Geneza, funkcje i cele edukacji osób dorosłych.

Pojęcie edukacja osób dorosłych lub równoważnie stosowany termin oświata dorosłych rozumiemy całokształt nieformalnych i formalnych procesów kształcenia, będących przedłużeniem lub uzupełnieniem wykształcenia zdobytego w szkole, ale także szeroko pojęte kształcenie praktyczne, dzięki któremu osoby dorosłe zawdzięczają rozwijanie swoich umiejętności, zdobywanie wiedzy, doskonalenie zawodowych kwalifikacji czy również nabywanie nowych umiejętności i wzbogacanie osobistego życia, jak również możliwości brania czynnego udziału w ekonomicznym, socjalnym, i kulturalnym rozwoju społeczeństw, ta definicja jest zgodna z uchwaloną na Dziewiętnastej Generalnej Konferencji UNESCO odbywającej się w Nairobi.

Zajmując się edukacją osób dorosłych, możemy spojrzeć na nią pod katem, całego życia i postrzegania procesu jego wychowania i rozwoju, które miało już miejsce w starożytności, ponieważ wychowanie jako zjawisko, istnieje jak długo istnieją społeczeństwa ludzkie. Wzmianki o edukacji dorosłych można znaleźć w dialogach Sokratesa, w słynnym dziele Platona pod tytułem "Rzeczypospolita", gdzie zostały ukazane wczesne koncepcje edukacji osób dorosłych wraz z możliwością kształcenia najzdolniejszych do trzydziestego piątego roku życia.

Przez wieki przewiały się najróżniejsze koncepcje edukacji dorosłych lub same jej zarysy, pozostawały one w większości w sferze teoretycznej.

Stan ten w miarę upływu czasu zmieniał się w wyniku dogłębnych przemian w społecznych stosunkach oraz w sposobie produkowania materialnych dóbr, których początek sięga drugiej połowy osiemnastego wieku w Anglii i rewolucji przemysłowej. Zachodzące w owym czasie istotne przemiany społeczne i gospodarcze, miedzy innymi: szybka prędkość wzrostu liczby zatrudnionych w gałęzi przemysłu oraz wielkie migracje ludności w kierunkach od wsi do niezwykle szybko rozwijających się dużych i mniejszych miast oraz ośrodków przemysłowych, gdzie poszukiwano pracy, spowodowało powstawanie nowych potrzeb edukacyjnych. Zapotrzebowanie na wykwalifikowaną siłę roboczą wpłynęło na powstawanie oraz rozwój instytucji mających na celu służyć edukacji osób dorosłych. Po raz pierwszy takie zjawisko wystąpiło w Anglii, gdzie przy końcu osiemnastego wieku rozpoczęto organizowanie dla robotników odczytów, pogadanek na istotne tematy zawodowe, a także społeczne i polityczne, w tym czasie powstały również kluby o charakterze dyskusyjnym, oświatowe stowarzyszenia oraz wędrowne i niedzielne szkółki. Rozpoczęto tworzenie ruchu samokształcenia. W Nottingham w roku 1798 otworzono pierwszą szkołę przeznaczona tylko dla osób dorosłych, i stająca się wzorem dla wielu powstających szkól tego typu na początku dziewiętnastego wieku.

W trzydziestych latach XIX wieku, osoby kształcące się do tamtej pory w placówkach, które były organizowane i nadzorowane poprzez przedstawicieli średnich oraz wyższych warstw społecznych, angielscy robotnicy rozpoczęli podejmowanie samodzielnych działań w celach zaspokajania swoich własnych oświatowych potrzeb, czego wyrazem stał się ruch czartystów. W ramach tego ruchu powstały, a także rozwijały się najróżniejsze formy oraz instytucje kulturalne i oświatowe, powstały między innymi: sale odczytowe, czytelnie, biblioteki, stowarzyszenia samokształceniowe, kluby dyskusyjne, szkoły dla dorosłych itd.

Działalność tego ruchu stała się dowodem na to, że oświata dorosłej warstwy robotniczej przestała być tylko czystą ideą, a stała się faktem, który pozostawił trwały znak w rozwoju wychowawczej myśli, robiąc drogę późniejszemu rozwojowi edukacji robotniczej, nie tylko w samej Anglii, ale także i w innych krajach.

