Teoria pedagogiczna jest takim zbiorem pojęć oraz ogólnych sądów, który umożliwia:
wielokrotne ich użytkowanie w niezmiennym kontekście społeczno - kulturowym i jest związany z kształtowaniem umysłu paradygmatycznego oraz wykorzystywaniem języka deskrypcyjnego
jednokrotne użytkowanie w zmiennym kontekście społeczno - kulturowym i jest związany z kształtowaniem umysłu narracyjnego oraz wykorzystywaniem języka predeskrypcyjnego
jednokrotne oraz wielokrotne użytkowanie w zarówno stałym jak i zmiennym kontekście społeczno - kulturowym i jest związany z kształtowaniem umysłu zrównoważonego oraz wykorzystywaniem języka symbolicznego.

W pedagogice w badaniach naukowych wyróżnić można empiryczne, hermeneutyczne oraz prakseologiczne orientacje badawcze. Empiryczne orientacje posiadają archimedesowo - euklidesową proweniencję. Jeżeli chodzi o źródła prakseologicznych orientacji, to można się ich doszukiwać w tradycji badań arystotelesowskich. Hermeneutyczne orientacje są głęboko w zakorzenione tradycji badań hermeneutycznych. Kluczowe znaczenie w badaniach pedagogicznych mają natomiast orientacje empiryczne, umożliwiając ponadto przejście do badań prakseologicznych. Określenie empiryzm wywodzi się od słowa empeiria, oznaczającego doświadczenie. Empiryzm jest kierunkiem filozoficznym, który głosi, iż wszelkie ludzkie poznanie pochodzi z empirii czyli doświadczenia. Źródło poznania oraz metodę zdobywania wiedzy stanowi doświadczenie zmysłowe. Jeżeli doświadczenie zmysłowe posiada charakter zewnętrzny mamy wtedy do czynienia z empiryzmem materialistycznym i filozofią materialistyczną. Jeżeli doświadczenie zmysłowe posiada charakter wewnętrzny, wówczas obcujemy z empiryzmem subiektywno - idealistycznym i empiriokrytycyzmem. Obecnie wyróżniany jest empiryzm genetyczny, dotyczący pochodzenia wiedzy i empiryzm metodologiczny, który dotyczy sposobów w jaki można ją osiągnąć. Empiryzm genetyczny głosi, iż wszelkie treści poznawcze są dostarczane umysłowi przez doświadczenie na drodze bezpośredniej lub pośredniej. Do głównych przedstawicieli tego kierunku można zaliczyć Johna Locke, uważającego wiedzę za wynik działania rzeczywistości na narządy zmysłów (zgodnie z założeniem empiryzmu genetycznego). Locke był zwolennikiem teorii, że umysł ludzki jest tabula rasa, czystą tablicą i kształtowany jest poprzez doświadczenia wewnętrzne i zewnętrzne. Na straży empiryzmu genetycznego stoi także filozofia marksistowska. Poglądem filozoficznym, który przeciwstawiany jest aprioryzmowi jest empiryzm metodologiczny, inaczej zwany aposterioryzmem. Według empiryzmu metodologicznego poznanie umysłowe uzależnione jest od doświadczenia, które je poprzedza i to właśnie w nim znajduje uzasadnienie. Do głównych przedstawicieli tego kierunku należą John Stuart Mill oraz Francis Bacon, którzy na potrzeby badań empirycznych opracowali metody indukcji. Mill zaprezentował metody indukcji eliminacyjnej w formie pięciu kanonów indukcji. Metody te były szeroko stosowane podczas badań empirycznych, dlatego nauki empiryczne często określane były mianem nauk indukcyjnych, czyli opierających się na metodach indukcji. Filozofia marksistowska oparta jest o założenia empiryzmu metodologicznego. Współczesny empiryzm genetyczny rozpatrywany jest z pozycji genezy wiedzy naukowej, natomiast empiryzm metodologiczny z punktu widzenia naukowych metod zdobywania tej wiedzy.

