Humanizm był ogólnoeuropejskim ruchem umysłowym , który narodził się we Włoszech w XIV wieku, dając początek epoce renesansu. Humanizm był prądem, który w centrum zainteresowania artystów, uczonych, myślicieli stawiał człowieka. Humaniści głosili potrzebą poznania i kształtowania silnej jednostki ludzkiej. Prąd zmierzał do odrodzenia znajomości języków i literatury klasycznej, do odrodzenia starożytnej wiedzy o człowieku. Głównym przejawem humanizmu był rozwój filologicznych studiów nad antykiem, zwłaszcza jego literaturę, filozofię, historię i sztukę. Studia te określano mianem studiów humanistycznych- studia humanitatio, od pojęcia humanitas, określającego wzorzec osobowy humanisty: erudyty, znawcy kultury antyku. Głównym celem humanizmu była elokwencja, wymowa, której szukano w dawnych teoriach tekstu literackiego i w starożytnej praktyce oratorskiej. Ideałem był wymieniony w klasycznym dziele Kwintyliana "Institutio oratoria" doskonały mówca, który był też dobrym człowiekiem. Głównym hasłem humanistów włoskich i północnoeuropejskich było "ad fontem"- do źródeł. Humaniści starali się o poznanie właściwych znaczeń dawnych tekstów literackich. Humanizm przejął antyczne wzory estetyczne i kulturowe. Czytano i zachwycano się tekstami filozoficznymi, na nowo czytano Arystotelesa i Platona. Wybitni przedstawiciele humanizmu to głownie filologowie : G. Pico Della Mirandola, M. Ficino, a w Polsce: Konrad Celtis i Kallimach. Niektórzy humaniści głosili poglądy pogańskie, ale było tez wielu humanistów chrześcijańskich, którzy wnieśli wkład do teologii. Humaniści odwracali się od tradycyjnych uniwersytetów, zakładali Akademie np. Akademia Romana kierowana przez Pomponiusza Letusa. Sorbona czy Akademia Krakowska uciekały od nowych prądów. Humanizm związany był za to z uniwersytetami północnych Włoch. Realizacja sięgania do źródeł trzech tradycji- greckiej, rzymskiej i biblijnej- nie była możliwa bez znajomości języków klasycznych: greckiego, łaciny i hebrajskiego. Ideałem był więc homo trilinguis, człowiek znający te trzy języki. Humaniści byli więc filologami, odegrali ważną rolę u początków reformacji, która oparła swe idee na nowej interpretacji Biblii. Humaniści odkrywali starożytne źródła i włączali je w kulturę. Z tak pojmowanego humanizmu wyłoniła się postawa światopoglądowa , która była charakterystyczna dla całego okresu renesansu, przeciwstawiana średniowiecznej wizji świata. Centralne miejsce zajmowało przekonanie o autonomii i wartości człowieka oraz postulat jego wszechstronnego rozwoju. W centrum zainteresowania znalazł się człowiek wraz ze swoimi radościami, smutkami, cierpieniem i dążeniem do szczęścia. Humaniści głosili radość życia, propagując dążenie człowieka do szczęścia. Głosili wiarę w potęgę rozumu ludzkiego, a poznanie człowieka uznawali za podstawowe zadanie nauki, filozofii i sztuki. Humaniści odwoływali się do Cycerona, postulującego harmonijny rozwój jednostki ludzkiej. Kluczową rolę pełniła też wtedy retoryka. Humanistyczną kontrowersja dotyczącą sposobu wyrażania idei był spór cyceronianistów z antycyceronianistami. Pierwsi chcieli niewolniczo naśladować Cycerona, drudzy, chociaż zachowali szacunek do mistrza, to wzywali do umiarkowania w naśladownictwie i uwzględnienia wzorców chrześcijańskich w teorii i praktyce pisarskiej. Hasłem humanistów stały się słowa Terencjusza: "człowiekiem jestem i nic, co ludzkie, nie jest mi obce". Średniowiecznemu teocentryzmowi przeciwstawiali antropocentryzm, pogląd według którego człowiek jest ośrodkiem i celem wszechświata. Antropocentryzm wsparty był elementami epikureizmu i stoicyzmu. W myśl humanizmu człowiek jest najbardziej wartościową jednostką w świecie. Przedstawicielami humanizmu w dziedzinie myśli byli: Erazm z Rotterdamu, T. More, G. Bruno. W Polsce: A. Frycz Modrzewski. Typowym humanistą i poetą doctus był Jan Kochanowski. Jest z pewnością najwybitniejszym twórcą epoki renesansu. Studiował w Krakowie, Królewcu i w Padwie. Znał literaturę i filozofię starożytną. Nie obce mu były języki klasyczne, dzieła Erazma z Rotterdamu. Nawiązywał do antyku, widać to choćby w doborze uprawianych gatunków: pieśni, fraszki, elegie, dramat według reguł klasycznych. Odwoływał się do Horacego, podejmował motywy w mitologii i literatury greckiej. O renesansowym obrazie jego twórczości świadczą poglądy poety , który uznawał świat jako wielka harmonię, głosił epikureizmstoicyzm.

Pojęcie humanizmu w odniesieniu do osiągnięć kultury renesansowej pojawiło się dopiero na początku XIX wieku, kiedy użył go w swojej książce niemiecki uczony F. I. Niethammer. Pojecie odnoszone było do różnych epok, mówi się o humanizmach średniowiecznym, barokowym czy oświeceniowym, ale istota humanistycznego działania należy do humanistów renesansowych. "Humanizm renesansowy jest najdojrzalszą i najbardziej europejska , w sensie powszechności, formacją w dziejach całego prądu humanistycznego. Jeśli tak jest, to zasługę w tym należy przypisać zarówno godnej podziwu konsekwencji i woli, jak też dojrzałości intelektualnej jego twórców. Musieli oni bowiem dokonać swoistego przewrotu umysłowego, który można słusznie określić mianem rewolucji humanistycznej. W największym skrócie mówiąc, chodzi o to, iż "trywialne" (…) czyli wstępne i pomocnicze dyscypliny umiejętności w średniowiecznym układzie sztuk wyzwolonych, jak gramatyka i retoryka, znalazły się w ciągu około stulecia na miejscu naczelnym, jako tzw. studia humaniora. Wymagało to zmiany sposobu widzenia i wartościowania metod dochodzenia do prawdy o człowieka, a poprzez tę prawdę również do wiedzy o rzeczywistości." ( za Andrzejem Borowskim).

Humanizm i reformacja były głównymi nurtami epoki odrodzenia, które określiły jej charakter.