Funkcje oraz cele oświaty dla dorosłych na przestrzeni lat zmieniały się bardzo często, nie zawsze jej aspekty były dostrzegane pod względem formalnym pomimo ich istnienia. Faktyczny rozwój edukacji dorosłych, rozpoczął się wspólnie z ogromnym rozwojem techniki oraz nauki, a także ze zmianami, które zachodziły w stosunkach społecznych oraz gospodarczych. Najważniejszym celem tamtego kształcenia osób dorosłych było przekazywanie im najpotrzebniejszej wiedzy do tego, by mogli przyswoić sobie obsługę maszyn lub aby doskonalić własną wiedzę dotyczącą tej dziedziny w okresie szybkich przemian rzeczywistości.

W naszym kraju najbardziej znaczące koncepcje w stworzeniu systemu edukacji osób dorosłych pojawiły się w czasie kryzysu feudalnej gospodarki oraz okazywania pomocy dla upadającej polskiej państwowości, masowa hossa miała miejsce w czasie pozytywizmu i czasu, w którym narastały szans na odzyskanie przez Polskę niepodległości. W ówczesnym czasie w oświacie dominowały cele patriotycznego wychowania solidarnie z hasłem poprzez oświatę ku wolności.

W międzywojennych latach w zdecydowanej większości posunięć edukacyjnych skierowanych do osób dorosłych, chodziło o formowanie w nich propaństwowych cech, tworzenie umiejętnej współpracy oraz współpracy z innymi zespołami narodowymi i społecznymi, łagodzenie wad w społeczeństwie oraz konfliktów pomiędzy klasami i pomiędzy partiami, w celach przystosowania ich do działania w państwie odbudowywanym.

W edukacji osób dorosłych po drugiej wojnie światowej ogromny nacisk kładziono na kształtowanie cech angażowania w najnowszy ustrój społeczny i aprobatę nowych politycznych sojuszy.

Przełom polityczny w końcu lat osiemdziesiątych i początku lat dziewięćdziesiątych spowodował dalsze zmiany ważniejszych celów edukacyjnych osób dorosłych w Polsce, zaczęły one zmierzać od tamtej pory do odbudowywania wartości chrześcijańskich i patriotycznych, przekazywania prawdziwej historii naszej ojczyzny oraz do rozwijania indywidualnych potrzeb osób kształcących się.

Kiedy weźmiemy pod uwagę funkcje, które pełni do dziś oświata osób dorosłych należy zwrócić uwagę na dwie zasadnicze:

- zastępcza - polegająca na przekazywaniu ludziom dorosłym takich treści i kształtowaniu w nich takich umiejętności, sił umysłowych, dyspozycji, czy też cech charakteru, które nie zostały przez nich zdobyte podczas normalnego i obowiązkowego trybu nauczania w szkole

- właściwa - polegająca głównie na stałym uzupełnianiu i aktualizowaniu wiedzy oraz umiejętności osób dorosłych w dziedzinach polityki, ideologii, gospodarki, różnych dziedzin nauki, sztuki i techniki, w zakresie nie obejmującym programu szkolnego, a zdecydowanie koniecznym do spełniania właściwych obowiązków społecznych i zawodowych, polegająca również, na dalszym doskonaleniu i kształtowaniu sił intelektualnych osób uczących się, i również kształtowanie intencjonalnych postaw społecznych osób dorosłych adekwatnie do obowiązujących oraz stale ulegających zmianom potrzeb edukacji oraz zawodowej aktywności, społecznej czy rodzinnej.

Należy mieć na uwadze, że edukacja osób dorosłych jest twórczą siłą, która dynamizuje swoją dynamiką procesy społecznego życia, i czerpiąc z nich własne treści i cele oddaje wyniki pracy, służy także zaspokajaniu zbiorowych oraz indywidualnych edukacyjnych potrzeb, podnosi zawodową i ogólną kulturę społeczeństw, a także ułatwia zmiany warunków życia człowieka.

Edukacja osób dorosłych i ich zawodowa praca.

Zasadnicza działalnością w dla życia osoby dorosłej jest jej praca zawodowa oraz uczestnictwo w życiu rodzinnym, społecznym, samorządowym i kulturalnym. Skuteczność osiąganych w stopniu większym lub mniejszym celów, przez nią zależy od skuteczności doboru form i metod działania, a także od wykorzystywania sytuacji naturalnych.

Rozpoczęcie pracy zawodowej najczęściej poprzedzone jest przygotowywaniem się do zawodu, zdarzają się, sytuacje kiedy czynności obie przebiegają w stopniu równoczesnym. Zdobycie zawodu wymaga od człowieka opanowania właściwych nawyków oraz umiejętności, wymaga zdobycia potrzebnej wiedzy i kształtowania w sobie odpowiednich cech osobowościowych. Wspomaganie zawodowej działalności poprzez ciągłe poszerzanie wiedzy oraz zdobywanie kolejnych umiejętności pozwala człowiekowi być coraz bardziej wykwalifikowanym, kompetentnym pracownikiem, a także wartościowszym człowiekiem, stwarzającym sobie dalsze podstawy do osiągania przez niego sukcesów zawodowych ale nie tylko.