Badania empiryczne związane są z pewnymi założeniami jeśli chodzi o źródła naszej wiedzy a także metod jej naukowego poznawania. Pierwsze pytanie brzmi: "co się bada" - jest to pytanie dotyczące zarówno przedmiotu, jak i istoty i sposobu istnienia zjawisk oraz o naukowy status faktu empirycznego. Drugie pytanie: "jak się bada" - dotyczy metody badawczej i zawsze jest pochodne wobec pierwszego pytania. Związek pomiędzy przedmiotem i metodą badawczą opiera się na fakcie, że założenia dotyczące istoty oraz sposobu egzystowania badanych zjawisk przesądzają na temat metody naukowego ich poznania. Celem badań empirycznych jest jednoczesne odpowiedzenie na dwa pytania: po pierwsze: "co się bada" - czyli co stanowi źródło naszej wiedzy, co badamy oraz jaki jest naukowy status tego, po drugie: "jak się bada" - czyli pytanie o metody naukowego poznawania badanego obiektu, jak założenia dotyczące istoty oraz sposobu egzystowania badanych zjawisk decydują o metodzie naukowego ich poznania, czyli jaki jest związek pomiędzy badanym przedmiotem a sposobem w jakim się go bada. Obecnie wyróżnia się następujące koncepcje badań empirycznych:

  • koncepcję badawczą potocznego scjentyzmu - jest to pierwotna wersja czystego empiryzmu
  • koncepcję badawczą czystego empiryzmu pozytywistycznego
  • hipotetyczną odmianę scjentyzmu - to zmodyfikowana, pierwotna wersja czystego empiryzmu
  • koncepcję rozwiniętego indukcjonizmu oraz logicznego empiryzmu
  • koncepcję anarchizmu metodologicznego
  • idealizacyjną koncepcję badawczą
  • koncepcję badawczą hipotetyzmu - falsyfikacjonizmu
  • idealizacyjną koncepcję wyprowadzania wiedzy stosowanej

Pedagogikę nie zadowala tylko aplikowanie modeli wychowawczych oraz gotowych wzorców w praktyce edukacyjnej bądź poszukiwanie skutecznych metod realizowania z góry określonych celów. Pedagodzy zawsze starali się wyjaśniać zjawiska zachodzące w pedagogice. Aby to zrealizować odwoływali się do właściwych orientacji metodologicznych. Znane były im wszelkie koncepcje badań empirycznych. Narodziły się więc w pedagogice różnorodne orientacje empiryczne. Pedagogika empiryczna swój początek bierze z pierwotnej pedagogiki doświadczalnej, zastąpionej przez pedagogikę eksperymentalną, nowatorską. Później dopiero pojawiła się pedagogika empiryczna. We współczesnej pedagogice empirycznej istotne są założenia czterech orientacji metodologicznych, posiadających fundamentalny charakter:

  • orientacja hipotetystyczna
  • orientacja indukcjonistyczna
  • orientacja anarchistyczna.
  • orientacja esencjalistyczna

Poprzez wszczepienie się anarchizmu metodologicznego rodzą się orientacje antyfundamentalne:

  • orientacja anarchistyczno - hipotetystyczna
  • orientacja anarchistyczno - indukcjonistyczna
  • orientacja anarchistyczno - anarchistyczna.
  • orientacja anarchistyczno - esencjalistyczna

Łącznie wymienia się osiem orientacji metodologicznych w pedagogice empirycznej. Orientacje antyfundamentalne i fundamentalne tworzą w pedagogice empirycznej tzw. superstrunę metodologiczną. Charakterystyczną cechą superstruny metodologicznej jest trzymanie przeciwieństw w zawieszeniu co umożliwia ich współistnienie zamiast opozycji. Współistnienie prowadzi do powstawania pulsacyjnych i oscylacyjnych kategorii wiedzy na ośmiokrotnej ścieżce przekształceń. Podtrzymywanie przeciwieństw jest także źródłem witalizacji wiedzy oraz umożliwia powstawanie układów rezonansowych.

