W literaturze pisarze często stosują różnego rodzaju stylizacje językowe, po to, by uczynić bohaterów świata przedstawionego bardziej wiarygodnymi. Chodziło też o to, by jak najwierniej oddać koloryt lokalny, czy środowiskowy. Można wyróżnić wiele rodzajów stylizacji. Najbardziej znane to: stylizacji archaizująca, gwarowa i środowiskowa.

Stylizacja archaiczna polega na wprowadzeniu do tekstu literackiego słownictwa archaicznego. Czasem również wprowadza się przestarzałe formy gramatyczne bądź konstrukcje składniowe. Gdy utwory opisywały czasy bardzo zamierzchłe, w których nie istniało jeszcze pismo, pisarze pomagali sobie, albo rekonstruując wyrazy, albo stosując anachronizmy, tzn. używając wyrazy, które pochodziły z czasów późniejszych. Archaizacja miała bardzo duże znaczenie zwłaszcza dla powieści historycznych. Toteż jej rozkwit nastąpił w XIX wieku. Wtedy to do głosu doszedł realizm. Pisarze chcieli, jak najdokładniej przedstawić opisywany przez siebie świat. Wiązało się to z odwzorowaniem nie tylko kolorytu lokalnego, zwyczajów, obyczajów danego środowiska czy danej epoki, ale również z zadbaniem o to, by bohaterowie posługiwali się językiem ich czasów. W swych utworach posługiwał się stylizacją archaiczną na przykład Henryk Sienkiewicz. W " Trylogii" .

Z kolei stylizacja gwarowa opiera się na użyciu elementów gwary w tekście literackim. Ten typ stylizacji również obejmuje różne dziedziny języka: fonetykę, frazeologię, leksykę, składnię. Często jest uwypuklany w dialogach. W narracji stosowany jest rzadziej. Pewne elementy gwarowe można znaleźć w XVII- wiecznych utworach o charakterze satyrycznym. Ze stylizacją gwarową na większą skalę spotkać się możemy w tekstach młodopolskich, zwłaszcza tych, które dotyczyły tematyki wiejskiej. Pod koniec XIX wieku bardzo rozpowszechnione wśród pisarzy młodopolskich było zjawisko chłopomanii. Z tą modą łączyła się również tendencja do wprowadzenia tematyki wiejskiej. Ludomanię wyśmiewa i krytykuje na przykład Stanisław Wyspiański w "Weselu." W tym też utworze można znaleźć stylizację gwarową. Podobnie w " Chłopach" Władysława Reymonta. Pisarz chciał przedstawić życie społeczności wiejskiej. Posłużył się więc stylizacją gwarową, by nadać wiarygodność przedstawianemu światu i lepiej scharakteryzować społeczność wiejską.

Stylizacja środowiskowa polega na tym, że do utworu wprowadza się wyrazy lub zwroty charakterystyczne dla danego środowiska, dla pewnej społeczności. Stosowany jest po to, by bardziej uwiarygodnić fabułę i lepiej oddać rzeczywistość. Podobnie, jak inne rodzaje stylizacji, ten typ wszedł do literatury wraz z rozwojem realizmu. Stylizację środowiskową można znaleźć w takich tworach, jak: Stefan Żeromski " Syzyfowe prace" ( mowa uczniowska); Wacław Gąsiorowski " Pigularz" ( elementy języka aptekarskiego); Henryk Warcell " Zaklęte rewiry" ( język zawodowy- kelnerów). Stosuje ją również wielu pisarzy współczesnych.

Przejdę teraz do omówienia poszczególnych przykładów. Zaczną od "Trylogii" Henryka Sienkiewicza. Powieści Sienkiewicza należące do tego cyklu przenoszą nas w świat XVII- wiecznej Polski. Poznajemy tam głównie środowisko szlacheckie i magnaterię. Sienkiewicz odtwarzając ten świat, musiał myśleć także o języku. Używa więc stylizacji na siedemnastowieczną polszczyznę. Nie robi tego jednak, kopiując jedynie dawne zwroty, które znalazł w staropolskich kronikach czy innych dokumentach historycznych. Przed wszystkim chodziło pisarzowi o to, by jego tekst był komunikatywny i by czytelnik nie odczuwał, że jego XIX-wieczny język różni się bardzo od tego dawnego. Sienkiewicz wybrał więc pewne cechy dawnej polszczyzny i połączył je ze współczesnym mu językiem. Wprowadzał do utworu wyrazy już przestarzałe, ale jeszcze zrozumiałe dla dziewiętnastowiecznego odbiory (np. ciżba- tłum, fortel- podstęp itp.) Przede wszystkim skupił się na odtwarzaniu składni i używaniu pewnych zwrotów idiomatycznych. Rzadziej przetwarzał leksykę i fleksję.

