Teoria wychowania, obok dydaktyki, jest jednym z działów pedagogiki ogólnej. Nazwa tej dyscypliny nie oddaje dobrze jej charakteru, wskazując jakoby była to dziedzina jedynie teoretyczna, a więc stanowiąca zbiór wielu różnych teorii dotyczących problemu wychowania; natomiast teoria wychowania (tak jak i zresztą cały dział pedagogiki) jest również nauką praktyczną, gdyż formułowane przez nią dyrektywy, służą przede wszystkim przekształcaniu rzeczywistości wychowawczej. Jest to również nauka empiryczna (a więc doświadczalna), ponieważ wszelkie wykryte przez nią prawidłowości zostają poddane weryfikacji przez doświadczenie.

Formułowane przez teorię wychowania dyrektywy praktyczne, charakteryzuje duży stopień ogólności, tzn. że są one ubogie w treści konstruktywne (praktyczne). Z uwagi na ten fakt, na obszarze tej dyscypliny naukowej tworzone są tzw. metodyki wychowania, stanowiące poszczególne działy teorii wychowania i zawierające dyrektywy szczegółowe, bogate treści konstruktywne.

Używając kryterium rodzaju instytucji opiekuńczo - wychowawczej, wyróżnia się np. metodykę pracy w szkole czy metodykę wychowania w świetlicy; z kolei biorąc pod uwagę funkcje wychowawców wyróżnić możemy np. metodykę pracy wychowawcy w internacie lub w domu dziecka. Kryterium rodzaju celów wychowania wyróżnia natomiast przykładowo metodykę wychowania moralnego w szkole lub metodykę wychowania estetycznego w świetlicy.

Do podstawowych zadań teorii wychowania zalicza się przede wszystkim:

  • określanie ideału wychowania oraz wyprowadzanie z niego szczegółowych celów wychowania; celem teorii wychowania jest określanie kształtu osobowości, którą stosując określone zabiegi wychowawcze chcemy uzyskać
  • formułowanie zasad dotyczących stawiania diagnozy dotyczącej rzeczywistości wychowawczej i procesów wychowawczych; chodzić tu będzie w szczególności o dostarczanie diagnozy środowisk wychowawczych (a więc badanie rodziny lub grup rówieśniczych); należy również znać podstawowe zasady formułowania diagnozy na temat samego wychowanka; trafna diagnoza wychowawcza pozwala na dostosowanie form i metod pracy do indywidualnych cech wychowanka; diagnoza wskazuje również na rozbieżności między ideałem wychowania a aktualnym stanem wychowanka
  • wyjaśnienie zjawisk, procesów i mechanizmów kształtowania się osobowości człowieka
  • sprawdzanie gromadzenie oraz systematyzowanie wiedzy dotyczącej tego, jak skutecznie organizować i realizować działanie wychowawcze
  • gromadzenie wiedzy o warunkach skuteczności działań wychowawczych

Teoria wychowania jest nauką o celach, formach i metodach działań wychowawczych oraz o warunkach ich efektywnej realizacji; jest to więc nauka o całokształcie podejmowanych działań wychowawczych. Do podstawowych pojęć używanych na gruncie teorii wychowania zalicza się:

  • socjalizacja - jest jednym z najstarszych pojęć pedagogiki; przez socjalizację rozumie się wszelkie zamierzone i niezamierzone wpływy na jednostkę, które prowadzą do uzyskania przez nią kompetencji dla pełnego uczestnictwa w życiu społecznym, obejmuje więc ona ogół wpływów zamierzonych (wpływów szkoły i innych palcówek opiekuńczo - wychowawczych) i niezamierzonych (np. wpływ grup rówieśniczych, środowiska lokalnego i sąsiedzkiego, wpływ mediów); socjalizacja zakłada uspołecznienie oraz wprowadzenie jednostki do świata wartości; uspołecznienie jednostki zakłada, iż potrafi ona w swoich działaniach kierować się potrzebami, motywami i dążeniami innych osób
  • wychowanie - (w szerokim ujęciu) oznacza celowe, świadome i zamierzone dokonywanie zmian w osobowości wychowanka, na drodze interakcji społecznych (jest to rozumienie wychowania, które jest przedmiotem pedagogiki ogólnej); z tak rozumianego procesu wychowania wynikają trzy niezbędne do spełnienia warunki, aby dane oddziaływanie można było uznać za wychowanie (celowość, świadomość i zamiar); wychowawca może wychowywać całą klasę, lecz tylko wtedy, kiedy jego oddziaływania prowadzą do zmian w osobowości wszystkich uczniów
  • wychowanie - ( w wąskim ujęciu) różni się od wychowania w ujęciu szerokim tym, iż dotyczy ono tylko jednej ze sfer osobowości
  • kompetencje - to pewna zdolność do postrzegania rzeczywistości; jednostka kompetentna potrafi postrzegać i rozumieć otaczającą ją rzeczywistość; kompetencje dotyczą również wykonywania zadań - zatem człowiek kompetentny to człowiek potrafiący działać w praktyce;

kompetencje mają trzy cechy:

→ są stopniowalne (można posiadać kompetencje średnie, niskie lub wysokie)

→ mogą się różnić w poszczególnych dziedzinach (wysokie kompetencje w jednej mogą jednocześnie oznaczać niskie w innej)

→ fakt istnienia kompetencji pociąga za sobą konieczność istnienia osób powołanych do oceny kompetencji innych ludzi (kompetencje nauczycieli badają dyrektorzy lub kurator)

kompetencje obejmują:

→ umiejętność odpowiedniego zachowania w różnych sytuacjach

→ uczestnictwo w życiu publicznym

→ działanie w grupie zgodnie z panującym w niej wzorem zachowania i osobowości