Kolejną orientację w pedagogice stanowi orientacja prakseologiczna. Określenie prakseologia wywodzi się z greckiego słowa praksis, oznaczającego działanie, czynność oraz logos znaczącego nauka, słowo. Prakseologia stanowi więc naukę o działaniu. Charakterystyczny w prakseologii przedmiot zainteresowania stanowi działanie ludzkie. Genezy metodologicznej oraz teoretycznej refleksji na temat ludzkiego działania należy doszukiwać się w końcu minionego stulecia. W pierwszym okresie prakseologię pojmowano w sposób zredukowany i wąski, jako program badawczy w pewnych dziedzinach działalności ludzkiej. Prakseologię określa się jako:

  • refleksję filozoficzną dotyczącą ludzkich umiejętności
  • refleksję dotyczącą działalności technicznej
  • analizę ludzkiego działania na tle teorii systemów
  • teorię decydowania.
  • teorię uzasadniania ludzkiego działania

Na przełomie XIX oraz XX wieku stopniowo klarowało się pojęcie prakseologii ogólnej. Obecnie pod tym pojęciem rozumie się ogólną teorię skuteczności ludzkich poczynań. Według jednego z ojców prakseologii, Tadeusza Kotarbińskiego głównym jej zadaniem jest uświadamianie, formułowanie oraz systematyzowanie ogólnych przestróg i zaleceń dotyczących sprawności działań, czyli ich praktyczności. Za sprawne, a tym samym praktyczne uważa Kotarbiński działania będące skutecznymi (prowadzącymi do zamierzonych celów), ekonomicznymi, wydajnymi i oszczędnymi. Obecnie klasyfikacji prakseologii dokonuje się na różne sposoby. Ze względu na wymiary ludzkich działań wyróżnia się przede wszystkim:

  • prakseologię jako naukę, która zajmuje się ontologicznym wymiarem ludzkich działań, czyli orientację sprawcy na zmiany dokonywane w rzeczywistości
  • prakseologię jako naukę, która zajmuje się teologicznym wymiarem ludzkich działań, czyli orientacją sprawcy na określony cel
  • prakseologię jako naukę, która zajmuje się normatywnym wymiarem ludzkich działań, czyli ułatwiającą podejmowanie określonych decyzji w obowiązującym systemie wartości i norm
  • prakseologię jako naukę, która zajmuje się podmiotowo - przedmiotowym wymiarem ludzkich działań, czyli relacją między podmiotem a przedmiotem działającym
  • prakseologię jako naukę, która zajmuje się podmiotowo - operacyjnym wymiarem ludzkich działań, czyli relacją pomiędzy podmiotem działającym i podejmowanymi przez podmiot czynnościami operacyjnymi
  • prakseologię jako naukę, która zajmuje się technicznymi oraz instrumentalnymi wymiarami ludzkich działań
  • prakseologię jako naukę, która zajmuje się poznawczo - informacyjnym wymiarem ludzkich działań
  • prakseologię jako naukę, która zajmuje się organizacyjnym wymiarem ludzkich działań
  • prakseologię jako naukę, która zajmuje się sprawnością działania ludzkiego w kilku wymiarach
  • prakseologię jako naukę dyrektywalną, która zajmuje się formułowaniem uogólnionych dyrektyw sprawnego działania.

Obecnie bardzo wyraźnie wzrasta znaczenie a także zakres zastosowania ogólnego oraz szczegółowych nurtów współczesnej prakseologii, zwłaszcza w zorientowanych praktycznie naukach społecznych, przyrodniczych i technicznych. To zjawisko nie jest również obce myśli pedagogicznej, można więc mówić o prakseologicznej koncepcji pedagogiki bądź o pedagogice prakseologicznej. Początki pedagogiki prakseologicznej połączone są z rozwojem prakseologii, będącej nauką, która zajmuje się badaniem ludzkich działań. Dawniej refleksje tego typu spełniały głównie funkcje praktyczne, więc naukę tę zwano pedagogiką praktyczną. Orientacja pedagogiki może być:

  • zadaniowa
  • pragmatyczna
  • cybernetyczną
  • dyrektywna
  • synergetyczną
  • sytuacyjna

Orientacje te posiadają szczegółowe, liczne rozwinięcia, jednak wszystkie charakteryzują się podejściem intencjonalnym, celowościowym i działaniowym. Dodatkowo cele, działania oraz warunki działania mogą charakteryzować się różnym stopniem określoności. Powoduje to wyróżnienie w pedagogice orientacji oraz szczepów synergetycznych, gdzie cele, działania oraz warunki nie są zdefiniowane z góry, bądź wybiegają poza ustalone normy i intencje. Wspomniane orientacje metodologiczne zaliczają się do orientacji fundamentalnych. Poprzez wszczepienie się orientacji synergetycznej rodzą się cztery antyfundamentalne orientacje, do których należą:

