Każda epoka ma swoje prawa i swoje ideały. W średniowieczu, aby dać ludziom wytyczne, jak mają postępować i jak mają dążyć do doskonałości, literatura i sztuka zaprezentowała tzw. parenetyczne wzorce osobowe: ascety, rycerza i władcy. Ideały te miały ze sobą wiele cech wspólnych, przede wszystkim obowiązkowo wpisana była w nie wiara i pełna pokora wobec spraw Boga i Kościoła. Dla maluczkich funkcjonował wzorzec ascety-świętego, dla rycerstwa ideał chrześcijańskiego rycerza. Przykładem ascety jest św. Aleksy, tytułowy bohater "Legenda o św. Aleksym", który swoją egzystencję całkowicie podporządkował Bogu, pozbawiając się majętnego życia na łonie rodziny, zdecydował się na samotnię i ubóstwo. Uważając swoje ciało za siedlisko zła, cały czas je chłostał i biczował. Mimo, iż Aleksy pochodził z wpływowego książęcego rodu, a za żonę poślubił księżniczkę, wybrał życie pustelnika, z dala od dobrobytu i szczęścia rodzinnego. Ponieważ złożył wieczysty ślub czystości, wyprosił w noc poślubną u małżonki pozwolenie na ucieczkę z domu, zostawiając ją samą. Przez wiele lat tułał się samotnie, żebrał i wszystko złe, czego doświadczył ofiarowywał Bogu. Przez 16 lat pędził życie żebraka we własnym domu, do którego powrócił zupełnie zmieniony - jako stary, brudny i zniszczony przybłęda. Nie rozpoznano go. Życie w ojczystym domu nie było łatwe - poniżano go i znęcano się nad nim. Doznawał wielu upokorzeń. Gdy zmarł, dzwony w mieście zaczęły dzwonić, mimo iż nie dotknęła ich ręka ludzka. Aleksy przed śmiercią napisał list, w którym opisał całe swoje życie. Niestety domownicy żadnymi sposobami nie mogli go odebrać żebrakowi. Dopiero, gdy przyszła pani domu, żona Aleksego, list sam wypadł z ręki nieboszczyka. Również później działy się cudowne rzeczy za sprawą ciała Aleksego - jego zapach uzdrawiał chorych.

"Legenda o św. Aleksym" pokazuje ascezę jako rzecz heroiczną, godną do naśladowania. Aleksy poświęcił swe życie Bogu, znosił upokorzenia oraz niedostatek. Sensem jego bytu stało się kontemplowanie spraw wiary i poskromienie zachcianek, a najważniejszą cechą została pokora. Taki kanon cech i postępowania mieli wyznaczony również rycerze, był to tzw. kodeks rycerski. Idealny rycerz to wzór wszelkich cnót, przede wszystkim jednak musiał być głęboko wierzący w Boga. Ale jednocześnie spadał na niego dodatkowy obowiązek - musiał bronić kraju przed wrogiem, a więc musi być także waleczny, honorowy, lojalny i pełen poświęceń wobec swojego króla, który był uważany za namiestnika boskiego. Gotowy oddać życie za kraj lub wiarę chrześcijańską. W literaturze najpopularniejszym przedstawicielem był Roland ("Pieśń o Rolandzie"). Roland to prawdziwy obrońca ojczyzny, męstwo nie opuściło go nawet w obliczu śmierci. Jego najświętszym obowiązkiem była walka za wolność kraju oraz lojalność wobec króla do końca swych dni. I ten swój obowiązek wypełnił. Każdą bitwę rozpoczynał modlitwą, ponieważ był głęboko wierzący i wiedział, że jedynie z pomocą Boga uda mu się zwyciężyć. Honor i odwaga to największe wartości. Przestrzegał kodeksu rycerskiego, brzydził się wszelkimi przejawami jego łamania. Największą hańbą była ucieczka z pola walki lub dostanie się do niewoli przeciwnika. Dlatego wolał zginąć, niż się poddać. Wierzył, że przelewanie krwi za ojczyznę pomoże po śmierci dostać się do nieba, ponieważ grzechem nie było zabijanie, ale hańba lub przegrana.

Roland w przeciwieństwie do innych średniowiecznych rycerzy nie posiadał wybranki serca. Jego jedyną miłością była Francja. Żył w czystości i tym podobny jest to Aleksego, który również złożył śluby czystości i zrezygnował z życia u boku kochającej małżonki, w dobrobycie i szczęściu. Wybrał rolę samotnika walczącego o swoje ideały. I w tym są obaj panowie podobni, jednak jest też spora różnica w tej materii, ponieważ Roland jako rycerz skupiony był na sprawach Boga i kraju, a Aleksego nie interesowały żadne sprawy doczesne.

Wzorzec doskonałego władcy został wykreowany przez Galla Anonima w jego "Kronice". Jest to historiograficzna opowieść o dziejach Polski od czasów Bolesława Chrobrego do Bolesława Krzywoustego. Równocześnie jest to również panegiryk, czyli utwór pochwalny na cześć Krzywoustego, na dworze którego kronikarz przebywał. Przedstawia on polskich władców w wyidealizowany sposób, niemniej jest źródłem wiedzy historycznej. Gall kładzie nacisk nie na daty, ale na wydarzenia, które służą jako pretekst do opisania dobrych cech królów. Opisywane są fantastyczne opowieści z wojen, polowań i wydarzeń politycznych, w których rzekomo nasi królowie brali udział. Jednak natężenie cudów, jakie spotykały władców Polski jest niewiarygodne. Dlatego nie możemy traktować tego działa jako dokumentu historycznego, a jedynie jako ciekawą opowieść o wyobrażeniu ówczesnych rodaków. Bo niewątpliwie "Kronika" została napisana tak, aby naród mógł być dumny ze swoich panujących, którzy nie tylko są waleczni, i odważni jak nikt w państwie, ale też sprawiedliwi, szczodrzy, a jednocześnie surowi dla zbrodniarzy.

Wiadomo, że każda epoka wynosiła na piedestał inne cechy, wyznawała inne wartości. Te które proponowało nam średniowiecze są już dawno zapomniane. Może dlatego takie ciekawe jest zapoznawanie się z tak odległą kulturą. Literatura tego okresu, jest fascynująca, jednak należy pamiętać, że jest to literatura, więc nie oddaje w pełni stylistyki epoki. Zwłaszcza, że jest to literatura parenetyczna, której celem było propagowanie dobrych zachowań. Nierzeczywiste zatem wydają się tamte postaci, jednak nadal jest to ciekawe źródło wiedzy o naszych przodkach.