Edukacja zawodowa dorosłych wielokrotnie bywała wymuszana przez zachodzące w zakładach pracy zmiany, na skutek różnych czynników czy zmian. Polska po 1989 roku przemieniała się pod kątem pracy przez następujące zmiany ustrojowe. Nastąpiło przejście od sterowanej centralnie gospodarki nakazowo rozdzielczej do rynkowej, co spowodowało ogromny wpływ na edukację poczynając eskalacje nacisku na formowanie takich cech pracowniczych jak: własna inicjatywa, traktowanie konkurencji jako zjawisko naturalne, gotowość do ponoszenia ryzyka, poczucie odpowiedzialności za siebie oraz bliskich przez utrzymanie pracy, nauka przez całe życie, gotowość do podjęcia się zmiany zawodu, aktywność zawodowa itd.

Przemiany zachodzą także w pracy na skutek poprawy nauki i techniki, które stały się istotnymi czynnikami z powodu: automatyzacji i robotyzacja stanowisk pracy, komputeryzacji pracy powodując w konsekwencji dla pracowników bardzo częste potrzeby zdobywania dodatkowych kwalifikacji poprzez osoby dorosłe.

Wszystkie te sytuacje świadczą o tym, że konieczne jest bezustanne kształcenie w celu przystosowania się w zawodzie, a także dla ogólnego rozwoju własnej osobowości.

Przymus a wolny wybór - motywy oraz inicjatorzy decyzji na temat podjęcia

kształcenia.

Mówiąc na temat motywów oraz inicjatorów skłaniających ludzi aby podejmowali decyzje o powiększaniu poziomu wykształcenia należy zwrócić uwagę na wnioski wynikające z raportów naukowych: zauważono, iż jest bezpośredni związek istniejący pomiędzy poziomem wykształcenia na początku a chęcią kontynuowania dalszego wysiłku aby zdobywać wykształcenie w wieku dojrzałym. W wielu krajach zauważono widoczne różnice o charakterze społeczno-ekonomicznym pomiędzy uczestnikami edukacji osób dorosłych a osobami nie uczestniczącymi i niej. Zwrócono uwagę na mniej wykształcone warstwy społeczne. Wnioski nasunęły się same, otóż osoby pochodzące z niższych warstw społecznych, charakteryzujące się niższym poziomem wykształcenia posiadają mniejszy poziom czynników motywujących osoby dorosłe do podejmowania kształcenia. Im wykształcenie wyższe tym motywacja do podejmowania dalszych form kształcenia silniejsza.

Omawiając czynniki mogące utrudnić podejmowanie wszelkich decyzji o udziałach w programach edukacyjnych powinno się wymienić również takie, jak: przekonanie o niższości społecznej, lęk przed drwiną ze strony innych, lęk przed nieznanym, brak chęci do uczęszczania do szkoły oraz uczenia się, brak środków finansowych, choroby fizyczne i umysłowe, brak pewności opłacalności podejmowania nauki, sprzeciwianie się rodziny, brak warunków do uczenia się, system pracy uniemożliwiający podjęcie nauki, wyczerpanie po pracy, niedostępność placówek oświatowych lub też ich rozmijanie się z oczekiwaniami dorosłych. Łatwo znaleźć sobie wytłumaczenie dla braku chęci do dalszej nauki i rozwijania siebie. Nie ulega wątpliwości, iż są też osoby, które pragną się uczyć. Takie osoby decydują się na podejmowanie nauki w formie zorganizowanej wówczas gdy zauważają, iż wiedza którą mogą zdobyć pomoże im w rozwiązywaniu osobistych problemów, społecznych oraz zawodowych lub gdy pozwala mu to osiągnąć zadowolenie.

Motywami które kierują ludźmi dorosłymi przy rozpoczynaniu dalszej edukacji mogą być między innymi: między innymi: chęć poznania nowych umiejętności i wiadomości, a także ich udoskonalanie, przygotowanie do pracy na nowym stanowisku, umiejętne wykorzystywanie wolnego czasu, chęć poznania nowych ciekawych znajomości, uzyskiwanie większej sprawności w wykonywanych obowiązkach, uczenie się nie przerywając pracy, szukanie interesujących sposobów uciekania od rutyny, pragnienie zmiany statusu materialnego, oczekiwany awans społeczny lub zawodowy, rozwijanie własnej osobowości, a także ulepszanie więzi interpersonalnych, rozwijanie fizycznej sprawności, pragnienie wyrównywania własnego wykształcenia względem wykształcenia innych osób, ciążenie do podniesienia poczucia własnej wartości, zdobywanie władzy oraz inne powody.