  • orientacja synergetyczno - finalistyczna
  • orientacja synergetyczno - cebernetyczno - technokratyczna
  • orientacja synergetyczno - synergetyczna.
  • orientacja synergetyczno - sytuacyjno - zadaniowa

Orientacje fundamentalne wpływają na kształt poczucia pewności wiedzy dotyczącej działania, orientacje antyfundamentalne natomiast określają poczucie niepewności wiedzy dotyczącej działania. Wspólnie tworzą one tzw. superstrunę metodologiczną, polegającą na uzyskiwaniu pulsacyjnych oraz oscylacyjnych kategorii wiedzy dotyczącej działania.

Trzecią orientację pedagogiczną stanowi orientacja hermeneutyczna. Określenie hermeneutyka pochodzi z języka greckiego, gdzie oznacza obwieszczenie, wyjaśnianie, tłumaczenie, wykładanie, wypowiadani. Cel tych zabiegów stanowiło doprowadzanie do rozumienia określonego tekstu bądź wypowiedzi, stąd też hermeneutykę traktowano jako sztukę hermeneuein, polegającą na wyjaśnianiu i przekładaniu danych idei na treść ludzkiego życia. Hermeneutyka nie jest terminem jednoznacznym. Witold Doroszewski uważa hermeneutykę za "naukę interpretacji tekstów dzieł literackich oraz źródeł historycznych. Hermeneutyka poprzez wyraz dąży do zrozumienia sensu". "Słownik języka polskiego" Mieczysława Szymczaka i "Słowniku wyrazówobcych" Jana Tokarskiego następująco definiują to pojęcie: "dyscyplina filologiczna zajmująca się badaniem, objaśnianiem, wewnętrzną interpretacją źródeł pisanych, mająca na celu ustalenie poprawnego tekstu". Obecnie hermeneutyka pojmowana jest jako objaśnienie, oświadczenie, wypowiadanie, obwieszczenie, ogłoszenie, zapowiadanie, oznajmianie, zwiastowanie. Ostatecznie ujęcia te prowadzą do określenia hermeneutyki jako lepszego rozumienia wypowiedzi językowych. Podobne wyjaśnienie tego określenia można odnaleźć w pracy H. Dannera oraz E. Coretha.

Hermeneutyka zazwyczaj określana jest jako ogólna teoria interpretacji oraz rozumienia kategorii form symbolicznych, które składają się na treść oraz sens życia człowieka. Zależnie od przypisywanego danym formom symbolicznym określonego sensu, hermeneutyka może być różnorako pojmowana. Schlaiermacher traktuje hermeneutykę jako teorię interpretacji oraz rozumienia tekstu pisanego i mówionego, Dilthey jako pewną metodologię humanistyczno - antynaturalistyczną, która opiera się na kategorii rozumienia, Heidegger odbiera hermeneutykę jako ontologię rozumienia, Gadamer jako filozofię rozumienia, natomiast dla Habermasa jest to teorią symbolicznej komunikacji.

Obecnie, szczególnie w antynaturalistycznie zorientowanej humanistyce, zakres oraz znaczenie zastosowania teorii hermeneutycznych znacząco wzrasta. Poprzez rozszerzenie zastosowania również współczesnej pedagogiki mówi się o hermeneutycznej koncepcji pedagogiki oraz o hermeneutyce pedagogicznej. Hermeneutyka pedagogiczna stanowi szczegółową teorię interpretacji oraz rozumienia kategorii form symbolicznych, które są częścią dziedziny pedagogiki. Na tę dziedzinę składają się wychowanie oraz kształceniem, które pojmowane są jako:

  • działalność percepcyjna powiązana z uwewnętrznieniem, czyli interioryzacją treści nauczanych czynności w kategorii zachowań symbolicznych
  • działalność ekspresyjna powiązana z uzewnętrznieniem, czyli eksterioryzacją treści nauczanych czynności pod postacią zachowań symbolicznych.

