego "Duże ryby pożerają małe". Inspiracji tematycznej można się też doszukać w "Przysłowiach", Breugela, powstałych w tym okresie (1559). Jest to seria składająca się ze scen rodzajowych, obrazujących różne niderlandzkie przysłowia, wśród nich znajdują się także "Zabawy Dziecięce" (1560r.). z ostatniego, trzeciego okresu malarstwa Breugela pochodzą też inne serie, między innymi "Kalendarz" (1565) czy "Kraina Lenistwa"(1565), tym okresie powstały także obrazy "Ślepców"(1568) i "Żebraków"(1568).

Istotnym wkładem w rozwój sztuki malarskiej była Breugelowska koncepcja pejzażu, artysta w cyklu "Kalendarza" ujął życie człowieka w kontekście natury, która je determinuje. Upływ czasu i przemienność pór roku wyznaczają jego rytm. Malarstwo figuralne w dorobku malarza to przede wszystkim sceny rodzajowe o tematyce biblijnej (np. "Budowa wieży Babel", 1563 czy, "Kazanie Świętego Jana Chrzciciela",1565) wiejskiej ("Taniec Chłopski", "Wesele chłopskie" z 1566), i alegorycznej ( "Karnawał i Post" 1559).