W styczniu 1949 roku, w Szczecinie, odbył się zjazd przedstawicieli Związku Literatów Polskich, na którym oficjalnie opowiedziano się po stronie polityki ZSRR i zdecydowano się podporządkować polską twórczość literacką tzw. realizmowi socjalistycznemu (inaczej: socrealizmowi).

Główne założenia socrealistyczne, które znalazły swoje odzwierciedlenie w literaturze:

  • książka stała się artykułem propagandowym, jej celem stał się wpływ na postawy społeczne oraz kształtowanie psychiki młodego pokolenia, najczęściej dotykała problematyki z zakresu kształtowania się nowego państwa wskutek działalności tzw. klasy robotniczej;
  • w księgarniach i bibliotekach została wprowadzona polityczna selekcja, wycofano literaturę twórców Zachodu za wyjątkiem tekstów związanych z ruchem komunistycznym, zakazano wznawiania utworów z okresu Dwudziestolecia międzywojennego, rynek wydawniczy opanowała literatura radziecka i rosyjska klasyka;
  • sztuki teatralne były tworzone zgodnie z potrzebami państwa i polityki, powszechnym tematem stały się zachodzące w kraju przemiany, np. rozwój przemysłu, powstawanie nowych fabryk, hut, i wielkich pracowniczych osiedli.

Największym "pragnieniem" socrealizmu było uczynienie sztuki dostępną dla czytelników wywodzących się ze środowisk robotniczych, jak również wykształcenie nowej generacji inteligencji, której działania będą podporządkowane władzy państwowej.

Artyści pisarze, którzy nie potrafili tworzyć w zafałszowanej rzeczywistości zwykle udawali się na emigrację i tam kontynuowali swoją pracę (np. Czesław Miłosz, Jan Lechoń czy Kazimierz Wierzyński). Zdarzały się również jednostkowe przypadki twórców, którzy decydowali się pozostać w kraju i wybierali tzw. emigrację wewnętrzną - przestawali pisać, tracąc jednocześnie możliwość publikacji i niezbędne do życia środki; byli ustawicznie nękani przez władze, z czasem popadali w ubóstwo (np. Aleksander Wat czy Jerzy Szaniawski).

Programowi twórcy poszukiwali tematów "w terenie", dni spędzali na odwiedzinach w zakładach pracy i kołchozach. W ten sposób powstawały tzw. powieści produkcyjne, ukazujące heroiczne wysiłki klasy robotniczej w celu "odbudowy państwa polskiego". Wykształciły one sylwetkę bohatera-stachanowca, który z poświęceniem oddaje się pracy na rzecz poprawy sytuacji w państwie i jest niezwykle zaangażowany w partyjną rzeczywistość.

Czasy rządów komunistycznych w Polsce to jeden z najtragiczniejszych okresów w historii naszego kraju. Nie zapominajmy jednak, że zawsze istnieją "dwie strony medalu". Warto zwrócić uwagę na niektóre aspekty, jakie miały miejsce w tamtych latach, np.:

  • stworzenie dobrych warunków mieszkalnych;
  • zorganizowanie nowych stanowisk i miejsc pracy;
  • przezwyciężenie analfabetyzmu poprzez przymusowe dokształcanie i przeniesienie wielu mieszkańców wsi do miast;
  • stworzenie potężnych bibliotek czytelniczych;
  • brak komercjonalizmu wydawniczego, publikowano wszystko co zostało napisane w zgodzie z kryteriami odgórnymi, bez względu na potencjalną liczbę odbiorców;
  • wyrobienie w narodzie "nawyku czytelniczego";
  • na zakup książki (choć propagandowej) mógł sobie pozwolić każdy, kosztowała niewiele więcej od najtańszej paczki papierosów.