Działalność tego typu może posiadać charakter nieintencjonalny bądź intencjonalny, realizowana może być w instytucjach wychowawczych lub poza nimi, podejmowana w ciągu całego ludzkiego życia a nie tylko w okresie młodości. Hermeneutyka pedagogiczna wykorzystuje ustalenia hermeneutyki ogólnej oraz niektóre założenia hermeneutyk szczegółowych. Czując potrzebę interpretacji oraz rozumienia zjawisk pedagogicznych, pedagodzy odwoływali się do różnorodnych koncepcji badań humanistycznych. Spowodowało to powstanie różnych orientacji humanistyczno - hermeneutycznych w pedagogice. Przede wszystkim była to pedagogika kultury, która opierała się na transmisji fundamentalnych wartości kulturowych. Później miało miejsce pojawienie się pedagogiki egzystencjalnej oraz personalistycznej, które odwoływały się do osoby w ciągłym stawaniu się, której rozwój mógł być liniowo - dyskretny (personalizm) lub skokowo - dyskretny (egzystencjalizm). Następny nurt stanowiła pedagogika fenomenologiczna oraz hermeneutyczna. Akcentuje się tu ogromną rolę doświadczenia naturalnego albo, jak uważa Max Scheler światopoglądu naturalnego podczas tworzenia doświadczenia wtórnego oraz światopoglądu, który oparty jest na wykształceniu. Obecnie rozwój pedagogiki hermeneutycznej rozpatrywany jest na tle związku pomiędzy metoda badań a przedmiotem. Istotnym więc jest przyjęcie określonych ustaleń, dotyczących sposobu oraz istoty występowania zjawisk pedagogicznych w sferze wartości.

Pedagogika hermeneutyczna stanowi spuściznę koncepcji humanistycznej człowieka. Wspólnie z pedagogiką prakseologiczną i empiryczną ma szanse znaleźć zagubiony paradygmat ludzkiej natury. Pedagogika hermeneutyczna stanowi hermeneutykę szczegółową, bazując na dość bogatym dorobku hermeneutyki ogólnej. Człowiek jednocześnie przebywa w 3 sferach i w odniesieniu do każdej ze sfer formułuje pytanie, będące jednocześnie pytaniem skierowanym do niego samego. W sferze faktów zadaje pytanie: "kim jest", w sferze wartości, gdzie nośnik wartość stanowi symbol: "kim ma być" natomiast w sferze działania pyta: "kim się staje". Człowiek to osoba w ustawicznym stawaniu się, rozpościerająca swe istnienie oraz istotę w horyzoncie tego "kim teraz jest" oraz tego "kim ma się stać". Działania te przebiegają w obydwu kierunkach. Jeżeli chodzi o wychowanie, zaczyna się w sferze faktów, przez sferę działania i zmierza ku wartościom, nadającym sens życiu. Odwrotnie jest w przypadku samowychowania, gdzie sfera wartości stanowi punkt wyjścia dla działań, które skierowane są ku faktom, realizującym sens wartości.

W pedagogice hermeneutycznej istotne są założenia czterech głównych orientacji metodologicznych:

  • orientacji historyczno - kulturowej
  • orientacji egzystencjalnej
  • orientacja personalistycznej
  • orientacji fenomenologicznej.

Przez wszczepienie się nurtu anarchistycznego i fenomenologicznego mogą powstawać nowe, zmienione orientacje metodologiczne:

  • orientacja fenomenologiczno - egzystencjalna
  • orientacja fenomenologiczno - historyczno - kulturowa
  • orientacja fenomenologiczno - fenomenologiczna.
  • orientacja fenomenologiczno - personalistyczna

Orientacje fundamentalne oraz antyfundamentalne razem tworzą tzw. superstrunę w pedagogice hermeneutycznej. Charakterystyczną cechą tej struny jest utrzymywanie przeciwieństw w stanie zawieszenia. Superstruny pedagogiki hermeneutycznej, empirycznej i prakseologicznej tworzą wspólnie układ rezonansowy.

Literatura:

"Filozofia nauki i edukacja w okresie nowoczesności i ponowoczesności" - Janusz Gnitecki, Wydawnictwo Naukowe Poznańskiego Towarzystwa Pedagogicznego, Poznań 2002