Z wielu obserwacji oraz doświadczenia wynika, iż najwięcej dorosłych osób kształcących się realizuje te decyzje w ścisłym związku z zawodową pracą, lub taką, którą pragnęliby wykonywać zaraz po skończeniu kształcenia.

Większość osób dorosłych podejmujących różnego rodzaju formy dokształcania się i kształcenia liczy na to, iż po ukończeniu nauki zmieni posiadane stanowisko lub też rodzaj pracy wykonywanej, w innym wypadku, że całkowicie zmieni zawód. Wszystko to powinno prowadzić do znacznej poprawy ich materialnej sytuacji. Motywy, które nimi wówczas kierują mogą być bardzo różne. U niektórych jest to pragnienie podniesienia własnych kwalifikacji zawodowych, u innych chęć zdobycia większej wiedzy ogólnej, która pozwoliłaby im na poważniejszy awans, jednocześnie mogli by wykorzystać swoja wiedzę w szerszy sposób. Jeszcze inni woleliby zdobyć po jak najmniejszej linii oporu upragniony dokument, który pozwoliłby im na zrealizowanie własnego celu.

Wiele osób spośród czynnych zawodowo, może spotykać się coraz częściej w swojej pracy z naciskami do podejmowania kształcenia. W wielu przypadkach polega to na tym, iż są zawiadamiani przez przełożonych o tym, że zostaną zwolnieni, jeżeli nie zdobędą kwalifikacji dodatkowych, które pozwoliłyby im na efektywniejszą pracę. Niekiedy przełożeni wprost zaznaczają, iż bez posiadania wykształcenia dodatkowego osoby dorosłe nie awansują na wyższe stanowisko służbowe. W pierwszym wypadku dorośli w obawie przed utratą pracy oraz trudnościami w zdobyciu innej, prawdopodobnie podejmą trud podnoszenia swoich kwalifikacji. W drugim przypadku motywacja pracowników może nie być na tyle silna, by wzbudzić chęć do dalszej nauki. Często posiadają oni stanowisko, na którym najlepiej się czują, gdzie doskonale znają swoje obowiązki i zmiany nie są dla nich konieczne.

Kiedy mowa o konieczności podejmowania kształcenia lub doszkalania się należy zwrócić uwagę na inicjatorów tych procesów. Są nimi wymieniani już przełożeni, mogą być współpracownicy, którzy usilnie namawiają innych do podejmowania nauki. Inicjatorami mogą zostać bliskie nam osoby między innymi członkowie z rodziny. Biorąc pod uwagę motywy opinii społecznej mogą to być presje otoczenia lub określonej środowiskowej grupy do której dana osoba należy.

Kiedy dorośli zdadzą sobie sprawę z motywów oraz czynników inicjujących podjęcie przez nich decyzji o rozpoczęciu kształcenia to zrozumieją, iż tylko od nich samych zależy, czy podejmą tę decyzje czy nie. Należy zwrócić uwagę na kolejny czynnik, który warunkuje uczestnictwo dorosłych osób w oświacie to jest jej osiągalność. Bardzo trudno wyobrazić sobie kształcenie jeżeli pojawiają się problemy natury finansowej lub związane z lokalizacją danej placówki oświatowej odpowiedniej do tego celu.

Podsumowując należy zadać sobie jeszcze jedno pytanie: czy zdobywanie wykształcenia przez osoby dorosłe jest koniecznością czy ich wolnym wyborem?

Trudno na nie odpowiedzieć w sposób jednoznaczny, dorośli powinni zdawać sobie sprawę, iż współcześnie następuje niezwykle szybki rozwój nauki i techniki, zachodzą zmiany na tle stosunków społecznych i gospodarczych, które wymuszają na człowieku pewne określone zachowania. Już nie tylko chodzi o doszkalanie się w zakresie wykonywanego zawodu, ale również kształcenie się w innym kierunku. Motywów tego postępowania może być wiele, można mówić o przymusie wewnętrznym, który skłania dorosłego do podejmowania dalszej edukacji, wynika on ze zdrowo rozsądkowego sposobu oceniania sytuacji dookoła. Jest to przymus wypływający z samych chęci podnoszenia własnych kwalifikacji, poszerzania nowej wiedzy czy umiejętności. Możemy mówić także o przymusie zewnętrznym, który we wcześniejszej części tej pracy został omówiony.