Stylizację gwarową wykorzystali, jak już wspomniano, Wyspiański w "Weselu" i Reymont w "Chłopach". W "Weselu" gwarą mówią mieszkańcy Bronowic. Pisarz wykorzystał tu stylizacją na gwarę podkrakowską. Wyspiański wprowadził wiele wyrazów należących do wiejskich realiów: nazwy strojów, zwyczajów, roślin uprawnych, lub stopni pokrewieństwa. Autor dramatu użył stylizacji gwarowej po to, by zaznaczyć, że posługujący się nią ludzie, należą do warstwy chłopskiej. Był to element odróżniający ich od środowiska inteligencji krakowskiej ( reprezentowanego przez np. Nosa, Radczynię, Pana Młodego czy Poetę). Jednocześnie poprzez zastosowanie języka gwarowego Wyspiański pokazał, że te środowiska zupełnie nie przystają do siebie i nie rozumieją się wzajemnie. Szczególnie mocno uwypukla się to w drugim i trzecim akcie dramatu. Sceny fantastyczne, pełne patosu, przeplatane są ze scenami realistycznymi. Dwóm różnym sposobom obrazowania odpowiadają dwie różne odmiany stosowanego języka. Można zaobserwować niespodziewane przejścia od wzniosłego, pełnego młodopolskiej koturnowości sposobu wypowiadania się, do mowy potocznej nasyconej kolokwializmami, czasem wulgaryzmami. To zdarzenie dwóch stylów często wprowadzało także komizm sytuacyjny.

Stylizację gwarową wprowadził również Reymont w swojej epopei chłopskiej. W "Chłopach" przedstawiona jest polska wieś z końca XIX wieku. Reymont zastosował w tej powieści specyficzny rodzaj języka. Zastosowana polszczyzna nie jest ani czystym językiem literackim, ani też gwarą ziemi łowickiej. Można powiedzieć, że Reymont zastosował w "Chłopach" pewien synkretyzm językowy. W narracji i w opisach najczęściej wstępuje język literacki. Dialektyzacja następuje w partiach dialogowych utworu. Nie oznacza to jednak, że w partiach narracyjnych i opisowych nie ma elementów gwarowych. Również tam one występują. Nasycenie stylizacją gwarową jest bardzo zróżnicowane na przestrzeni całego utworu.

Stylizacja gwarowa odnosi się do różnych warstw polszczyzny. Reymont wykorzystuje przede wszystkim słownictwo gwarowe, a także elementy fleksyjne i składniowe. Jeśli chodzi o fonetykę to najbardziej charakterystyczne cechy to : prejotacja ( Jantoś, Jewka), przydech ( hale zamiast ale), mieszanie k i ch. Stylizacja występująca w "Chłopach" ma charakter synkretyczny. Nie jest to gwara jednego regionu Polski. Mieszają się tu cechy charakterystyczne różnych odmian gwarowych. Reymont celowo zastosował taką metodę. Chodziło mu bowiem o to, by stworzyć pewien uniwersalny " język chłopski", który byłyby zrozumiały dla wszystkich czytelników.

Stylizacją środowiskowa występuje na przykład w " Lalce" Bolesława Prusa. Pisarz w swej powieści przedstawił Warszawę końca XIX wieku. Mamy tu rozległą panoramę miasta i przekrój przez różne środowiska: arystokratyczne, żydowskie, mieszczańskie, inteligenckie. Przedstawiciele tych warstw społeczeństwa posługują się różnymi rodzajami języka charakterystycznymi dla ich społeczności. Panna Izabela, należy do arystokracji. Stosuje zwroty wyszukane, często nasycone zapożyczeniami francuskiego pochodzenia. Hrabia Liciński z kolei nadużywa angielskich zwrotów. Mincel - Niemiec stosuje zniekształconą wpływami niemieckimi polszczyznę i wtrąca do swego języka wiele zwrotów niemieckich. Żydzi również posługują się polszczyzną odbiegająca od poprawnego wzorca. Prus stosuje też inne stylizacje środowiskowe. Odtwarza pełen kolokwializmów i dowcipnych sformułowań język studentów oraz nasycony prawniczym żargonem język adwokatów. Natomiast w mowie prezesowej Zasławskiej widoczne są pewne elementy stylizacji archaizującej. Stylizacja środowiskowa zastosowana w " Lalce" była bardzo użyteczna przy próbie jak najbardziej realistycznego odzwierciedlenia warszawskiego świata, jego różnorodności. Styl wypowiadania się w sposób integralny dopełniał charakterystyki poszczególnych grup społeczeństwa i jednocześnie różnicował te środowiska między sobą.

Stylizacja językowa zawsze pełni utworze bardzo ważną funkcję. Przede wszystkim oddaje koloryt epoki, danej społeczności czy środowiska. Nadaje też większej wiarygodności przedstawianej fabule. Sprawia, że czytelnik może określić przynależność danej osoby do konkretnego środowiska, czy grupy społecznej. Stylizacja językowa prowadzi tez do indywidualizacji bohaterów.